# Η Γη στο ηλιακό σύστημα

> Περιστροφή, περιφορά, μέρα και νύχτα: πώς κινείται το σπίτι μας.

Γεωγραφία, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/geography/earth-in-space

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις το ηλιακό σύστημα και τη θέση της Γης σε αυτό.
- Να δίνεις στοιχεία που δείχνουν ότι η Γη είναι σφαιρική.
- Να ξεχωρίζεις την περιστροφή από την περιφορά της Γης και τη διάρκεια της καθεμιάς.
- Να εξηγείς με τις κινήσεις της Γης τη μέρα και τη νύχτα, το έτος και το δίσεκτο έτος.

## Ένα αστέρι και οκτώ πλανήτες

Ο **Ήλιος** είναι ένα αστέρι: μια τεράστια σφαίρα από καυτά αέρια, που βγάζει
φως και θερμότητα. Γύρω του κινούνται **οκτώ πλανήτες**, από τον πιο κοντινό
στον πιο μακρινό:

Ερμής · Αφροδίτη · **Γη** · Άρης · Δίας · Κρόνος · Ουρανός · Ποσειδώνας.

Όλοι μαζί, με τα φεγγάρια τους και πολλά μικρότερα σώματα, φτιάχνουν το
**ηλιακό σύστημα**. Η Γη είναι ο **τρίτος** πλανήτης και απέχει από τον Ήλιο
περίπου $150$ εκατομμύρια χιλιόμετρα. Το φως του Ήλιου κάνει περίπου οκτώ
λεπτά για να φτάσει ως εδώ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσο απέχει κάθε πλανήτης από τον Ήλιο, σε εκατομμύρια km*

Οι τέσσερις πρώτοι είναι μικροί και **βραχώδεις**. Οι τέσσερις τελευταίοι
είναι τεράστιοι και φτιαγμένοι κυρίως από **αέρια** ή πάγους. Ο Πλούτωνας,
που παλιότερα μετρούσε ως ένατος πλανήτης, από το $2006$ λέγεται **νάνος
πλανήτης**, γιατί είναι πολύ μικρός.

*Ο Κρόνος, από το διαστημόπλοιο Κασίνι το 2004. Είναι ένας από τους τέσσερις γίγαντες από αέρια: δεν έχει στέρεο έδαφος για να πατήσεις. Τα δαχτυλίδια του είναι φτιαγμένα από αμέτρητα κομμάτια πάγου και πέτρας.*

Η **Σελήνη** δεν είναι πλανήτης: είναι ο **δορυφόρος** της Γης και γυρίζει
γύρω από αυτήν.

## Πώς ξέρουμε ότι η Γη είναι σφαίρα

Οι αρχαίοι Έλληνες το είχαν καταλάβει πολύ πριν από τα διαστημόπλοια:

- Ένα πλοίο που φεύγει δεν μικραίνει απλώς· **χάνεται από κάτω προς τα
  πάνω**, πρώτα το σκαρί και τελευταίο το κατάρτι, γιατί η θάλασσα καμπυλώνει.
- Στις **εκλείψεις Σελήνης** η σκιά της Γης πάνω στη Σελήνη είναι πάντα
  **στρογγυλή**. Ο Αριστοτέλης το χρησιμοποίησε ως απόδειξη.
- Ο **Ερατοσθένης**, τον $3$ο αιώνα π.Χ., μέτρησε τις σκιές σε δύο πόλεις της
  Αιγύπτου και υπολόγισε πόσο μεγάλη είναι η Γη, με εκπληκτική ακρίβεια.

Σήμερα το βλέπουμε και στις φωτογραφίες από το διάστημα.

*Εννιά φωτογραφίες μιας έκλειψης Σελήνης, μέσα σε μία ώρα. Η σκιά της Γης προχωρά πάνω στη Σελήνη. Δες την άκρη της σκιάς: είναι πάντα καμπύλη, όπως το πρόσεξε ο Αριστοτέλης. Μόνο μια σφαίρα ρίχνει στρογγυλή σκιά από όποια μεριά κι αν τη φωτίσεις.*

## Δύο κινήσεις ταυτόχρονα

Η Γη κάνει δύο κινήσεις μαζί, σαν σβούρα που γυρίζει γύρω από ένα τραπέζι.

**Περιστροφή.** Η Γη γυρίζει γύρω από τον **άξονά** της, μια νοητή γραμμή από
τον Βόρειο στον Νότιο Πόλο. Μια ολόκληρη στροφή κρατάει περίπου **$24$ ώρες**,
δηλαδή **μία μέρα**. Η μισή Γη που κοιτάζει τον Ήλιο έχει **μέρα**, η άλλη μισή
**νύχτα**.

Η Γη γυρίζει από τη **δύση προς την ανατολή**. Γι' αυτό μας φαίνεται ότι ο
Ήλιος «ανατέλλει» στα ανατολικά και «δύει» στα δυτικά. Στην πραγματικότητα
κινούμαστε εμείς.

**Περιφορά.** Ταυτόχρονα η Γη κάνει έναν μεγάλο γύρο γύρω από τον **Ήλιο**.
Ένας ολόκληρος γύρος κρατάει περίπου **$365$ μέρες και $6$ ώρες**, δηλαδή
**ένα έτος**.

> **Κλειδί**
>
> | Κίνηση         | Γύρω από τι   | Πόσο κρατάει                     | Τι μας δίνει   |
> | -------------- | ------------- | -------------------------------- | -------------- |
> | **Περιστροφή** | τον άξονά της | περίπου $24$ ώρες                | μέρα και νύχτα |
> | **Περιφορά**   | τον Ήλιο      | περίπου $365$ μέρες και $6$ ώρες | το έτος        |
>
> Επειδή ο άξονας της Γης είναι **γερμένος**, η περιφορά φέρνει και τις
> **εποχές**: το είδες στην ενότητα για τις κλιματικές ζώνες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια κίνηση το εξηγεί;*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Ήλιος **δεν** γυρίζει γύρω από τη Γη.
>
> Έτσι μας φαίνεται, γιατί εμείς δεν νιώθουμε ότι κινούμαστε. Κι όμως, στον
> Ισημερινό η περιστροφή μάς πηγαίνει με περίπου $1.670$ χιλιόμετρα την ώρα,
> και η περιφορά σπρώχνει όλη τη Γη με περίπου $30$ χιλιόμετρα **το
> δευτερόλεπτο**. Δεν το νιώθουμε, όπως δεν νιώθεις ότι κινείσαι μέσα σε ένα
> αεροπλάνο που πετάει ήρεμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ο Φεβρουάριος του 2028 θα έχει 29 μέρες;

1. Ένας γύρος της Γης γύρω από τον Ήλιο κρατάει **$365$ μέρες και περίπου $6$
   ώρες**. Το ημερολόγιο όμως έχει μόνο ολόκληρες μέρες: $365$.
2. Κάθε χρόνο λοιπόν περισσεύουν περίπου $6$ ώρες.
3. Σε τέσσερα χρόνια: $4 \times 6 = 24$ ώρες, δηλαδή μία ολόκληρη μέρα.
4. Αυτή η μέρα μπαίνει στο τέλος του Φεβρουαρίου. Το $2024$ ήταν **δίσεκτο**,
   άρα επόμενο είναι το $2028$: $366$ μέρες, με 29 Φεβρουαρίου.

### Παράδειγμα 2: Στην Αθήνα είναι 12 το μεσημέρι. Γιατί στη Νέα Υόρκη είναι ακόμα πρωί;

1. Η Γη γυρίζει από τη **δύση προς την ανατολή**.
2. Γι' αυτό ο Ήλιος φωτίζει πρώτα τους τόπους που είναι πιο ανατολικά.
3. Η Νέα Υόρκη είναι πολύ πιο **δυτικά** από την Αθήνα, πέρα από τον Ατλαντικό.
4. Ο Ήλιος θα φτάσει ψηλά στον ουρανό της ώρες αργότερα. Κάθε τόπος ρυθμίζει τα
   ρολόγια του με τον δικό του Ήλιο, και η Νέα Υόρκη είναι συνήθως $7$ ώρες πίσω
   από την Αθήνα: εκεί είναι $5$ το πρωί.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η θέση της Γης στο ηλιακό σύστημα, αν μετράς από τον Ήλιο;
   - Τρίτος πλανήτης, μετά τον Ερμή και την Αφροδίτη
   - Πρώτος πλανήτης, ο πιο κοντινός στον Ήλιο
   - Στο κέντρο, με τον Ήλιο να γυρίζει γύρω της
   - Τελευταίος πλανήτης, μετά τον Ποσειδώνα
2. Τι είναι η Σελήνη;
   - Ο δορυφόρος της Γης
   - Ο ένατος πλανήτης
   - Ένα μικρό αστέρι
   - Ένας νάνος πλανήτης
3. Ένα πλοίο απομακρύνεται και χάνεται από κάτω προς τα πάνω: πρώτα το σκαρί, τελευταίο το κατάρτι. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι η επιφάνεια της Γης είναι καμπύλη
   - Ότι το πλοίο βουλιάζει σιγά σιγά
   - Ότι η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο
   - Ότι το μάτι δεν βλέπει τόσο μακριά
4. Πόσο κρατάει μία περιστροφή της Γης γύρω από τον άξονά της;
   - Περίπου $24$ ώρες
   - Περίπου $365$ μέρες
   - Περίπου $12$ ώρες
   - Περίπου $30$ μέρες
5. Γιατί ο Ήλιος ανατέλλει στα ανατολικά;
   - Η Γη γυρίζει από τη δύση προς την ανατολή
   - Ο Ήλιος γυρίζει γύρω από τη Γη κάθε μέρα
   - Η Γη γυρίζει από την ανατολή προς τη δύση
   - Ο άξονας της Γης γέρνει προς την ανατολή
6. Γιατί υπάρχει δίσεκτο έτος κάθε τέσσερα χρόνια;
   - Η περιφορά κρατάει $365$ μέρες και περίπου $6$ ώρες
   - Η Γη γυρίζει πιο αργά μία χρονιά στις τέσσερις
   - Η περιστροφή κρατάει κάθε τέσσερα χρόνια $48$ ώρες
   - Ο Φεβρουάριος είναι πάντα ο μικρότερος μήνας
7. Τη στιγμή που στην Ελλάδα είναι μεσημέρι, τι ισχύει για την άλλη πλευρά της Γης;
   - Εκεί είναι νύχτα, γιατί δεν τη φωτίζει ο Ήλιος
   - Εκεί είναι κι εκεί μεσημέρι, την ίδια ώρα
   - Εκεί είναι πάντα χειμώνας, όλο τον χρόνο
   - Εκεί είναι η χθεσινή μέρα, που δεν τελείωσε
8. Τι ισχύει σήμερα για τον Πλούτωνα;
   - Λέγεται νάνος πλανήτης, από το $2006$
   - Είναι ο ένατος και μεγαλύτερος πλανήτης
   - Είναι ο δορυφόρος του Ποσειδώνα
   - Είναι ένα αστέρι πέρα από τον Ήλιο

## Ασκήσεις

1. Γράψε με τη σειρά τους τέσσερις πλανήτες που είναι πιο κοντά στον Ήλιο.
2. Σε μια έκλειψη Σελήνης η σκιά της Γης πέφτει πάνω στη Σελήνη. Γιατί αυτό ήταν για τον Αριστοτέλη απόδειξη ότι η Γη είναι σφαίρα;
3. Ο πίνακας δείχνει πόσο κρατάει η περιφορά και η περιστροφή πέντε πλανητών.

   Στρογγυλεμένες τιμές. Οι μέρες και οι ώρες είναι γήινες. Πηγή: NASA, Planetary Fact Sheet.

   | Πλανήτης | Απόσταση από τον Ήλιο | Μία περιφορά | Μία περιστροφή |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Ερμής | $58$ εκατ. km | $88$ μέρες | $59$ μέρες |
   | Αφροδίτη | $108$ εκατ. km | $225$ μέρες | $243$ μέρες |
   | Γη | $150$ εκατ. km | $365$ μέρες | $24$ ώρες |
   | Άρης | $228$ εκατ. km | $687$ μέρες | περίπου $25$ ώρες |
   | Δίας | $778$ εκατ. km | περίπου $12$ χρόνια | περίπου $10$ ώρες |

   α) Σε ποιον πλανήτη μία περιστροφή κρατάει περισσότερο από μία περιφορά;
   β) Τι παρατηρείς για την περιφορά όσο απομακρύνεσαι από τον Ήλιο;
   γ) Περίπου πόσα γήινα χρόνια κρατάει ένα έτος του Άρη;
4. Ένας φίλος σου λέει: «Αν η Γη γύριζε, θα το νιώθαμε. Άρα ο Ήλιος γυρίζει γύρω μας.» Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/geography/earth-in-space
