# Το κράτος και το πολίτευμα

> Λαός, έδαφος, εξουσία, και οι μορφές που παίρνει ένα πολίτευμα.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/state-and-polity

## Τι θα μάθεις

- Να αναφέρεις τα τρία στοιχεία του κράτους: λαό, έδαφος και κρατική εξουσία.
- Να εξηγείς τι είναι πολίτευμα.
- Να διακρίνεις μοναρχία, δημοκρατία και δικτατορία, και τις παραλλαγές τους.
- Να διαβάζεις το άρθρο 1 του Συντάγματος και να εξηγείς τι είναι η λαϊκή κυριαρχία.

## Τι χρειάζεται για να υπάρξει κράτος

Στον κόσμο υπάρχουν σήμερα **193** κράτη-μέλη του ΟΗΕ. Είναι πολύ διαφορετικά
μεταξύ τους σε μέγεθος, πλούτο και γλώσσα, αλλά όλα έχουν τρία κοινά
στοιχεία:

| Στοιχείο            | Τι είναι                                                                                          | Στην Ελλάδα                                             |
| ------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------- |
| **λαός**            | οι άνθρωποι που είναι πολίτες του                                                                 | οι Έλληνες πολίτες                                      |
| **έδαφος**          | η στεριά, η θάλασσα και ο αέρας πάνω τους, μέσα σε σύνορα                                         | ηπειρωτική χώρα, νησιά, χωρικά ύδατα και εναέριος χώρος |
| **κρατική εξουσία** | μια οργανωμένη εξουσία που φτιάχνει νόμους και τους εφαρμόζει, χωρίς να εξαρτάται από άλλο κράτος | Βουλή, κυβέρνηση, δικαστήρια                            |

Αν λείπει ένα από τα τρία, δεν έχουμε κράτος. Ένας λαός χωρίς δικό του
έδαφος, ή ένα νησί χωρίς δική του εξουσία, δεν είναι κράτος.

> **Κλειδί**
>
> **Κράτος = λαός + έδαφος + κρατική εξουσία.** Ο τρόπος με τον οποίο
> οργανώνεται αυτή η εξουσία λέγεται **πολίτευμα**.

## Τι είναι πολίτευμα

Το πολίτευμα απαντά σε τρεις ερωτήσεις: **ποιος** έχει την εξουσία, **πώς**
την πήρε, και **ποια όρια** έχει. Οι βασικές μορφές:

**Μοναρχία.** Αρχηγός του κράτους είναι ένας **βασιλιάς** ή μια βασίλισσα, και
ο θρόνος περνά συνήθως από γονιό σε παιδί.

- Στην **απόλυτη μοναρχία** ο μονάρχης κυβερνά μόνος του, χωρίς εκλεγμένη
  βουλή που να τον περιορίζει. Σήμερα είναι πολύ λίγες, π.χ. η Σαουδική Αραβία.
- Στη **βασιλευόμενη δημοκρατία** ο βασιλιάς έχει κυρίως συμβολικό ρόλο·
  τους νόμους τους ψηφίζει η εκλεγμένη βουλή και κυβερνά ο πρωθυπουργός. Έτσι
  είναι το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ισπανία, η Σουηδία, η Ολλανδία.

**Δημοκρατία.** Η εξουσία ανήκει στον **λαό**, που εκλέγει ελεύθερα όσους
κυβερνούν και τους αλλάζει με τις εκλογές. Όταν δεν υπάρχει βασιλιάς τη
λέμε **αβασίλευτη**:

- **προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία**: ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας
  έχει περιορισμένες εξουσίες και η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της
  βουλής. Έτσι είναι η Ελλάδα, η Γερμανία, η Ιταλία.
- **προεδρική δημοκρατία**: ο λαός εκλέγει απευθείας πρόεδρο, που είναι και
  αρχηγός της κυβέρνησης. Έτσι είναι οι ΗΠΑ και η Κύπρος.

**Δικτατορία.** Ένας άνθρωπος ή μια ομάδα παίρνει την εξουσία, συχνά **με τη
βία**, και την κρατά χωρίς ελεύθερες εκλογές. Οι εφημερίδες λογοκρίνονται και
όποιος διαφωνεί κινδυνεύει. Η Ελλάδα το έζησε με τη **στρατιωτική δικτατορία
του 1967–1974**.

> **Πρόσεχε**
>
> Η λέξη «δημοκρατία» έχει δύο νοήματα. Σημαίνει ότι η εξουσία ανήκει στον λαό,
> και αυτό ισχύει και στις βασιλευόμενες δημοκρατίες. Σημαίνει όμως και «χωρίς
> βασιλιά», όπως στο «Πρόεδρος της Δημοκρατίας». Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει
> βασίλισσα ή βασιλιά και είναι δημοκρατικό· μια δικτατορία μπορεί να μην έχει
> βασιλιά και να μην είναι καθόλου δημοκρατική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο πολίτευμα είναι;*

## Το πολίτευμα της Ελλάδας

Το πρώτο άρθρο του Συντάγματος λέει τρία πράγματα:

- το πολίτευμα είναι **Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία**,
- **θεμέλιο** του πολιτεύματος είναι η **λαϊκή κυριαρχία**,
- όλες οι εξουσίες **πηγάζουν από τον λαό** και ασκούνται όπως ορίζει το
  Σύνταγμα.

Η Ελλάδα δεν έχει βασιλιά από το **1974**: μετά την πτώση της δικτατορίας,
στο δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974, οι πολίτες ψήφισαν περίπου 7 στους
10 για αβασίλευτη δημοκρατία.

*Το Προεδρικό Μέγαρο, στην Αθήνα. Παλιότερα ήταν ανάκτορο του βασιλιά. Σήμερα είναι η έδρα του Προέδρου της Δημοκρατίας: το κτίριο άλλαξε ρόλο μαζί με το πολίτευμα.*

> **Θυμήσου**
>
> **Λαϊκή κυριαρχία**: η ανώτατη εξουσία στο κράτος ανήκει στον λαό. Όσοι
> κυβερνούν την έχουν **δανεική**, για ορισμένο χρόνο, και τη λογοδοτούν στις
> εκλογές.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Σουηδία έχει βασιλιά. Μπορούμε να πούμε ότι είναι δημοκρατική χώρα;

1. Κοιτάμε **ποιος έχει πραγματικά την εξουσία**. Στη Σουηδία τους νόμους τους ψηφίζει η εκλεγμένη βουλή και κυβερνά ο πρωθυπουργός.
2. Ο βασιλιάς έχει κυρίως συμβολικό ρόλο. Δεν αποφασίζει για τους νόμους ή για την κυβέρνηση.
3. Η εξουσία πηγάζει λοιπόν από τον λαό: η Σουηδία είναι **βασιλευόμενη δημοκρατία**. Το αν έχει βασιλιά δεν λέει από μόνο του αν μια χώρα είναι δημοκρατική.

### Παράδειγμα 2: Στη χούντα του 1967–1974 υπήρχε για ένα διάστημα και «πρόεδρος». Γιατί δεν ήταν δημοκρατία;

1. Η εξουσία δεν πηγάζει από τον λαό: οι συνταγματάρχες την πήραν με τανκς, στις 21 Απριλίου 1967.
2. Δεν υπήρχαν ελεύθερες εκλογές· η Βουλή είχε κλείσει, οι εφημερίδες λογοκρίνονταν, και πολλοί που διαφωνούσαν φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν.
3. Ένας τίτλος όπως «πρόεδρος» δεν κάνει ένα καθεστώς δημοκρατικό. Μετράει **πώς** πήρε κάποιος την εξουσία και αν μπορεί ο λαός να τον αλλάξει.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι τα τρία στοιχεία κάθε κράτους;
   - Λαός, έδαφος, κρατική εξουσία
   - Γλώσσα, θρησκεία, σημαία
   - Βασιλιάς, στρατός και εθνικό νόμισμα
   - Βουλή, πρόεδρος, εκλογές
2. Τι λέμε «πολίτευμα»;
   - Τον τρόπο που οργανώνεται η εξουσία
   - Το σύνολο των πολιτών μιας χώρας
   - Το κόμμα που κερδίζει τις εκλογές
   - Τα σύνορα που έχει ένα κράτος
3. Ποιο είναι το πολίτευμα της Ελλάδας κατά το άρθρο 1 του Συντάγματος;
   - Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία
   - Βασιλευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία
   - Προεδρική Δημοκρατία με εκλογή από τον λαό
   - Συνταγματική Μοναρχία με εκλεγμένη Βουλή
4. Τι σημαίνει «λαϊκή κυριαρχία»;
   - Η ανώτατη εξουσία ανήκει στον λαό
   - Ο λαός ψηφίζει μόνος του κάθε νόμο
   - Κυβερνά όποιος είναι πιο αγαπητός
   - Ο λαός δεν χρειάζεται Σύνταγμα
5. Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει βασιλιά και εκλεγμένη βουλή που ψηφίζει τους νόμους. Τι πολίτευμα έχει;
   - Βασιλευόμενη δημοκρατία
   - Απόλυτη μοναρχία
   - Προεδρική δημοκρατία
   - Δικτατορία
6. Ποιο είναι το βασικό γνώρισμα μιας δικτατορίας;
   - Η εξουσία κρατιέται χωρίς ελεύθερες εκλογές
   - Ο αρχηγός του κράτους είναι πάντα βασιλιάς
   - Υπάρχουν πολλά κόμματα στη βουλή
   - Ο λαός ψηφίζει κάθε χρόνο
7. Πότε έπαψε η Ελλάδα να έχει βασιλιά;
   - Με το δημοψήφισμα του 1974
   - Με την Επανάσταση του 1821
   - Με το πραξικόπημα του 1967
   - Με την ένταξη στην ΕΟΚ το 1981
8. Τι περιλαμβάνει το έδαφος ενός κράτους;
   - Στεριά, θάλασσα και αέρα, μέσα σε σύνορα
   - Μόνο τη στεριά που βρίσκεται μέσα στα σύνορα
   - Κάθε τόπο όπου ζουν πολίτες του
   - Μόνο την πρωτεύουσα και τα νησιά

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο πολίτευμα ο λαός εκλέγει απευθείας πρόεδρο, που είναι και αρχηγός της κυβέρνησης;
2. Γιατί σε μια δημοκρατία όσοι κυβερνούν εκλέγονται για ορισμένο χρόνο, και όχι για όλη τους τη ζωή;
3. «1. Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία. 2. Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία. 3. Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.» — Σύνταγμα, άρθρο 1. Ποια φράση του άρθρου δείχνει ότι ούτε όσοι εκλέγονται δεν μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν; Εξήγησε.
4. Κάποιος λέει: «Δεν με νοιάζει αν υπάρχουν εκλογές· αρκεί αυτός που κυβερνά να είναι καλός και ικανός.» Συμφωνείς; Τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/state-and-polity
