# Η διάκριση των εξουσιών

> Νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική: γιατί δεν τις κρατάει ο ίδιος.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/separation-of-powers

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τις τρεις λειτουργίες του κράτους και ποιος ασκεί την καθεμιά (άρθρο 26 του Συντάγματος).
- Να εξηγείς γιατί οι εξουσίες δεν πρέπει να βρίσκονται στα ίδια χέρια.
- Να περιγράφεις πώς είναι οργανωμένη η δικαιοσύνη και τι σημαίνει ανεξαρτησία των δικαστών.
- Να δίνεις παραδείγματα όπου η μία εξουσία ελέγχει την άλλη.

## Τρεις δουλειές, τρία χέρια

Φαντάσου ένα παιχνίδι όπου ο ίδιος παίκτης γράφει τους κανόνες, παίζει, και
είναι και διαιτητής. Πόσο εύκολα θα κέρδιζε;

Το ίδιο ισχύει για ένα κράτος. Η κρατική εξουσία κάνει τρεις διαφορετικές
δουλειές, που το Σύνταγμα τις λέει **λειτουργίες**:

| Λειτουργία      | Τι κάνει                                                                    | Ποιος την ασκεί (άρθρο 26)                     |
| --------------- | --------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| **νομοθετική**  | **φτιάχνει** τους νόμους                                                    | η **Βουλή** και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας     |
| **εκτελεστική** | **εφαρμόζει** τους νόμους: κυβερνά, οργανώνει υπηρεσίες, σχολεία, αστυνομία | ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και η **Κυβέρνηση** |
| **δικαστική**   | **κρίνει** όταν υπάρχει διαφορά ή όταν κάποιος παραβεί τον νόμο             | τα **δικαστήρια**                              |

*Το κτίριο της Βουλής, στην πλατεία Συντάγματος της Αθήνας. Εδώ οι βουλευτές συζητούν και ψηφίζουν τους νόμους: εδώ ασκείται η νομοθετική λειτουργία.*

Η ιδέα να χωρίζονται οι εξουσίες έγινε γνωστή με τον Γάλλο φιλόσοφο
**Μοντεσκιέ**, στο βιβλίο του «Το πνεύμα των νόμων» (1748). Έγραψε, σε δική
μας απόδοση: *όταν η εξουσία που φτιάχνει τους νόμους και η εξουσία που τους
εφαρμόζει ενώνονται στο ίδιο πρόσωπο, δεν υπάρχει ελευθερία· ούτε υπάρχει
ελευθερία αν η εξουσία του δικαστή δεν είναι χωριστή από τις άλλες δύο.*

> **Κλειδί**
>
> **Διάκριση των εξουσιών**: η νομοθετική, η εκτελεστική και η δικαστική
> εξουσία δεν βρίσκονται στα ίδια χέρια. Έτσι καμία δεν γίνεται πανίσχυρη, και
> οι πολίτες προστατεύονται από την κατάχρηση της εξουσίας.

Στην Ε΄ τάξη είδες πώς η Βουλή ψηφίζει έναν νόμο. Πώς δουλεύουν οι άλλες
δύο;

**Η εκτελεστική εξουσία.** Η **Κυβέρνηση** είναι ο Πρωθυπουργός και οι
υπουργοί. Κάθε υπουργείο φροντίζει έναν τομέα: παιδεία, υγεία, μεταφορές.
Η Κυβέρνηση μένει όσο έχει την **εμπιστοσύνη της Βουλής**. Ο **Πρόεδρος της
Δημοκρατίας** εκλέγεται από τη Βουλή για **πέντε χρόνια** και είναι ο
«ρυθμιστής του πολιτεύματος»· δεν κυβερνά ο ίδιος.

**Η δικαστική εξουσία.** Το Σύνταγμα (άρθρο 93) χωρίζει τα δικαστήρια σε
τρία είδη:

| Δικαστήρια     | Τι δικάζουν                                                          | Ανώτατο δικαστήριο            |
| -------------- | -------------------------------------------------------------------- | ----------------------------- |
| **πολιτικά**   | διαφορές ανάμεσα σε ανθρώπους, π.χ. για ένα ενοίκιο ή μια κληρονομιά | **Άρειος Πάγος**              |
| **ποινικά**    | εγκλήματα, π.χ. κλοπή ή βία                                          | **Άρειος Πάγος**              |
| **διοικητικά** | διαφορές του πολίτη με το κράτος, π.χ. ένα άδικο πρόστιμο            | **Συμβούλιο της Επικρατείας** |

Για τα δημόσια χρήματα υπάρχει και το **Ελεγκτικό Συνέδριο**, που ελέγχει
πώς τα ξοδεύει το κράτος. Όποιος δεν συμφωνεί με μια δικαστική απόφαση
μπορεί συνήθως να ζητήσει να ξαναδικαστεί η υπόθεση από ανώτερο δικαστήριο:
αυτό λέγεται **έφεση**.

Το πιο σημαντικό: οι δικαστές είναι **ανεξάρτητοι**. Κατά το άρθρο 87,
υπακούουν μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους, όχι στην κυβέρνηση ή σε έναν
υπουργό, και δεν μπορούν να απολυθούν επειδή η απόφασή τους δεν άρεσε.

## Η μία ελέγχει την άλλη

Οι τρεις εξουσίες δεν είναι απλώς χωριστές· **ελέγχει η μία την άλλη**:

- η **Βουλή** ελέγχει την Κυβέρνηση: οι βουλευτές κάνουν ερωτήσεις στους
  υπουργούς, και η Κυβέρνηση πέφτει αν χάσει την εμπιστοσύνη της Βουλής,
- τα **δικαστήρια** ελέγχουν και τις δύο: ακυρώνουν παράνομες αποφάσεις της
  διοίκησης, και **δεν εφαρμόζουν** νόμο που είναι αντίθετος στο Σύνταγμα,
- οι **πολίτες** ελέγχουν όλους με τις εκλογές και με τη δυνατότητα να
  προσφύγουν στη δικαιοσύνη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια εξουσία ενεργεί;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η αστυνομία **συλλαμβάνει**, αλλά **δεν δικάζει**. Ανήκει στην εκτελεστική
> εξουσία. Αν κάποιος είναι ένοχος ή όχι, το αποφασίζει μόνο ένα δικαστήριο,
> και ως τότε θεωρείται αθώος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε μια φανταστική χώρα ο πρωθυπουργός είναι και πρόεδρος της βουλής και μπορεί να απολύσει όποιον δικαστή θέλει. Τι κινδυνεύει;

1. Όποιος κυβερνά (εκτελεστική) ελέγχει και το ποιοι νόμοι ψηφίζονται (νομοθετική). Μπορεί να φτιάξει νόμους που βολεύουν μόνο τον ίδιο.
2. Αφού μπορεί να απολύσει δικαστές, ένας δικαστής που αποφασίσει εναντίον του κινδυνεύει να χάσει τη θέση του. Τα δικαστήρια δεν μπορούν να τον σταματήσουν.
3. Οι τρεις εξουσίες έχουν μαζευτεί στα ίδια χέρια. Αυτό ακριβώς προειδοποιούσε ο Μοντεσκιέ: **δεν υπάρχει ελευθερία**, γιατί κανείς δεν ελέγχει αυτόν που κυβερνά.

### Παράδειγμα 2: Η κ. Ελένη (φανταστικό πρόσωπο) πήρε πρόστιμο από μια υπηρεσία του κράτους για κάτι που, όπως λέει, δεν έκανε. Σε ποιο δικαστήριο θα πάει, και γιατί μπορεί να ελπίζει σε δίκαιη απόφαση;

1. Η διαφορά της είναι **με το κράτος**, όχι με άλλον πολίτη. Πηγαίνει λοιπόν στα **διοικητικά δικαστήρια**.
2. Ο δικαστής δεν παίρνει εντολές από την υπηρεσία ή από τον υπουργό. Είναι **ανεξάρτητος** και υπακούει μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους.
3. Αν χάσει, μπορεί να κάνει **έφεση** σε ανώτερο δικαστήριο. Χάρη στη διάκριση των εξουσιών, ένας πολίτης μπορεί να βγει δικαιωμένος απέναντι στο ίδιο το κράτος.

## Ερωτήσεις

1. Ποιες είναι οι τρεις λειτουργίες του κράτους κατά το άρθρο 26 του Συντάγματος;
   - Νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική
   - Βουλευτική, υπουργική, αστυνομική
   - Τοπική, περιφερειακή, εθνική
   - Οικονομική, στρατιωτική, εκπαιδευτική
2. Ποιος ασκεί κυρίως τη νομοθετική λειτουργία;
   - Η Βουλή
   - Η Κυβέρνηση
   - Ο Άρειος Πάγος
   - Η αστυνομία
3. Γιατί οι τρεις εξουσίες δεν πρέπει να βρίσκονται στα ίδια χέρια;
   - Για να μη γίνει κανείς πανίσχυρος και χαθεί η ελευθερία
   - Για να γίνεται η δουλειά πιο γρήγορα από έναν άνθρωπο
   - Για να έχουν περισσότεροι πολιτικοί μια δουλειά να κάνουν
   - Για να μη χρειάζεται να γίνονται ποτέ εκλογές
4. Ποιος φιλόσοφος έκανε γνωστή την ιδέα της διάκρισης των εξουσιών, στο «Πνεύμα των νόμων»;
   - Ο Μοντεσκιέ
   - Ο Αριστοτέλης
   - Ο Κοραής
   - Ο Ρήγας
5. Σε ποια εξουσία ανήκει η αστυνομία;
   - Στην εκτελεστική
   - Στη δικαστική
   - Στη νομοθετική
   - Σε καμία από τις τρεις
6. Ένας πολίτης θέλει να ακυρώσει ένα άδικο πρόστιμο που του έβαλε μια κρατική υπηρεσία. Σε ποια δικαστήρια πηγαίνει;
   - Στα διοικητικά
   - Στα ποινικά
   - Στα στρατιωτικά
   - Στη Βουλή
7. Τι σημαίνει ότι οι δικαστές είναι ανεξάρτητοι;
   - Υπακούουν μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους
   - Αποφασίζουν όπως θέλουν, χωρίς κανέναν νόμο
   - Δεν πληρώνονται από το κράτος για τη δουλειά τους
   - Τους εκλέγει κάθε χρόνο ο λαός με ψηφοφορία
8. Ποιο από αυτά είναι παράδειγμα όπου η μία εξουσία ελέγχει την άλλη;
   - Ένα δικαστήριο δεν εφαρμόζει αντισυνταγματικό νόμο
   - Ο Πρωθυπουργός απολύει όποιον δικαστή θέλει
   - Η αστυνομία αποφασίζει μόνη της ποιος είναι ένοχος
   - Η Βουλή ψηφίζει νόμο χωρίς να ρωτήσει κανέναν

## Ασκήσεις

1. Ποιο είναι το ανώτατο δικαστήριο για τις πολιτικές και τις ποινικές υποθέσεις;
2. Εξήγησε πώς η Βουλή ελέγχει την Κυβέρνηση, και γιατί αυτό είναι χρήσιμο για τους πολίτες.
3. «Η δικαιοσύνη απονέμεται από δικαστήρια συγκροτούμενα από τακτικούς δικαστές, που απολαμβάνουν λειτουργική και προσωπική ανεξαρτησία. Οι δικαστές κατά την άσκηση των καθηκόντων τους υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους […].» — Σύνταγμα, άρθρο 87, παρ. 1–2. Ένας υπουργός τηλεφωνεί σε έναν δικαστή και του ζητά να δικάσει μια υπόθεση «με επιείκεια», γιατί ο κατηγορούμενος είναι φίλος του. Τι λέει το απόσπασμα;
4. Σε μια φανταστική τάξη ο πρόεδρος του μαθητικού συμβουλίου γράφει τους κανόνες της τάξης, φροντίζει να τηρούνται και αποφασίζει μόνος του ποιος τους παραβίασε. Είναι καλή ιδέα; Πώς θα το οργάνωνες εσύ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/separation-of-powers
