# Ο Δήμος: εκλογές και διοίκηση

> Δημοτικές εκλογές, δήμαρχος, συμβούλιο, και από πού έρχονται τα χρήματα του Δήμου.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/municipality

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς γίνονται οι δημοτικές εκλογές με τον Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης του 2026.
- Να εξηγείς τι είναι ο δήμος, η περιφέρεια και η δημοτική κοινότητα.
- Να διακρίνεις ποιες δουλειές ανήκουν στον δήμο, στην περιφέρεια και στο κράτος.
- Να λες από πού έρχονται τα χρήματα ενός δήμου και ποιος αποφασίζει πώς θα ξοδευτούν.

## Οι δημοτικές εκλογές

Στην Ε΄ τάξη είδες πώς αποφασίζει το δημοτικό συμβούλιο. Εδώ ξεκινάμε από
πιο πριν: **πώς βγαίνουν** ο δήμαρχος και οι σύμβουλοι.

Από τον Ιούνιο του 2026 οι κανόνες βρίσκονται σε έναν νέο νόμο, τον **Κώδικα
Τοπικής Αυτοδιοίκησης** (ν. 5314/2026). Τα βασικά:

- Οι δημοτικές αρχές εκλέγονται **κάθε πέντε χρόνια**, με **άμεση, καθολική
  και μυστική** ψηφοφορία. Οι σημερινές εκλέχτηκαν τον Οκτώβριο του 2023· η
  θητεία τους ξεκίνησε την 1η Ιανουαρίου 2024 και λήγει στο τέλος του 2028.
- Με τον νέο Κώδικα οι εκλογές γίνονται την **τελευταία Κυριακή του
  Νοεμβρίου**, και οι νέες αρχές αναλαμβάνουν την 1η Ιανουαρίου.
- Ψηφίζουν οι **δημότες** που είναι γραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους,
  από τα **17**, όπως και στις βουλευτικές εκλογές. Ψηφίζουν και πολίτες
  άλλων χωρών της **Ευρωπαϊκής Ένωσης** που μένουν στον δήμο και έχουν
  γραφτεί σε ειδικό κατάλογο.

Κάθε **συνδυασμός** (παράταξη) έχει ένα ψηφοδέλτιο, με επικεφαλής τον
υποψήφιο δήμαρχο και από κάτω τους υποψήφιους συμβούλους. Ο ψηφοφόρος διαλέγει
**ένα** ψηφοδέλτιο και βάζει **σταυρό** σε ως τρεις υποψήφιους συμβούλους
(ως τέσσερις στους μεγάλους δήμους).

Το καινούργιο είναι η **εναλλακτική ψήφος**. Στο ίδιο ψηφοδέλτιο μπορείς να
σημειώσεις, αν θέλεις, **έναν άλλο συνδυασμό** ως δεύτερη προτίμηση. Μετράει
μόνο αν χρειαστεί, όπως θα δεις.

| Αποτέλεσμα                                                       | Τι γίνεται                                                                                                                                                                     |
| ---------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| ένας συνδυασμός παίρνει **πάνω από 42%** των έγκυρων ψηφοδελτίων | ο επικεφαλής του γίνεται **δήμαρχος**                                                                                                                                          |
| κανείς δεν περνά το 42%                                          | **δεύτερο στάδιο μέτρησης**: μένουν οι δύο πρώτοι, και στις ψήφους τους προστίθενται οι εναλλακτικές ψήφοι από τα ψηφοδέλτια των άλλων συνδυασμών· κερδίζει όποιος βγει πρώτος |

Δεν γίνεται πια δεύτερη ψηφοφορία μια εβδομάδα μετά, όπως το 2023. Ο
«δεύτερος γύρος» γίνεται με τις ψήφους της ίδιας μέρας.

Ο συνδυασμός του δημάρχου παίρνει τα **τρία πέμπτα** των εδρών του
δημοτικού συμβουλίου (σε ορισμένες περιπτώσεις λίγο λιγότερα), ώστε να
μπορεί να κυβερνήσει. Οι υπόλοιπες έδρες μοιράζονται στους άλλους
συνδυασμούς ανάλογα με τις ψήφους τους: αυτοί είναι η **αντιπολίτευση**, που
ελέγχει τη δημοτική αρχή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φανταστικές εκλογές στον Δήμο Ακρογιαλιάς: ποσοστά στην πρώτη μέτρηση (%)*

> **Κλειδί**
>
> Στις δημοτικές εκλογές ψηφίζεις **συνδυασμό** και βάζεις **σταυρούς** σε
> συμβούλους. Ο δήμαρχος εκλέγεται αν ο συνδυασμός του περάσει το **42%**·
> αλλιώς αποφασίζουν οι **εναλλακτικές ψήφοι** ανάμεσα στους δύο πρώτους, την
> ίδια μέρα.

## Δήμοι, περιφέρειες, κοινότητες

Το άρθρο 102 του Συντάγματος λέει ότι οι **τοπικές υποθέσεις** ανήκουν στην
**τοπική αυτοδιοίκηση**, που έχει δύο βαθμούς:

| Βαθμός       | Τι είναι                                          | Πόσοι   | Επικεφαλής     |
| ------------ | ------------------------------------------------- | ------- | -------------- |
| **πρώτος**   | ο **δήμος**: μια πόλη ή πολλά χωριά μαζί          | **332** | δήμαρχος       |
| **δεύτερος** | η **περιφέρεια**: πολλοί δήμοι μαζί, π.χ. η Κρήτη | **13**  | περιφερειάρχης |

Ένας δήμος χωρίζεται σε **δημοτικές κοινότητες**: ένα χωριό ή μια συνοικία.
Κάθε κοινότητα εκλέγει δικό της συμβούλιο με πρόεδρο, ή, αν έχει ως 300
κατοίκους, έναν **εκπρόσωπο**. Αυτοί μεταφέρουν στον δήμο τα προβλήματα του
τόπου τους.

Το κράτος **ελέγχει** μόνο αν ο δήμος τηρεί τους νόμους. Δεν του λέει τι να
αποφασίσει: ο δήμος έχει **διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια**.

*Το δημαρχείο της Ερμούπολης, στη Σύρο. Η Ερμούπολη είναι η έδρα του Δήμου Σύρου-Ερμούπολης και, ταυτόχρονα, της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου: στην ίδια πόλη βρίσκονται και οι δύο βαθμοί της αυτοδιοίκησης.*

## Ποιος διοικεί και τι κάνει ο δήμος

- Ο **δήμαρχος** είναι ο επικεφαλής της δημοτικής αρχής και διαλέγει
  **αντιδημάρχους** για κάθε τομέα.
- Το **δημοτικό συμβούλιο** (από 13 ως 43 μέλη, ανάλογα με τον πληθυσμό)
  παίρνει τις μεγάλες αποφάσεις, όπως τον **προϋπολογισμό**.
- Η **δημοτική επιτροπή**, μικρότερη, βοηθά σε οικονομικά θέματα και έργα.
- Το **συμβούλιο νέων** εκλέγεται ηλεκτρονικά από νέους ως 29 χρονών που
  έχουν δικαίωμα ψήφου. Όταν γίνεις 17, μπορείς να ψηφίσεις, και να
  είσαι υποψήφιος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δήμος, περιφέρεια ή κράτος;*

## Από πού έρχονται τα χρήματα

Για όλα αυτά ο δήμος χρειάζεται χρήματα. Έρχονται κυρίως από:

- το **κράτος**: κάθε χρόνο δίνει στους δήμους ένα μέρος από τους φόρους που
  μαζεύει, τους **Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους** (ΚΑΠ),
- τα **δημοτικά τέλη** που πληρώνουν οι κάτοικοι για καθαριότητα και
  φωτισμό. Ως το 2027 μπαίνουν στον λογαριασμό του ρεύματος· από το 2028 θα
  έρχεται χωριστός λογαριασμός του δήμου,
- την **περιουσία** του δήμου, π.χ. ενοίκια από καταστήματα που του ανήκουν,
- **πρόστιμα**, π.χ. για παράνομη στάθμευση,
- **χρηματοδοτήσεις για έργα** από το κράτος ή από την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Κάθε χρόνο ο δήμος φτιάχνει **προϋπολογισμό**: ένα σχέδιο με τα έσοδα που
περιμένει και τα έξοδα που θα κάνει. Τον ψηφίζει το **δημοτικό συμβούλιο**.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο δήμαρχος **δεν** ξοδεύει όπως θέλει. Τα χρήματα ξοδεύονται μόνο όπως
> προβλέπει ο προϋπολογισμός που ψήφισε το συμβούλιο, και το κράτος ελέγχει αν
> τηρήθηκαν οι νόμοι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στον φανταστικό Δήμο Ακρογιαλιάς οι συνδυασμοί πήραν: Α 38%, Β 33%, Γ 19%, Δ 10%. Από όσους ψήφισαν Γ, το 6% του συνόλου σημείωσε εναλλακτική ψήφο στο Α και το 11% στο Β. Από όσους ψήφισαν Δ, το 4% σημείωσε Α και το 3% Β. Ποιος εκλέγεται δήμαρχος;

1. Κανείς δεν περνά το 42%: ο πρώτος, ο Α, έχει 38%. Άρα γίνεται **δεύτερο στάδιο μέτρησης** ανάμεσα στους δύο πρώτους, Α και Β.
2. Στον Α προστίθενται οι εναλλακτικές ψήφοι που τον διάλεξαν: 38 + 6 + 4 = 48%.
3. Στον Β: 33 + 11 + 3 = 47%. Οι υπόλοιποι ψηφοφόροι του Γ και του Δ δεν σημείωσαν εναλλακτική ψήφο ή σημείωσαν έναν από τους δύο που αποκλείστηκαν.
4. Ο Α έχει 48% και ο Β 47%: ο επικεφαλής του Α γίνεται δήμαρχος. Πρόσεξε πόσο κοντά ήρθε ο Β· οι εναλλακτικές ψήφοι μπορούν να αλλάξουν το αποτέλεσμα.

### Παράδειγμα 2: Η πλατεία μιας γειτονιάς δεν έχει φως τη νύχτα. Οι κάτοικοι δεν ξέρουν σε ποιον να απευθυνθούν. Ποιος είναι υπεύθυνος και τι μπορούν να κάνουν;

1. Ο φωτισμός των δρόμων και των πλατειών είναι **τοπική υπόθεση**: ευθύνη του **δήμου**, όχι του κράτους.
2. Μπορούν να το πουν στο **συμβούλιο της δημοτικής κοινότητας** τους ή στον εκπρόσωπό της, που το μεταφέρει στον δήμο.
3. Μπορούν και να κάνουν αίτηση απευθείας στον δήμο, ή να πάνε σε μια συνεδρίαση του **δημοτικού συμβουλίου**, που είναι δημόσια. Ένας σύλλογος της γειτονιάς δίνει πιο δυνατή φωνή.

## Ερωτήσεις

1. Κάθε πόσα χρόνια γίνονται δημοτικές εκλογές;
   - Κάθε πέντε χρόνια
   - Κάθε τέσσερα χρόνια
   - Κάθε δύο χρόνια
   - Κάθε επτά χρόνια
2. Πότε εκλέγεται δήμαρχος ο επικεφαλής ενός συνδυασμού χωρίς δεύτερο στάδιο μέτρησης;
   - Όταν ο συνδυασμός του περάσει το 42%
   - Όταν ο συνδυασμός του έρθει απλώς πρώτος
   - Όταν ο συνδυασμός του περάσει το 60%
   - Όταν κερδίσει και δεύτερη ψηφοφορία
3. Τι είναι η «εναλλακτική ψήφος» στις δημοτικές εκλογές;
   - Ένας δεύτερος συνδυασμός που σημειώνεις ως προτίμηση
   - Ένας σταυρός σε κάποιον υποψήφιο σύμβουλο της ίδιας λίστας
   - Μια ψήφος που δίνεις με επιστολή από το σπίτι
   - Μια δεύτερη ψηφοφορία την επόμενη Κυριακή
4. Ποιος από αυτούς ΔΕΝ μπορεί να ψηφίσει στις δημοτικές εκλογές;
   - Ένας δημότης 15 χρονών
   - Ένας δημότης 17 χρονών
   - Μια Γαλλίδα κάτοικος του δήμου
   - Ένας δημότης 80 χρονών
5. Πόσες έδρες του δημοτικού συμβουλίου παίρνει κατά κανόνα ο συνδυασμός του δημάρχου;
   - Τα τρία πέμπτα των εδρών
   - Όλες τις έδρες του συμβουλίου
   - Όσες βγαίνουν από το ποσοστό του
   - Τη μισή έδρα παραπάνω από όλους
6. Ποιος είναι ο δεύτερος βαθμός της τοπικής αυτοδιοίκησης;
   - Η περιφέρεια
   - Ο δήμος
   - Η δημοτική κοινότητα
   - Η Βουλή
7. Ποια από αυτές τις δουλειές είναι του δήμου και όχι του κράτους;
   - Η αποκομιδή των σκουπιδιών
   - Ο διορισμός των δασκάλων
   - Η οργάνωση της αστυνομίας
   - Η εκδίκαση των διαφορών
8. Ποιος ψηφίζει τον προϋπολογισμό του δήμου;
   - Το δημοτικό συμβούλιο
   - Ο δήμαρχος μόνος του
   - Το Υπουργείο Εσωτερικών
   - Οι δημότες με δημοψήφισμα

## Ασκήσεις

1. Πόσοι δήμοι και πόσες περιφέρειες υπάρχουν στην Ελλάδα;
2. Ως το 2023, όταν κανείς δεν έπαιρνε την πλειοψηφία, οι ψηφοφόροι ξαναψήφιζαν μια εβδομάδα μετά. Με τον νέο Κώδικα αυτό γίνεται με την εναλλακτική ψήφο, την ίδια μέρα. Εξήγησε πώς δουλεύει η εναλλακτική ψήφος και τι αλλάζει για τον ψηφοφόρο.
3. «Στις δημοτικές και περιφερειακές εκλογές, επιτυχών θεωρείται ο συνδυασμός που πλειοψήφησε με ποσοστό μεγαλύτερο του σαράντα δύο τοις εκατό (42% + 1 ψήφο) του συνόλου των έγκυρων ψηφοδελτίων, χωρίς να προσμετρώνται οι εναλλακτικές ψήφοι […]. Δήμαρχος […] εκλέγεται ο επικεφαλής του οικείου επιτυχόντος συνδυασμού.» — Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ν. 5314/2026, άρθρο 56. Σε έναν φανταστικό δήμο ο συνδυασμός Α πήρε 42% ακριβώς, ο Β 40% και ο Γ 18%. Εκλέγεται δήμαρχος ο επικεφαλής του Α από την πρώτη μέτρηση; Εξήγησε με βάση το απόσπασμα.
4. Ένας φανταστικός δήμος έχει χρήματα για ένα μόνο έργο φέτος: ένα νέο γήπεδο μπάσκετ ή ράμπες και πεζοδρόμια για ανθρώπους με αναπηρικό αμαξίδιο. Τι θα πρότεινες στο δημοτικό συμβούλιο, και πώς θα έπειθες όσους διαφωνούν;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/municipality
