# Ενημέρωση, ΜΜΕ και ψευδείς ειδήσεις

> Πώς ξεχωρίζεις την είδηση από τη γνώμη και από το ψέμα, και τι είναι πνευματικό δικαίωμα.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/media-information

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις το γεγονός από τη γνώμη και από τη διαφήμιση.
- Να ελέγχεις μια είδηση πριν την πιστέψεις ή τη μοιραστείς.
- Να ξέρεις τι λέει το Σύνταγμα για την ελευθερία του τύπου και την πληροφόρηση.
- Να εξηγείς με απλά λόγια τι είναι το πνευματικό δικαίωμα.

## Από πού μαθαίνεις τι γίνεται

Για ό,τι συμβαίνει μακριά σου, μαθαίνεις από κάποιον που σου το λέει: μια
εφημερίδα, ένα ραδιόφωνο, την τηλεόραση, μια ιστοσελίδα, ένα βίντεο στο κινητό.
Αυτά λέγονται **μέσα μαζικής ενημέρωσης** (ΜΜΕ), γιατί φτάνουν σε πολλούς
ανθρώπους μαζί.

Σε μια δημοκρατία η ενημέρωση είναι πολύ σημαντική. Οι πολίτες ψηφίζουν και
αποφασίζουν. Αν ξέρουν λάθος πράγματα, θα αποφασίσουν λάθος.

Γι' αυτό το **Σύνταγμα** προστατεύει την ενημέρωση:

- **Άρθρο 14**: «Ο τύπος είναι ελεύθερος. Η λογοκρισία και κάθε άλλο
  προληπτικό μέτρο απαγορεύονται.»
- **Άρθρο 5Α**: «Καθένας έχει δικαίωμα στην πληροφόρηση, όπως νόμος ορίζει.»
- **Άρθρο 15**: το ραδιόφωνο και η τηλεόραση ελέγχονται από το **Εθνικό
  Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης**, μια ανεξάρτητη αρχή.

> **Λογοκρισία**
>
> Όταν μια εξουσία ελέγχει ένα κείμενο πριν δημοσιευτεί και σβήνει ό,τι δεν της
> αρέσει.

*Η πρώτη σελίδα του πρώτου φύλλου της «Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος», της εφημερίδας της κυβέρνησης στα χρόνια της Επανάστασης. Κάτω από τον τίτλο γράφει πού και πότε τυπώθηκε: στο Ναύπλιο, στις 7 Οκτωβρίου 1825. Αυτό ρωτάς και σήμερα για κάθε είδηση: πότε γράφτηκε και ποιος τη λέει.*

## Γεγονός, γνώμη, διαφήμιση

Ένα κείμενο μπορεί να σου δίνει τρία πολύ διαφορετικά πράγματα:

| Είδος         | Τι είναι                                  | Πώς το αναγνωρίζεις                   |
| ------------- | ----------------------------------------- | ------------------------------------- |
| **Γεγονός**   | κάτι που συνέβη και μπορεί να ελεγχθεί    | αριθμοί, ημερομηνίες, ονόματα, πηγή   |
| **Γνώμη**     | τι σκέφτεται κάποιος για ένα γεγονός      | «νομίζω», «το καλύτερο», «απαράδεκτο» |
| **Διαφήμιση** | κάποιος πληρώνει για να σου πουλήσει κάτι | σήμα, τιμή, «αγόρασε τώρα»            |

Η γνώμη δεν είναι κάτι κακό. Μια καλή εφημερίδα έχει και ειδήσεις και
άρθρα γνώμης. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η γνώμη σου παρουσιάζεται **σαν να
ήταν γεγονός**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γεγονός, γνώμη ή διαφήμιση;*

## Ψευδείς ειδήσεις

**Ψευδής είδηση** (στα αγγλικά *fake news*) είναι μια πληροφορία που είναι
ψέματα, αλλά παρουσιάζεται σαν πραγματική είδηση. Κάποιοι τη φτιάχνουν για να
κερδίσουν χρήματα από τα «κλικ», άλλοι για να επηρεάσουν τι πιστεύει ο κόσμος,
άλλοι για πλάκα. Και μετά τη μοιράζονται άνθρωποι που απλώς την πίστεψαν.

> **Κλειδί**
>
> Πριν πιστέψεις ή μοιραστείς κάτι, κάνεις πέντε ερωτήσεις:
>
> 1. **Ποιος** το λέει; Υπάρχει όνομα, μέσο, υπογραφή;
> 2. **Πότε** γράφτηκε; Μια παλιά είδηση μπορεί να κυκλοφορεί σαν καινούργια.
> 3. **Από πού** το ξέρει; Δίνει πηγή που μπορείς να ανοίξεις;
> 4. Το λένε και **άλλα** αξιόπιστα μέσα;
> 5. Μήπως θέλει απλώς να με **θυμώσει ή να με τρομάξει**, για να το στείλω γρήγορα;
>
> Αν δεν είσαι σίγουρος, **δεν το μοιράζεσαι**. Αυτό μόνο σταματά πολλά ψέματα.

> **Πρόσεχε**
>
> Μια **φωτογραφία** δεν είναι απόδειξη από μόνη της. Μπορεί να είναι αληθινή αλλά
> από άλλη χρονιά ή άλλη χώρα. Μπορεί και να έχει φτιαχτεί με υπολογιστή.
>
> Ρώτα: πού και πότε τραβήχτηκε; Ποιος το λέει;

## Το πνευματικό δικαίωμα

Όταν κάποιος γράφει ένα βιβλίο, ζωγραφίζει, φωτογραφίζει ή φτιάχνει ένα
τραγούδι, το έργο είναι **δικό του**. Αυτό λέγεται **πνευματική ιδιοκτησία**, και
στην Ελλάδα την προστατεύει ο νόμος 2121/1993.

Τρία πράγματα αξίζει να ξέρεις:

- Η προστασία ισχύει **αυτόματα**, από τη στιγμή που φτιάχνεται το έργο. Δεν
  χρειάζεται καμία δήλωση ή εγγραφή.
- Διαρκεί **όσο ζει ο δημιουργός και 70 χρόνια μετά τον θάνατό του**. Μετά, το
  έργο γίνεται **κοινό κτήμα** και το χρησιμοποιεί ελεύθερα όποιος θέλει.
- Για να αντιγράψεις, να ανεβάσεις ή να πουλήσεις το έργο κάποιου άλλου,
  χρειάζεσαι **την άδειά του**. Δεν έχει σημασία αν κερδίζεις χρήματα ή όχι.

Μπορείς όμως να **παραθέσεις ένα μικρό κομμάτι** σε μια εργασία, για να το
σχολιάσεις, γράφοντας **ποιος το έγραψε και πού**. Αυτό δεν είναι κλοπή. Είναι
σωστή αναφορά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην ομάδα της τάξης έρχεται μήνυμα: «ΕΠΕΙΓΟΝ! Από αύριο τα σχολεία κλείνουν για έναν μήνα. Στείλ' το σε όλους!» Δεν έχει υπογραφή ούτε σύνδεσμο. Τι κάνεις;

1. **Ποιος** το λέει; Κανείς. Δεν έχει όνομα ούτε μέσο.
2. **Από πού** το ξέρει; Δεν δίνει πηγή. Μια τέτοια απόφαση θα την ανακοίνωνε το Υπουργείο Παιδείας, και θα την έγραφαν όλα τα μέσα.
3. Το «ΕΠΕΙΓΟΝ» και το «στείλ' το σε όλους» είναι σημάδια: θέλει να το στείλεις **πριν** το σκεφτείς.
4. Δεν το προωθείς. Ρωτάς τους γονείς σου ή κοιτάς την ανακοίνωση του σχολείου.

### Παράδειγμα 2: Για μια εργασία, θέλεις να βάλεις μια φωτογραφία που βρήκες στο διαδίκτυο και δύο στίχους από ένα τραγούδι. Πώς το κάνεις σωστά;

1. Η φωτογραφία και το τραγούδι έχουν **δημιουργούς**, ακόμα κι αν δεν γράφεται πουθενά το όνομά τους.
2. Δύο στίχοι για σχολιασμό είναι **σύντομο παράθεμα**. Τους βάζεις σε εισαγωγικά και γράφεις ποιος τους έγραψε.
3. Για τη φωτογραφία ψάχνεις μία που ο δημιουργός της επιτρέπει να χρησιμοποιηθεί ελεύθερα, ή φτιάχνεις δική σου.
4. Σε κάθε περίπτωση γράφεις **από πού** την πήρες. Έτσι σέβεσαι τη δουλειά του άλλου.

## Ερωτήσεις

1. Ποια φράση είναι γεγονός και όχι γνώμη;
   - Η γέφυρα άνοιξε τον Μάιο
   - Η γέφυρα είναι πανέμορφη
   - Η γέφυρα άργησε πολύ
   - Η γέφυρα δεν χρειαζόταν
2. Τι είναι μια ψευδής είδηση;
   - Ένα ψέμα που μοιάζει με αληθινή είδηση
   - Μια είδηση με την οποία δεν συμφωνείς εσύ
   - Ένα άρθρο γνώμης υπογραμμένο σε μια εφημερίδα
   - Μια παλιά είδηση από το αρχείο
3. Σου έρχεται μια συγκλονιστική «είδηση» χωρίς υπογραφή. Ποια είναι η πρώτη ερώτηση;
   - Ποιος το λέει και από πού το ξέρει;
   - Σε πόσους να το στείλω πρώτα;
   - Πόσα «μου αρέσει» έχει μαζέψει;
   - Συμφωνεί με ό,τι πίστευα ήδη από πριν;
4. Τι απαγορεύει το άρθρο 14 του Συντάγματος;
   - Τη λογοκρισία του τύπου
   - Τα άρθρα γνώμης στις εφημερίδες
   - Τις διαφημίσεις στην τηλεόραση
   - Τις ειδήσεις από το εξωτερικό
5. Ποια αρχή ελέγχει το ραδιόφωνο και την τηλεόραση, κατά το άρθρο 15;
   - Το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης
   - Το γραφείο του Πρωθυπουργού
   - Οι ιδιοκτήτες των καναλιών
   - Η Πολιτική Προστασία της χώρας
6. Από πότε προστατεύεται ένα τραγούδι που μόλις έγραψες;
   - Αμέσως, μόλις το δημιουργήσεις
   - Μόλις το δηλώσεις σε μια υπηρεσία
   - Μόλις κερδίσεις χρήματα από αυτό
   - Μόλις κλείσεις τα 18 χρόνια
7. Πόσο διαρκεί η πνευματική ιδιοκτησία;
   - Όσο ζει ο δημιουργός και 70 χρόνια μετά
   - Δέκα χρόνια από τη μέρα που δημοσιεύτηκε
   - Για πάντα, χωρίς κανένα τέλος
   - Μόνο όσο ζει ο ίδιος ο δημιουργός
8. Θέλεις να βάλεις δύο γραμμές από ένα βιβλίο στην εργασία σου, για να τις σχολιάσεις. Τι κάνεις;
   - Τις βάζεις σε εισαγωγικά, με τον συγγραφέα
   - Τις γράφεις σαν να ήταν δικά σου λόγια
   - Δεν τις βάζεις, γιατί απαγορεύεται πάντα
   - Αντιγράφεις ολόκληρο το κεφάλαιο του βιβλίου

## Ασκήσεις

1. Ανάφερε τρία μέσα μαζικής ενημέρωσης.
2. Γιατί οι ψευδείς ειδήσεις είναι πρόβλημα για μια δημοκρατία, και όχι μόνο για αυτόν που τις πιστεύει;
3. «Καθένας έχει δικαίωμα στην πληροφόρηση, όπως νόμος ορίζει.» «Καθένας έχει δικαίωμα συμμετοχής στην Κοινωνία της Πληροφορίας.» — Σύνταγμα της Ελλάδας, άρθρο 5Α §1–2. Τι δικαίωμα σου δίνει αυτό το άρθρο; Σου δίνει και το δικαίωμα να διαδίδεις ό,τι θέλεις, ακόμα κι αν είναι ψέμα;
4. Ένας λογαριασμός στο διαδίκτυο ανεβάζει ολόκληρες καινούργιες ταινίες, χωρίς άδεια. «Δεν κερδίζω τίποτα, το κάνω για να τις βλέπουν όλοι δωρεάν», γράφει. Είναι εντάξει; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/media-information
