# Δικαιώματα και υποχρεώσεις του πολίτη

> Τι σου εγγυάται το Σύνταγμα, τι σου ζητά, και γιατί και το έργο ενός δημιουργού έχει δικαιώματα.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, ΣΤ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/citizen-rights-duties

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα ατομικά, τα κοινωνικά και τα πολιτικά δικαιώματα που κατοχυρώνει το Σύνταγμα, με ένα παράδειγμα για το καθένα.
- Να εξηγείς ποια δικαιώματα έχει κάθε άνθρωπος που ζει στην Ελλάδα και ποια μόνο οι Έλληνες πολίτες.
- Να αναφέρεις τις βασικές υποχρεώσεις του πολίτη και να εξηγείς γιατί τα δικαιώματα του ενός σταματούν εκεί που αρχίζουν του άλλου.
- Να εξηγείς γιατί και το έργο ενός δημιουργού έχει δικαιώματα, και πώς τα σέβεσαι σε μια σχολική εργασία.

## Τι σου εγγυάται το Σύνταγμα

Μπορείς να πεις τη γνώμη σου χωρίς να φοβάσαι. Πηγαίνεις σε σχολείο χωρίς να πληρώνεις. Αν αρρωστήσεις, υπάρχει νοσοκομείο. Όταν μεγαλώσεις, θα ψηφίζεις ποιος θα κυβερνήσει. Όλα αυτά δεν είναι χάρη που σου κάνει κάποιος. Είναι **δικαιώματα**, και τα κατοχυρώνει ο ανώτατος νόμος της χώρας, το [Σύνταγμα](/el/dim-6/civics/constitution).

Τα δικαιώματα που γράφει το Σύνταγμα χωρίζονται σε τρεις μεγάλες ομάδες:

| Ομάδα         | Τι προστατεύει                                              | Παραδείγματα από το Σύνταγμα                                                                                                                  |
| ------------- | ----------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ατομικά**   | την ελευθερία του καθενός, απέναντι και στο ίδιο το κράτος  | ισότητα (άρθρο 4), ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας (5), θρησκευτική ελευθερία (13), ελευθερία της έκφρασης (14), άσυλο της κατοικίας (9) |
| **Κοινωνικά** | όσα πρέπει να **προσφέρει** το κράτος για μια αξιοπρεπή ζωή | δωρεάν παιδεία (16), φροντίδα της υγείας (21), δικαίωμα στην εργασία (22), προστασία του περιβάλλοντος (24)                                   |
| **Πολιτικά**  | τη συμμετοχή στη διακυβέρνηση της χώρας                     | ψήφος στις εκλογές (51), υποψηφιότητα, διορισμός σε δημόσιες θέσεις                                                                           |

Η διαφορά των δύο πρώτων είναι σημαντική. Τα **ατομικά** δικαιώματα ζητούν από το κράτος να **μην** ανακατευτεί: να μη σε φυλακίσει χωρίς δίκη, να μη λογοκρίνει τι γράφεις, να μη μπει στο σπίτι σου χωρίς άδεια δικαστή. Τα **κοινωνικά** του ζητούν να **κάνει** κάτι: σχολεία, νοσοκομεία, βοήθεια σε όποιον μένει χωρίς δουλειά.

> **Κλειδί**
>
> Τα **ατομικά** και τα **κοινωνικά** δικαιώματα τα έχει **κάθε άνθρωπος** που ζει στην Ελλάδα, όποια κι αν είναι η καταγωγή του. Το Σύνταγμα το λέει καθαρά, στο άρθρο 5 §2: όλοι όσοι βρίσκονται στην Ελλάδα προστατεύονται «χωρίς διάκριση εθνικότητας, φυλής ή γλώσσας και θρησκευτικών ή πολιτικών πεποιθήσεων».
>
> Τα **πολιτικά** δικαιώματα τα έχουν μόνο οι **πολίτες**, όσοι έχουν την ελληνική ιθαγένεια. Ψηφίζουν από τη χρονιά που κλείνουν τα $17$. Οι πολίτες άλλων χωρών της ΕΕ που ζουν στην Ελλάδα ψηφίζουν στις δημοτικές εκλογές και στις ευρωεκλογές, όχι όμως για τη Βουλή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ατομικό, κοινωνικό ή πολιτικό;*

## Τι σου ζητά

Ένα κράτος δεν λειτουργεί μόνο με δικαιώματα. Τα σχολεία και τα νοσοκομεία χρειάζονται χρήματα, οι νόμοι χρειάζονται ανθρώπους που τους τηρούν, η δημοκρατία χρειάζεται πολίτες που τη νοιάζονται. Γι' αυτό το Σύνταγμα γράφει και **υποχρεώσεις**:

- να **τηρείς το Σύνταγμα και τους νόμους** (άρθρο 120),
- να **πληρώνεις φόρους**, ο καθένας ανάλογα με όσα μπορεί (άρθρο 4 §5): από εκεί έρχονται τα χρήματα για τα δημόσια σχολεία και νοσοκομεία,
- να **ψηφίζεις**: στην Ελλάδα η ψήφος δεν είναι μόνο δικαίωμα, είναι και **υποχρέωση** (άρθρο 51 §5),
- να **υπερασπίζεσαι την πατρίδα**, με τη στρατιωτική θητεία (άρθρο 4 §6),
- να πηγαίνεις στο σχολείο: τα χρόνια της **υποχρεωτικής εκπαίδευσης** δεν μπορούν να είναι λιγότερα από εννέα (άρθρο 16 §3),
- να δείχνεις **αλληλεγγύη**, όταν η κοινωνία το χρειάζεται: σε έναν σεισμό, σε μια πυρκαγιά, σε μια κρίση (άρθρο 25 §4),
- να **υπερασπίζεσαι τη δημοκρατία**, αν κάποιος προσπαθήσει να την καταργήσει με τη βία (άρθρο 120).

> **Πρόσεχε**
>
> Τα δικαιώματά σου δεν σου δίνουν άδεια να πατάς τα δικαιώματα των άλλων. Το άρθρο 5 το γράφει μέσα στην ίδια πρόταση: καθένας έχει δικαίωμα να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του, **«εφόσον δεν προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων»**.
>
> Η ελευθερία της έκφρασης δεν σου επιτρέπει να βρίζεις ή να διασύρεις κάποιον. Η ελευθερία της κίνησης δεν σου επιτρέπει να μπεις στην αυλή του γείτονα.

Η χειρότερη παραβίαση της ισότητας είναι ο **ρατσισμός**: να θεωρεί κανείς κάποιους ανθρώπους κατώτερους, για την καταγωγή, το χρώμα, τη γλώσσα ή τη θρησκεία τους. Στην Ελλάδα ο ρατσισμός δεν είναι μόνο άδικος· τιμωρείται και από τον νόμο.

## Και το έργο ενός δημιουργού έχει δικαιώματα

Υπάρχουν δικαιώματα που δεν γράφονται στο Σύνταγμα, αλλά σε νόμους. Ένα από αυτά είναι το **πνευματικό δικαίωμα**. Ένα τραγούδι, ένα βιβλίο, μια ζωγραφιά, μια φωτογραφία ή ένα βιντεοπαιχνίδι **ανήκουν σε αυτόν που τα δημιούργησε**, όπως ένα σπίτι ανήκει σε αυτόν που το έχτισε.

Γιατί; Γιατί ο δημιουργός ξόδεψε χρόνο, κόπο και ταλέντο, και συχνά ζει από τη δουλειά του. Αν όλοι αντέγραφαν ελεύθερα τα έργα του, δεν θα μπορούσε να συνεχίσει. Ο νόμος του δίνει δύο είδη δικαιωμάτων:

- να **αποφασίζει** ποιος θα αντιγράψει, θα δείξει ή θα πουλήσει το έργο του,
- να γράφεται **πάντα το όνομά του** στο έργο, και κανείς να μην το αλλοιώνει, ακόμα κι όταν το έχει πουλήσει.

Περισσότερα για το πόσο κρατούν αυτά τα δικαιώματα και πότε ένα έργο γίνεται κοινό κτήμα θα βρεις στην ενότητα [Ενημέρωση, ΜΜΕ και ψευδείς ειδήσεις](/el/dim-6/civics/media-information).

> **Θυμήσου**
>
> - **Ατομικά** δικαιώματα: το κράτος σε αφήνει ελεύθερο. **Κοινωνικά**: το κράτος σού προσφέρει. **Πολιτικά**: συμμετέχεις στη διακυβέρνηση.
> - Ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα έχει **κάθε άνθρωπος** στην Ελλάδα· πολιτικά, οι **πολίτες**.
> - Υποχρεώσεις: νόμοι, φόροι, ψήφος, άμυνα, σχολείο, αλληλεγγύη. Και πάνω από όλα: τα δικαιώματά σου σταματούν εκεί που αρχίζουν των άλλων.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Σοφία, 16 χρονών, μένει στην Αθήνα και έχει γαλλική ιθαγένεια. Ο αδερφός της, 19 χρονών, έχει ελληνική. Ποια δικαιώματα έχει ο καθένας στις βουλευτικές εκλογές;

1. Η ψήφος για τη **Βουλή** είναι **πολιτικό** δικαίωμα, και το έχουν μόνο οι Έλληνες πολίτες.
2. Ο αδερφός έχει ελληνική ιθαγένεια και είναι πάνω από $17$. **Ψηφίζει**, και μάλιστα είναι υποχρεωμένος να ψηφίσει.
3. Η Σοφία δεν ψηφίζει για τη Βουλή: δεν έχει ελληνική ιθαγένεια, και είναι και μικρή. Όταν μεγαλώσει, ως πολίτης της ΕΕ που μένει στην Ελλάδα, θα μπορεί να ψηφίζει στις **δημοτικές εκλογές** και στις **ευρωεκλογές**.
4. Τα **ατομικά** και τα **κοινωνικά** της δικαιώματα όμως, όπως η ελευθερία της έκφρασης ή το δημόσιο σχολείο, τα έχει ακριβώς όπως ο αδερφός της.

### Παράδειγμα 2: Για μια εργασία βρίσκεις στο διαδίκτυο μια ωραία φωτογραφία του Ολύμπου. Μπορείς να τη βάλεις στην εργασία σου;

1. Η φωτογραφία την τράβηξε κάποιος, άρα **ανήκει σε εκείνον**. Το ότι είναι στο διαδίκτυο δεν σημαίνει ότι είναι ελεύθερη.
2. Ψάχνεις αν ο φωτογράφος επιτρέπει να τη χρησιμοποιούν άλλοι. Πολλοί δημιουργοί δίνουν τα έργα τους ελεύθερα, με τον όρο να γράφεις το όνομά τους.
3. Σε μια σχολική εργασία που δεν δημοσιεύεται, μια εικόνα με **σωστή αναφορά** είναι συνήθως εντάξει: γράφεις από κάτω ποιος την τράβηξε και πού τη βρήκες.
4. Αν όμως θέλεις να τη **δημοσιεύσεις**, σε ένα ιστολόγιο ή σε ένα έντυπο, χρειάζεσαι την **άδεια** του δημιουργού, εκτός αν την έχει ήδη δώσει σε όλους.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από αυτά είναι κοινωνικό δικαίωμα;
   - Η δωρεάν παιδεία στα δημόσια σχολεία
   - Η ελευθερία να λες τη γνώμη σου
   - Η ψήφος στις βουλευτικές εκλογές
   - Η ελευθερία να πιστεύεις σε όποια θρησκεία θέλεις
2. Ποιοι έχουν τα πολιτικά δικαιώματα στην Ελλάδα, όπως την ψήφο για τη Βουλή;
   - Μόνο όσοι έχουν την ελληνική ιθαγένεια
   - Όλοι όσοι ζουν στην Ελλάδα, από οποιαδήποτε χώρα
   - Όλοι οι πολίτες της ΕΕ που μένουν στην Ελλάδα
   - Μόνο όσοι πληρώνουν φόρους
3. Τι ισχύει για την ψήφο στην Ελλάδα, σύμφωνα με το Σύνταγμα;
   - Είναι και δικαίωμα και υποχρέωση
   - Είναι μόνο δικαίωμα, χωρίς καμία υποχρέωση
   - Την έχουν μόνο όσοι τελείωσαν το σχολείο
   - Ξεκινά από τα 21 χρόνια
4. Ένας μαθητής λέει: «Έχω ελευθερία έκφρασης, άρα μπορώ να γράφω προσβολές για έναν συμμαθητή μου στο διαδίκτυο.» Τι ισχύει;
   - Τα δικαιώματά του σταματούν εκεί που αρχίζουν του άλλου
   - Έχει δίκιο, η ελευθερία έκφρασης δεν έχει όρια
   - Έχει δίκιο, γιατί στο διαδίκτυο δεν ισχύουν οι νόμοι του κράτους
   - Δεν έχει ελευθερία έκφρασης πριν τα 18
5. Γιατί το Σύνταγμα ζητάει από τους πολίτες να πληρώνουν φόρους;
   - Για να υπάρχουν χρήματα για σχολεία, νοσοκομεία και δρόμους
   - Για να πληρώνονται μόνο οι μισθοί των βουλευτών και των υπουργών
   - Για να τιμωρούνται όσοι κερδίζουν πολλά χρήματα
   - Για να έχουν οι πολίτες δικαίωμα ψήφου
6. Ένα παιδί από τη Συρία μένει στην Ελλάδα με την οικογένειά του. Έχει δικαίωμα να πάει σε δημόσιο σχολείο;
   - Ναι, όπως κάθε παιδί που ζει στη χώρα
   - Όχι, γιατί δεν έχει ελληνική ιθαγένεια
   - Μόνο αν μιλάει ήδη τέλεια ελληνικά
   - Μόνο αν πληρώσει δίδακτρα
7. Ποιο είναι ένα δικαίωμα που ο νόμος δίνει στον δημιουργό ενός τραγουδιού;
   - Να γράφεται πάντα το όνομά του στο τραγούδι
   - Να μην το ακούει κανείς πουθενά χωρίς να του πληρώσει χρήματα
   - Να μην πληρώνει φόρους για όσα κερδίζει
   - Να ψηφίζει δύο φορές στις εκλογές
8. Τι ζητάει από το κράτος ένα ατομικό δικαίωμα, όπως το άσυλο της κατοικίας;
   - Να μην ανακατευτεί στη ζωή σου χωρίς λόγο
   - Να σου δώσει ένα σπίτι για να μένεις
   - Να σε αφήσει να ψηφίζεις από το σπίτι
   - Να πληρώνει το ρεύμα και το νερό σου

## Ασκήσεις

1. Σε ποιες τρεις ομάδες χωρίζονται τα δικαιώματα που κατοχυρώνει το Σύνταγμα;
2. Γιατί ένα κράτος δεν μπορεί να εγγυηθεί τα κοινωνικά δικαιώματα, αν οι πολίτες δεν εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους;
3. «Καθένας έχει δικαίωμα να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του και να συμμετέχει στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της Χώρας, εφόσον δεν προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων και δεν παραβιάζει το Σύνταγμα ή τα χρηστά ήθη.» — Σύνταγμα της Ελλάδας, άρθρο 5 §1. Τι δικαίωμα δίνει το άρθρο, και ποια όρια του βάζει;
4. Στην Ελλάδα οι νέοι ψηφίζουν από τη χρονιά που κλείνουν τα 17. Κάποιοι προτείνουν να ψηφίζουν από τα 16, άλλοι να ξαναγίνει το όριο 18. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-6/civics/citizen-rights-duties
