# Όγκος, μάζα και πυκνότητα

> Πόσο χώρο πιάνει, πόση ύλη έχει, και γιατί το σίδερο βουλιάζει ενώ το ξύλο επιπλέει.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/volume-mass-density

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον όγκο (πόσο χώρο πιάνει) από τη μάζα (πόση ύλη έχει).
- Να μετράς όγκο με ογκομετρικό κύλινδρο, και τον όγκο μιας πέτρας με το νερό που ανεβαίνει.
- Να συγκρίνεις υλικά με την ίδια ποσότητα όγκου και να λες ποιο είναι πυκνότερο.
- Να προβλέπεις αν κάτι επιπλέει ή βουλιάζει στο νερό από την πυκνότητά του.

## Δύο ερωτήσεις για το ίδιο πράγμα

Πάρε ένα μπαλόνι φουσκωμένο και μια μπίλια. Μπορείς να ρωτήσεις δύο πράγματα:

- **Πόσο χώρο πιάνει;** Το μπαλόνι πιάνει πολύ περισσότερο χώρο. Αυτό είναι ο **όγκος**.
- **Πόση ύλη έχει μέσα του;** Η μπίλια έχει περισσότερη. Αυτό είναι η **μάζα**.

Μεγάλος όγκος δεν σημαίνει μεγάλη μάζα. Το μπαλόνι είναι μεγάλο, αλλά γεμάτο αέρα· η μπίλια είναι μικρή, αλλά γεμάτη γυαλί.

|           | Τι λέει               | Πώς τη μετράμε                           | Μονάδες                                              |
| --------- | --------------------- | ---------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| **Όγκος** | πόσο χώρο πιάνει κάτι | ογκομετρικός κύλινδρος, κουτάλι, χάρακας | λίτρα (L), χιλιοστόλιτρα (mL), κυβικά εκατοστά (cm³) |
| **Μάζα**  | πόση ύλη έχει κάτι    | ζυγαριά                                  | κιλά (kg), γραμμάρια (g)                             |

> **Θυμήσου**
>
> Ένα χιλιοστόλιτρο (1 mL) είναι ακριβώς όσο ένα κυβικό εκατοστό (1 cm³): ένα κυβάκι με πλευρά 1 εκατοστό. Το λίτρο έχει 1.000 τέτοια.

## Πώς μετράς τον όγκο μιας πέτρας

Για ένα κουτί, μετράς μήκος, πλάτος και ύψος. Μια πέτρα όμως δεν έχει ίσιες πλευρές. Εδώ βοηθάει το νερό.

1. Βάζεις νερό σε **ογκομετρικό κύλινδρο** (ή σε διάφανο κανάτι με γραμμές) και διαβάζεις τη στάθμη.
2. Ρίχνεις μέσα την πέτρα, προσεκτικά, να βυθιστεί όλη.
3. Η στάθμη ανεβαίνει. **Όσο ανέβηκε το νερό, τόσος είναι ο όγκος της πέτρας**, γιατί η πέτρα έπιασε τον χώρο του.

> **Πρόσεχε**
>
> Διάβαζε τη στάθμη με το μάτι **στο ύψος του νερού**, όχι από πάνω. Από ψηλά, η γραμμή φαίνεται πιο κάτω απ' ό,τι είναι.

*Η επιφάνεια του νερού σε έναν ογκομετρικό κύλινδρο, από πολύ κοντά. Δεν είναι εντελώς ίσια: στα τοιχώματα το νερό ανεβαίνει λίγο. Φέρε το μάτι σου στο ύψος της και διάβασε τη γραμμή στη μέση, εκεί που η επιφάνεια είναι πιο χαμηλά.*

## Η πυκνότητα: πόση ύλη χωράει στον ίδιο χώρο

Φαντάσου τρία κυβάκια, **ίδια σε μέγεθος**: ένα από φελλό, ένα από ξύλο και ένα από σίδερο. Τα βάζεις στη ζυγαριά. Το σιδερένιο ζυγίζει πολύ περισσότερο από τα άλλα.

Αυτή η διαφορά λέγεται **πυκνότητα**. Στο σίδερο, η ύλη είναι «πυκνά πατημένη»· στον ίδιο χώρο χωράει πολλή μάζα. Στον φελλό είναι αραιή.

> **Κλειδί**
>
> Για να συγκρίνεις πυκνότητα, **κράτα τον όγκο ίδιο** και κοίτα τη μάζα.
>
> Ίδιο μέγεθος, μεγαλύτερη μάζα → **πυκνότερο** υλικό.
>
> Ένα μεγάλο κομμάτι ξύλο μπορεί να ζυγίζει περισσότερο από ένα καρφί. Το ξύλο όμως **δεν** είναι πυκνότερο: απλώς είναι πολύ περισσότερο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδιο μέγεθος, άλλο βάρος*

Το νερό είναι το μέτρο μας: **ένα κυβικό εκατοστό νερό ζυγίζει 1 γραμμάριο**. Ο φελλός ζυγίζει λιγότερο από ένα τέταρτο του γραμμαρίου για τον ίδιο χώρο, το σίδερο σχεδόν 8 γραμμάρια.

## Γιατί το σίδερο βουλιάζει και το ξύλο επιπλέει

Ρίξε στο νερό ένα καρφί και ένα ξυλάκι. Το καρφί πάει στον πάτο, το ξυλάκι μένει στην επιφάνεια. Το βάρος δεν είναι η εξήγηση: ένας ολόκληρος κορμός δέντρου επιπλέει, ενώ μια μικρή βίδα βουλιάζει.

Η εξήγηση είναι η πυκνότητα, σε σύγκριση με το νερό:

- **Πυκνότερο από το νερό** → βουλιάζει (σίδερο, πέτρα, γυαλί).
- **Λιγότερο πυκνό από το νερό** → επιπλέει (φελλός, τα περισσότερα ξύλα, λάδι, πάγος).

> **Και τα σιδερένια πλοία;**
>
> Ένα πλοίο δεν είναι συμπαγές σίδερο. Είναι ένα σιδερένιο κέλυφος γεμάτο αέρα. Όλο μαζί, πλοίο και αέρας, είναι λιγότερο πυκνό από το νερό. Αν γεμίσει νερό, βουλιάζει.

Δοκίμασέ το στην κουζίνα: ρίξε λίγο λάδι σε ένα ποτήρι νερό. Το λάδι ανεβαίνει και κάθεται από πάνω, γιατί είναι λιγότερο πυκνό από το νερό. Ένα παγάκι επιπλέει για τον ίδιο λόγο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο κύλινδρος έχει 60 mL νερό. Ρίχνεις μέσα ένα κλειδί και η στάθμη πάει στα 68 mL. Πόσος είναι ο όγκος του κλειδιού;

1. Το κλειδί πιάνει τον χώρο του νερού που «σπρώχνει» προς τα πάνω.
2. Η στάθμη ανέβηκε από 60 σε 68, δηλαδή κατά 68 − 60 = 8 mL.
3. **Ο όγκος του κλειδιού είναι 8 mL**, δηλαδή 8 cm³.

### Παράδειγμα 2: Δύο κύβοι, ίδιοι σε μέγεθος, 10 cm³ ο καθένας. Ο Α ζυγίζει 27 g, ο Β 5 g. Ποιος είναι πυκνότερος, και ποιος επιπλέει στο νερό;

1. Έχουν **ίδιο όγκο**, άρα αρκεί να συγκρίνεις τις μάζες. Ο Α έχει περισσότερη μάζα στον ίδιο χώρο: **ο Α είναι πυκνότερος**.
2. Για τον ίδιο όγκο, 10 cm³ νερό ζυγίζουν 10 g.
3. Ο Α (27 g) είναι βαρύτερος από το ίδιο μέγεθος νερού → **βουλιάζει**. Ο Β (5 g) είναι ελαφρύτερος → **επιπλέει**.

## Ερωτήσεις

1. Τι μας λέει ο όγκος ενός σώματος;
   - Πόσο χώρο πιάνει
   - Πόση ύλη έχει
   - Πόσο ζεστό είναι
   - Πόσο σκληρό είναι
2. Με ποιο όργανο μετράμε τη μάζα;
   - Με τη ζυγαριά
   - Με τον ογκομετρικό κύλινδρο
   - Με τη μετροταινία
   - Με το θερμόμετρο
3. Ο κύλινδρος έχει 40 mL νερό. Ρίχνεις μια πέτρα και η στάθμη φτάνει τα 55 mL. Ποιος είναι ο όγκος της πέτρας;
   - 15 mL
   - 55 mL
   - 95 mL
   - 40 mL
4. Ένα μεγάλο κομμάτι φελλός ζυγίζει περισσότερο από ένα μικρό καρφί. Τι ισχύει;
   - Το καρφί είναι πάλι πιο πυκνό
   - Ο φελλός είναι πιο πυκνός
   - Έχουν ακριβώς την ίδια πυκνότητα
   - Δεν μπορούμε να ξέρουμε
5. Ένας μεγάλος κορμός δέντρου επιπλέει, ενώ μια μικρή βίδα βουλιάζει. Γιατί;
   - Το ξύλο είναι λιγότερο πυκνό από το νερό
   - Τα βαριά πράγματα πάντα επιπλέουν
   - Η βίδα είναι πολύ μικρή για να επιπλέει
   - Ο κορμός έχει μικρότερη μάζα από τη βίδα
6. Ρίχνεις λάδι σε ένα ποτήρι νερό. Πού θα πάει το λάδι;
   - Θα μείνει από πάνω
   - Θα πάει στον πάτο
   - Θα ανακατευτεί με το νερό
   - Θα μείνει στη μέση
7. Έχεις δύο κύβους ίδιου μεγέθους, από άγνωστα υλικά. Πώς βρίσκεις ποιος είναι πυκνότερος;
   - Τους ζυγίζω, και πυκνότερος είναι ο βαρύτερος
   - Τους μετράω με χάρακα, και πυκνότερος είναι ο μεγαλύτερος
   - Τους κοιτάζω, και πυκνότερος είναι ο πιο σκούρος
   - Τους αγγίζω, και πυκνότερος είναι ο πιο κρύος
8. Πώς επιπλέει ένα πλοίο φτιαγμένο από σίδερο;
   - Είναι κούφιο και έχει πολύ αέρα μέσα
   - Το σίδερο των πλοίων δεν βουλιάζει
   - Η θάλασσα είναι πιο βαθιά από ένα ποτήρι
   - Οι μηχανές του το κρατάνε πάνω

## Ασκήσεις

1. Σε ποια μονάδα θα μετρούσες τη μάζα ενός μήλου: σε γραμμάρια ή σε χιλιοστόλιτρα;
2. Το κανάτι δείχνει 250 mL νερό. Ρίχνεις μέσα πέντε ίδιες μπίλιες και η στάθμη πάει στα 270 mL. Πόσος είναι ο όγκος κάθε μπίλιας;
3. Ο ογκομετρικός κύλινδρος έχει $50$ mL νερό. Ρίχνεις μέσα την πέτρα Α, που ζυγίζει $30$ g, και η στάθμη πάει στα $60$ mL. Τη βγάζεις, και με την ίδια στάθμη ρίχνεις την πέτρα Β, που ζυγίζει $60$ g. Η στάθμη πάει στα $80$ mL.
   α) Πόσος είναι ο όγκος κάθε πέτρας;
   β) Ο φίλος σου λέει: «Η Β ζυγίζει περισσότερο, άρα είναι και πιο πυκνή.» Έχει δίκιο;
   γ) Μια τρίτη πέτρα, από το ίδιο υλικό με την Α, έχει όγκο $25$ cm³. Πόσο ζυγίζει;
4. Ένα κομμάτι πάγος επιπλέει σε ποτήρι νερό, ενώ ένα κομμάτι από το ίδιο γυαλί του ποτηριού βουλιάζει. Ποιο από τα τρία (πάγος, νερό, γυαλί) έχει τη μεγαλύτερη και ποιο τη μικρότερη πυκνότητα;
5. Φτιάχνεις ένα κλειστό κουτί από λεπτό φύλλο αλουμινίου. Απ' έξω έχει διαστάσεις $10$ cm, $5$ cm και $4$ cm. Το άδειο κουτί, με αέρα μέσα, ζυγίζει $54$ g. Ένα κομμάτι αλουμίνιο $10$ cm³ ζυγίζει $27$ g, και $1$ cm³ νερό ζυγίζει $1$ g. Ο αέρας σχεδόν δεν ζυγίζει.
   α) Πόσα cm³ αλουμίνιο έχει το κουτί;
   β) Επιπλέει το κουτί στο νερό; Κι αν πατήσεις όλο αυτό το αλουμίνιο σε ένα συμπαγές κομμάτι;
   γ) Ανοίγεις μια μικρή τρύπα, ρίχνεις μέσα άμμο και την ξανακλείνεις. Πόση άμμο το πολύ μπορείς να βάλεις, για να μη βουλιάξει το κουτί;
   δ) Αν αντί για άμμο γεμίσεις όλο το κουτί με νερό, βουλιάζει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/volume-mass-density
