# Διαστολή και συστολή

> Γιατί οι σιδηροτροχιές έχουν κενά και το μπαλόνι φουσκώνει στον ήλιο.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/thermal-expansion

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ότι τα σώματα διαστέλλονται όταν ζεσταίνονται και συστέλλονται όταν κρυώνουν.
- Να συγκρίνεις πόσο διαστέλλονται τα στερεά, τα υγρά και τα αέρια.
- Να εξηγείς τη διαστολή με τα σωματίδια που κινούνται πιο γρήγορα και απομακρύνονται.
- Να αναγνωρίζεις τη διαστολή στην καθημερινή ζωή: θερμόμετρο, γέφυρες, καλώδια, βάζα.

## Ένα μπαλόνι που φουσκώνει μόνο του

Πέρασε ένα ξεφούσκωτο μπαλόνι στο στόμιο ενός άδειου πλαστικού μπουκαλιού. Βάλε το μπουκάλι σε μια λεκάνη με ζεστό νερό από τη βρύση. Σε λίγο το μπαλόνι **σηκώνεται και φουσκώνει λίγο**. Βάλε μετά το μπουκάλι σε κρύο νερό με παγάκια: το μπαλόνι **ξαναπέφτει**.

Κανείς δεν φύσηξε μέσα. Ο ίδιος αέρας του μπουκαλιού, όταν ζεστάθηκε, χρειάστηκε **περισσότερο χώρο**.

> **Πρόσεχε**
>
> Το ζεστό νερό το ετοιμάζει **μεγάλος**. Φτάνει ζεστό νερό βρύσης· ποτέ βραστό σε πλαστικό μπουκάλι.

> **Κλειδί**
>
> Όταν ένα σώμα **ζεσταίνεται**, ο όγκος του μεγαλώνει: λέμε ότι **διαστέλλεται** (διαστολή).
>
> Όταν **κρυώνει**, ο όγκος του μικραίνει: **συστέλλεται** (συστολή).
>
> Η μάζα του δεν αλλάζει. Δεν μπαίνει ούτε φεύγει ύλη· η ίδια ύλη απλώς πιάνει άλλο χώρο.

## Στερεά, υγρά, αέρια: ποιο αλλάζει περισσότερο

Διαστέλλονται και τα τρία, αλλά όχι το ίδιο:

|            | Πόσο διαστέλλεται        | Πού το βλέπεις                                                   |
| ---------- | ------------------------ | ---------------------------------------------------------------- |
| **Αέρια**  | πολύ                     | το μπαλόνι στο μπουκάλι, η μπάλα που «σφίγγει» στον ήλιο         |
| **Υγρά**   | λιγότερο                 | το υγρό του θερμομέτρου που ανεβαίνει στο σωληνάκι               |
| **Στερεά** | πολύ λίγο, σχεδόν αόρατα | μια μεταλλική μπίλια που ζεσταμένη δεν περνάει από έναν δακτύλιο |

Στα στερεά η αλλαγή είναι μικρή, αλλά όχι ασήμαντη. Μια σιδερένια γέφυρα πολλών μέτρων μακραίνει το καλοκαίρι κατά μερικά εκατοστά. Αν δεν έχει χώρο να μακρύνει, σπρώχνει με τεράστια δύναμη και μπορεί να στραβώσει.

## Τι γίνεται μέσα στο υλικό

Θυμήσου ότι κάθε υλικό είναι φτιαγμένο από πάρα πολλά μικροσκοπικά **σωματίδια**, που κινούνται συνέχεια.

- Όταν το υλικό ζεσταίνεται, τα σωματίδια κινούνται **πιο γρήγορα** και απομακρύνονται λίγο το ένα από το άλλο. Όλο μαζί πιάνει περισσότερο χώρο.
- Όταν κρυώνει, κινούνται πιο αργά και πλησιάζουν. Πιάνει λιγότερο χώρο.

> **Θυμήσου**
>
> Τα σωματίδια **δεν μεγαλώνουν**. Μεγαλώνουν τα **κενά** ανάμεσά τους. Στα αέρια τα κενά είναι ήδη μεγάλα και τα σωματίδια σχεδόν ελεύθερα, γι' αυτό τα αέρια διαστέλλονται τόσο πολύ.

## Η διαστολή γύρω σου

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διαστολή ή συστολή;*

Οι μηχανικοί το ξέρουν και αφήνουν χώρο. Οι γέφυρες έχουν **αρμούς διαστολής**: μικρά κενά, σαν δόντια που μπαίνουν το ένα στο άλλο, για να μακραίνει και να κονταίνει η γέφυρα χωρίς να σπάει. Σε πολλές παλιές σιδηροδρομικές γραμμές οι ράγες έχουν μικρά κενά ανάμεσά τους για τον ίδιο λόγο.

*Αρμός διαστολής σε γέφυρα της Βουδαπέστης. Η μεταλλική λωρίδα που κόβει τον δρόμο σκεπάζει ένα κενό. Το καλοκαίρι η γέφυρα μακραίνει και το κενό στενεύει· τον χειμώνα κονταίνει και το κενό ανοίγει.*

> **Το νερό που παγώνει**
>
> Ένα παράξενο: όταν το νερό **παγώνει**, ο όγκος του **μεγαλώνει**, ενώ κρυώνει. Γι' αυτό ένα γεμάτο κλειστό μπουκάλι νερό στην κατάψυξη μπορεί να σκάσει, και γι' αυτό ο πάγος επιπλέει. Είναι εξαίρεση, όχι ο κανόνας.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια μεταλλική μπίλια περνάει ίσα ίσα από έναν μεταλλικό δακτύλιο. Ένας μεγάλος τη ζεσταίνει πολύ. Θα περνάει ακόμα;

1. Η μπίλια είναι στερεό. Όταν ζεσταίνεται, διαστέλλεται: μεγαλώνει λίγο.
2. Ο δακτύλιος έμεινε κρύος, άρα έμεινε ίδιος.
3. Πριν περνούσε «ίσα ίσα», δηλαδή χωρίς περιθώριο. Τώρα είναι λίγο μεγαλύτερη από την τρύπα: **δεν περνάει**.
4. Αν την αφήσουμε να κρυώσει, θα συσταλεί και θα ξαναπερνάει. Η αλλαγή δεν είναι μόνιμη.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το υγρό του θερμομέτρου βρίσκεται σε πολύ στενό σωληνάκι;

1. Τα υγρά διαστέλλονται λίγο. Αν ήταν σε φαρδύ ποτήρι, η στάθμη θα ανέβαινε τόσο λίγο που δεν θα το έβλεπες.
2. Στο στενό σωληνάκι, το ίδιο λίγο επιπλέον υγρό δεν έχει πού να πάει παρά μόνο ψηλά. Ανεβαίνει πολύ για κάθε βαθμό.
3. Έτσι μια **μικρή διαστολή** γίνεται **ορατή κίνηση**, και μπορούμε να διαβάσουμε τη θερμοκρασία πάνω στην κλίμακα.

## Ερωτήσεις

1. Τι παθαίνει συνήθως ένα σώμα όταν ζεσταίνεται;
   - Ο όγκος του μεγαλώνει
   - Η μάζα του μεγαλώνει
   - Ο όγκος του μικραίνει
   - Δεν αλλάζει τίποτα
2. Ποια από τα τρία διαστέλλονται περισσότερο όταν ζεσταθούν το ίδιο;
   - Τα αέρια
   - Τα στερεά
   - Τα υγρά
   - Όλα το ίδιο
3. Τι γίνεται με τα σωματίδια ενός υλικού όταν αυτό διαστέλλεται;
   - Απομακρύνονται λίγο μεταξύ τους
   - Κάθε σωματίδιο φουσκώνει και μεγαλώνει
   - Γίνονται περισσότερα
   - Σταματούν να κινούνται
4. Γιατί ανεβαίνει το υγρό του θερμομέτρου όταν έχεις πυρετό;
   - Ζεσταίνεται και διαστέλλεται
   - Το τραβάει προς τα πάνω το σώμα σου
   - Γίνεται πιο ελαφρύ και επιπλέει
   - Μπαίνει περισσότερο υγρό από τη βάση
5. Γιατί οι γέφυρες έχουν αρμούς, δηλαδή μικρά κενά;
   - Για να έχουν χώρο να μακραίνουν στη ζέστη
   - Για να φεύγει το νερό της βροχής
   - Για να είναι η γέφυρα πιο ελαφριά και φθηνή
   - Για να κρυώνει πιο γρήγορα το μέταλλο
6. Η μπάλα σου μοιάζει ξεφούσκωτη ένα κρύο πρωινό. Τι έγινε;
   - Ο αέρας μέσα κρύωσε και συστάλθηκε
   - Ο αέρας μέσα ζεστάθηκε και διαστάλθηκε
   - Το κρύο μπήκε μέσα στη μπάλα
   - Το λάστιχο μεγάλωσε από το κρύο
7. Ένα μεταλλικό καπάκι έχει κολλήσει σε γυάλινο βάζο. Τι βοηθάει να ανοίξει;
   - Ζεστό νερό βρύσης πάνω στο καπάκι
   - Να βάλεις όλο το βάζο στην κατάψυξη
   - Κρύο νερό πάνω στο καπάκι
   - Να κουνήσεις δυνατά το βάζο
8. Ένα γεμάτο κλειστό μπουκάλι νερό σκάει στην κατάψυξη. Γιατί;
   - Το νερό μεγαλώνει σε όγκο όταν παγώνει
   - Το νερό μικραίνει σε όγκο όταν παγώνει
   - Το πλαστικό διαστέλλεται στο κρύο
   - Ο πάγος είναι βαρύτερος από το νερό

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η μείωση του όγκου ενός σώματος όταν κρυώνει;
2. Ένα κομμάτι σίδερο μήκους $20$ μέτρων μακραίνει περίπου $1$ εκατοστό από τον χειμώνα ως το καλοκαίρι. Μια σιδερένια γέφυρα έχει μήκος $300$ μέτρα. Πόσο μακραίνει, και πότε είναι πιο ανοιχτός ο αρμός της;
3. Τρία ίδια μπουκάλια κλείνουν με ίδιο ξεφούσκωτο μπαλόνι στο στόμιο. Το πρώτο έχει μόνο αέρα, το δεύτερο είναι γεμάτο νερό ως πάνω, και το τρίτο έχει μέσα ένα σφιχτό κομμάτι πλαστελίνη και αέρα γύρω του. Τα βάζεις και τα τρία σε ζεστό νερό.
   α) Σε ποιο μπουκάλι θα φουσκώσει περισσότερο το μπαλόνι;
   β) Σε ποιο θα φουσκώσει λιγότερο;
4. Γεμίζεις ένα πλαστικό μπουκάλι ως πάνω με νερό στους $20°C$, το κλείνεις σφιχτά και το βάζεις στην κατάψυξη.
   α) Όσο το νερό κρυώνει από τους $20°C$ στους $5°C$, ο όγκος του μεγαλώνει ή μικραίνει;
   β) Όταν το νερό παγώσει, ο όγκος του μεγαλώνει ή μικραίνει;
   γ) Ο πάγος στο τέλος έχει μεγαλύτερη, μικρότερη ή ίδια μάζα με το νερό που έβαλες;
5. Μια σιδερένια μπίλια περνάει ίσα ίσα από την τρύπα ενός σιδερένιου δακτυλίου, όπως στο λυμένο παράδειγμα 1. Αρχικά είναι και τα δύο κρύα.
   α) Αυτή τη φορά ζεσταίνεις πολύ μόνο τον δακτύλιο, και η μπίλια μένει κρύα. Η τρύπα μεγαλώνει ή μικραίνει; Περνάει η μπίλια;
   β) Ζεσταίνεις την μπίλια και τον δακτύλιο εξίσου, ώστε να έχουν την ίδια θερμοκρασία. Περνάει η μπίλια;
   γ) Αλλάζεις την μπίλια με μια χάλκινη, που επίσης περνάει ίσα ίσα όταν είναι κρύα. Ο χαλκός διαστέλλεται περισσότερο από το σίδερο. Ζεσταίνεις πάλι μπίλια και δακτύλιο εξίσου. Περνάει τώρα η μπίλια;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/thermal-expansion
