# Η ύλη και οι καταστάσεις της

> Στερεό, υγρό, αέριο — και τι κάνουν τα μόρια σε καθεμιά.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/states-of-matter

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη διάταξη των σωματιδίων σε στερεό, υγρό και αέριο.
- Να εξηγείς σχήμα και όγκο κάθε κατάστασης από τα σωματίδια.
- Να ονομάζεις τις αλλαγές κατάστασης.
- Να καταλαβαίνεις ότι η αλλαγή κατάστασης δεν αλλάζει το υλικό.

## Η ύλη είναι φτιαγμένη από σωματίδια

Ό,τι αγγίζεις αποτελείται από πάρα πολύ μικρά **σωματίδια** που κινούνται συνέχεια.

Η διαφορά ανάμεσα σε πάγο, νερό και ατμό **δεν είναι το υλικό**. Είναι πόσο κοντά είναι τα σωματίδια και πόσο ελεύθερα κινούνται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα ίδια σωματίδια, τρεις διατάξεις*

> **Κλειδί**
>
> |            | Σχήμα       | Όγκος           | Τα σωματίδια            |
> | ---------- | ----------- | --------------- | ----------------------- |
> | **Στερεό** | σταθερό     | σταθερός        | δονούνται στη θέση τους |
> | **Υγρό**   | του δοχείου | σταθερός        | γλιστρούν μεταξύ τους   |
> | **Αέριο**  | του δοχείου | **του δοχείου** | κινούνται ελεύθερα      |
>
> Το υγρό και το αέριο και τα δύο παίρνουν το σχήμα του δοχείου. Η διαφορά είναι ο **όγκος**: ένα λίτρο νερό μένει ένα λίτρο, ενώ ένα αέριο απλώνεται σε όσο χώρο του δώσεις.

## Γιατί τα αέρια συμπιέζονται

Ανάμεσα στα σωματίδια ενός αερίου υπάρχει **πολύς κενός χώρος**. Πιέζοντας, τα φέρνεις πιο κοντά.

Στα υγρά και τα στερεά τα σωματίδια **ήδη ακουμπάνε** — δεν υπάρχει χώρος να μαζευτούν.

Γι' αυτό:

- Μια σύριγγα με αέρα συμπιέζεται όταν κλείσεις το άκρο.
- Η ίδια σύριγγα με νερό **δεν** συμπιέζεται σχεδόν καθόλου.

Και γι' αυτό τα φρένα των αυτοκινήτων δουλεύουν με **υγρό**: η πίεση μεταφέρεται ακέραιη στις δαγκάνες.

## Οι αλλαγές κατάστασης

**ΣΤΕΡΕΟ → (τήξη) → ΥΓΡΟ → (εξάτμιση ή βρασμός) → ΑΕΡΙΟ**

**ΑΕΡΙΟ → (υγροποίηση) → ΥΓΡΟ → (πήξη) → ΣΤΕΡΕΟ**

- **Θερμαίνεις** → τα σωματίδια κινούνται πιο γρήγορα, απομακρύνονται, ελευθερώνονται.
- **Ψύχεις** → επιβραδύνουν, πλησιάζουν, δένονται.

> **Πρόσεχε**
>
> Η αλλαγή κατάστασης **δεν αλλάζει το υλικό**.
>
> Ο πάγος, το νερό και ο ατμός είναι όλα νερό. Πάγωσέ το και λιώσ' το ξανά: έχεις ακριβώς το ίδιο νερό, με το ίδιο βάρος.
>
> Αυτό ονομάζεται **φυσική μεταβολή**, και μια αλλαγή κατάστασης μπορεί πάντα να γυρίσει πίσω: θερμαίνεις ή ψύχεις ξανά.
>
> Το κάψιμο ενός ξύλου, αντίθετα, είναι **χημική μεταβολή**: φτιάχνονται νέες ουσίες και δεν γυρίζεις πίσω.

Δοκίμασε να ξεχωρίσεις: φτιάχτηκε καινούργια ουσία ή όχι;

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φυσική ή χημική μεταβολή;*

## Γιατί θολώνουν τα τζάμια

Ο αέρας περιέχει πάντα λίγους υδρατμούς — αόρατους.

Όταν συναντήσουν ένα **κρύο** τζάμι, τα σωματίδια χάνουν ενέργεια, επιβραδύνουν και πλησιάζουν: γίνονται **σταγονίδια νερού**.

Αυτό είναι **υγροποίηση**, και είναι η ίδια διαδικασία που φτιάχνει τη δροσιά το πρωί και τα σύννεφα στον ουρανό.

*Ένα κρύο μπουκάλι νερό σε ζεστό αέρα. Οι σταγόνες είναι απ' έξω, όχι μέσα. Ήρθαν από τους υδρατμούς του αέρα, που κρύωσαν πάνω στο μπουκάλι και έγιναν υγρό. Είναι υγροποίηση, όπως στο θολωμένο τζάμι.*

> **Θυμήσου**
>
> Το ίδιο σχήμα εξήγησης δουλεύει σε όλη την ενότητα:
>
> **Θερμοκρασία = πόσο γρήγορα κινούνται τα σωματίδια.**
>
> Ζέστη → γρηγορότερα → πιο μακριά → πιο ελεύθερα.
>
> Κρύο → πιο αργά → πιο κοντά → πιο δεμένα.
>
> Κάθε αλλαγή κατάστασης είναι αυτή η μία πρόταση, εφαρμοσμένη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί το υγρό παίρνει το σχήμα του δοχείου αλλά δεν αλλάζει όγκο;

1. Στα υγρά τα σωματίδια **ακουμπάνε** μεταξύ τους, όπως και στα στερεά.
2. Αλλά δεν είναι δεμένα σε σταθερές θέσεις — μπορούν να **γλιστρούν**.
3. Γλιστρώντας, αναδιατάσσονται ώστε να γεμίσουν το σχήμα του δοχείου.
4. Ο **όγκος** όμως δεν αλλάζει, γιατί ο αριθμός των σωματιδίων και οι αποστάσεις τους μένουν ίδιες.

   Ένα λίτρο νερό είναι ένα λίτρο σε κάθε δοχείο.

### Παράδειγμα 2: Μια σύριγγα με αέρα συμπιέζεται· με νερό όχι. Γιατί;

1. Στο **αέριο** υπάρχει πολύς κενός χώρος ανάμεσα στα σωματίδια.
2. Πιέζοντας το έμβολο, τα φέρνεις πιο κοντά — ο χώρος υπάρχει.
3. Στο **υγρό** τα σωματίδια ήδη ακουμπάνε. Δεν υπάρχει κενό να εξαφανιστεί.
4. Η σύριγγα με νερό δεν κουνιέται σχεδόν καθόλου.

   Αυτή ακριβώς η ιδιότητα κάνει τα υδραυλικά φρένα αξιόπιστα: η πίεση περνάει ακέραιη, χωρίς «σφουγγάρι».

### Παράδειγμα 3: Βγάζεις ένα κρύο μπουκάλι από το ψυγείο και μετά από λίγο στάζει. Από πού ήρθε το νερό;

1. Δεν βγήκε από το μπουκάλι — είναι κλειστό.
2. Ο αέρας του δωματίου περιέχει **αόρατους υδρατμούς**.
3. Ακουμπώντας στο κρύο γυαλί, τα σωματίδια των υδρατμών χάνουν ενέργεια και επιβραδύνουν.
4. Πλησιάζοντας, δένονται μεταξύ τους και γίνονται **υγρό**: σταγονίδια στην επιφάνεια.

   Είναι **υγροποίηση** — η ίδια διαδικασία που θολώνει τα τζάμια και σχηματίζει τα σύννεφα.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ένα αέριο γεμίζει ολόκληρο το δοχείο του;
   - Γιατί τα σωματίδια κινούνται ελεύθερα
   - Γιατί τα σωματίδια του φουσκώνουν και μεγαλώνουν
   - Γιατί δημιουργούνται νέα σωματίδια
   - Γιατί το αέριο είναι ελαφρύ
2. Τι έχουν κοινό το υγρό και το αέριο, και σε τι διαφέρουν;
   - Παίρνουν σχήμα δοχείου· όγκο κρατά μόνο το υγρό
   - Έχουν σταθερό σχήμα, αλλά όγκο κρατά μόνο το αέριο
   - Συμπιέζονται εύκολα, όγκο κρατά μόνο το υγρό
   - Δεν έχουν τίποτα κοινό
3. Γιατί τα φρένα του αυτοκινήτου χρησιμοποιούν υγρό και όχι αέρα;
   - Γιατί το υγρό δεν συμπιέζεται
   - Γιατί το υγρό είναι βαρύτερο
   - Γιατί ο αέρας θα διέφευγε
   - Γιατί το υγρό ψύχει τα φρένα
4. Παγώνεις νερό και μετά το λιώνεις ξανά. Τι έχεις;
   - Ακριβώς το ίδιο νερό
   - Διαφορετική ουσία
   - Λιγότερο νερό, γιατί κάτι χάνεται
   - Νερό με αλλαγμένες ιδιότητες
5. Ένα κρύο μπουκάλι στάζει έξω από το ψυγείο. Από πού ήρθε το νερό;
   - Από τους υδρατμούς του αέρα
   - Διέρρευσε από το μπουκάλι
   - Το γυαλί παράγει νερό όταν κρυώνει
   - Ο πάγος του ψυγείου έλιωσε πάνω του
6. Ζεσταίνεις ένα κομμάτι βούτυρο ώσπου να λιώσει. Τι κάνουν τα σωματίδιά του;
   - Κινούνται πιο γρήγορα
   - Μεγαλώνουν και μαλακώνουν
   - Σταματούν να κινούνται
   - Γίνονται άλλη ουσία
7. Γιατί ένα μπαλόνι συμπιέζεται εύκολα ενώ ένα γεμάτο μπουκάλι νερό όχι;
   - Γιατί στα αέρια υπάρχουν μεγάλα κενά ανάμεσα στα σωματίδια
   - Γιατί το νερό είναι βαρύτερο
   - Γιατί το πλαστικό του μπουκαλιού είναι πολύ πιο σκληρό από το μπαλόνι
   - Γιατί ο αέρας είναι πιο ζεστός
8. Πώς λέγεται η μετάβαση από υγρό σε στερεό;
   - Πήξη
   - Τήξη
   - Υγροποίηση
   - Εξάτμιση

## Ασκήσεις

1. Ποια κατάσταση της ύλης έχει και σταθερό σχήμα και σταθερό όγκο;
2. Αδειάζεις ένα γεμάτο μπουκάλι του $1$ λίτρου σε ένα μπολ των $2$ λίτρων. Η ουσία απλώνεται στον πάτο του μπολ και από πάνω έχει επίπεδη επιφάνεια. Σε ποια κατάσταση είναι, και πόσο χώρο πιάνει μέσα στο μπολ; Τι θα γίνει αν τη ρίξεις μετά σε ένα μπουκάλι του μισού λίτρου;
3. Βάζεις ένα φουσκωμένο, καλά δεμένο μπαλόνι στην κατάψυξη. Μετά από μία ώρα το βγάζεις: έχει ζαρώσει. Σε λίγη ώρα στο δωμάτιο ξαναφουσκώνει όπως πριν.
   α) Βγήκε αέρας από το μπαλόνι στην κατάψυξη;
   β) Τι έπαθαν τα σωματίδια του αέρα μέσα στο κρύο;
   γ) Ένα καλοκαιρινό μεσημέρι αφήνεις το ίδιο μπαλόνι σε ένα κλειστό αυτοκίνητο στον ήλιο. Τι περιμένεις να δεις;
4. Βάζεις παγάκια σε ένα ποτήρι πορτοκαλάδα. Σε λίγο το ποτήρι γεμίζει σταγόνες απ' έξω. Η Δανάη λέει: «Η πορτοκαλάδα περνάει από μικρές τρυπούλες του γυαλιού και βγαίνει έξω.»
   α) Αν η Δανάη είχε δίκιο, τι χρώμα θα είχαν οι σταγόνες;
   β) Σκουπίζεις τις σταγόνες με ένα λευκό χαρτομάντιλο. Είναι διάφανες, σκέτο νερό. Από πού ήρθαν;
   γ) Πώς λέγεται αυτή η αλλαγή κατάστασης; Θα γινόταν και με πορτοκαλάδα χωρίς πάγο, στη θερμοκρασία του δωματίου;
5. Κρατάς μια σύριγγα με τη μύτη προς τα κάτω. Μέσα έχει $10$ mL νερό στη μύτη και από πάνω $10$ mL αέρα, ως το έμβολο. Κλείνεις σφιχτά τη μύτη με το δάχτυλό σου, ώστε να μη βγαίνει τίποτα, και σπρώχνεις το έμβολο.
   α) Σπρώχνεις ώσπου η σύριγγα να δείχνει συνολικά $15$ mL. Πόσο νερό και πόσος αέρας είναι μέσα;
   β) Λιγόστεψαν τα σωματίδια του αέρα;
   γ) Η Δανάη λέει: «Αν σπρώξω πολύ δυνατά, θα φτάσω τα $8$ mL.» Γιατί δεν γίνεται;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/states-of-matter
