# Ήχος

> Κάτι δονείται, ο αέρας το μεταφέρει, το αυτί το πιάνει.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/sound

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τον ήχο ως δόνηση που ταξιδεύει μέσα από ύλη.
- Να συνδέεις το πλάτος με την ένταση και τη συχνότητα με το ύψος.
- Να καταλαβαίνεις γιατί ο ήχος δεν ταξιδεύει στο κενό.
- Να συγκρίνεις την ταχύτητα του ήχου σε αέρα, νερό και στερεά.

## Κάτι δονείται — πάντα

Κάθε ήχος ξεκινάει από κάτι που **τρέμει**.

- Η χορδή της κιθάρας δονείται.
- Το δέρμα του τυμπάνου δονείται.
- Οι φωνητικές σου χορδές δονούνται.

Ακούμπησε τον λαιμό σου και μίλα. Νιώθεις το τρέμουλο. **Αυτό** είναι ο ήχος στην πηγή του.

## Πώς φτάνει στο αυτί σου

Η δόνηση σπρώχνει τον αέρα γύρω της. Ο αέρας συμπιέζεται και αραιώνει, και αυτό το μοτίβο **ταξιδεύει** σαν κύμα ως το αυτί σου, όπου κάνει το τύμπανο να δονηθεί κι αυτό.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο αέρας **δεν ταξιδεύει** από την πηγή στο αυτί σου.
>
> Κάθε σωματίδιο αέρα κουνιέται λίγο μπρος-πίσω και μένει εκεί που ήταν. Αυτό που ταξιδεύει είναι το **μοτίβο** της δόνησης.
>
> Σαν το κύμα στη θάλασσα: το νερό ανεβοκατεβαίνει, αλλά δεν πηγαίνει στην ακτή — μόνο το κύμα πηγαίνει.

## Δύο πράγματα που μπορείς να αλλάξεις

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένταση και ύψος σε μία εικόνα*

> **Κλειδί**
>
> | Αλλάζεις                              | Τι ακούς          | Λέξη       |
> | ------------------------------------- | ----------------- | ---------- |
> | **Πλάτος** (πόσο μεγάλη η δόνηση)     | δυνατός ή σιγανός | **ένταση** |
> | **Συχνότητα** (πόσο γρήγορη η δόνηση) | ψηλός ή χαμηλός   | **ύψος**   |
>
> Δύο εντελώς ανεξάρτητα πράγματα: μπορείς να έχεις δυνατό χαμηλό ήχο (μπάσο ταμπούρο) ή σιγανό ψηλό (σφύριγμα μακριά).

## Γιατί μια χορδή δίνει ψηλότερο ήχο

Πάτα τη χορδή της κιθάρας πιο κοντά: το κομμάτι που δονείται γίνεται **μικρότερο**, δονείται **γρηγορότερα**, και ο ήχος γίνεται **ψηλότερος**.

Το ίδιο με τα μπουκάλια νερού: όσο περισσότερο νερό, τόσο πιο **χαμηλός** ο ήχος όταν χτυπάς το μπουκάλι.

*Ένα ελληνικό μπουζούκι. Οι χορδές του τεντώνονται από τα κλειδιά, στην κορυφή, ως το σώμα. Όταν ο μουσικός πατάει μια χορδή σε ένα τάστο, δονείται μόνο το κομμάτι από το δάχτυλο ως το σώμα. Όσο πιο κοντά στο σώμα πατάει, τόσο πιο μικρό κομμάτι δονείται και τόσο πιο ψηλός βγαίνει ο ήχος.*

## Ο ήχος χρειάζεται ύλη

Αν δεν υπάρχει τίποτα να δονηθεί, δεν υπάρχει ήχος.

Στο **κενό** — όπου δεν υπάρχει αέρας — ο ήχος **δεν ταξιδεύει καθόλου**. Γι' αυτό στο διάστημα επικρατεί απόλυτη σιωπή, όσο κι αν οι ταινίες δείχνουν εκρήξεις με θόρυβο.

| Μέσο   | Ταχύτητα ήχου       | Γιατί                                             |
| ------ | ------------------- | ------------------------------------------------- |
| Κενό   | $0$                 | δεν υπάρχει τίποτα να δονηθεί                     |
| Αέρας  | περίπου $340$ m/s   | τα σωματίδια απέχουν πολύ                         |
| Νερό   | περίπου $1.500$ m/s | πιο κοντά μεταξύ τους                             |
| Ατσάλι | περίπου $5.000$ m/s | κολλητά και γερά δεμένα — η δόνηση περνάει αμέσως |

> **Θυμήσου**
>
> **Ο ήχος ταξιδεύει πιο γρήγορα στα στερεά, πιο αργά στα υγρά και ακόμα πιο αργά στα αέρια.**
>
> Στα στερεά τα σωματίδια είναι κολλητά και δεμένα μεταξύ τους, άρα το ένα σπρώχνει το άλλο αμέσως.
>
> Αυτό είναι το αντίθετο από ό,τι περιμένουν οι περισσότεροι. Δοκίμασέ το: βάλε το αυτί σου πάνω στο θρανίο και ζήτα από κάποιον να χτυπήσει ελαφρά την άλλη άκρη. Θα τον ακούσεις πιο δυνατά και καθαρά απ' ό,τι μέσα από τον αέρα.

## Ο ήχος ανακλάται: η ηχώ

Όπως το φως, ο ήχος **ανακλάται** όταν βρει εμπόδιο — έναν τοίχο, έναν βράχο.

Αν φωνάξεις μπροστά σε μια πλαγιά ή σε έναν μεγάλο άδειο χώρο, ο ήχος πηγαίνει, χτυπάει και **γυρίζει πίσω**. Επειδή κάνει δρόμο, φτάνει λίγο αργότερα, και τον ακούς δεύτερη φορά. Αυτό είναι η **ηχώ**.

Σε ένα μικρό δωμάτιο ο ανακλασμένος ήχος γυρίζει τόσο γρήγορα που μπερδεύεται με τον αρχικό — δεν τον ξεχωρίζεις.

## Ο ήχος είναι αργός

$340$ m/s ακούγεται γρήγορο, αλλά το φως ταξιδεύει σχεδόν ένα εκατομμύριο φορές γρηγορότερα.

Γι' αυτό βλέπεις την αστραπή και **μετά** ακούς τη βροντή, αν και συνέβησαν ταυτόχρονα.

*Κεραυνοί πάνω από τη θάλασσα, όπως φάνηκαν από ένα μπαλκόνι στη Γλυφάδα της Αθήνας. Το φως τους έφτασε στον φωτογράφο αμέσως. Η βροντή τους ταξίδεψε πολύ πιο αργά και ακούστηκε αργότερα. Την επόμενη φορά μέτρησε τα δευτερόλεπτα: κάθε 3 είναι περίπου ένα χιλιόμετρο.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βλέπεις αστραπή και μετά από 3 δευτερόλεπτα ακούς βροντή. Πόσο μακριά;

1. Το φως φτάνει ουσιαστικά ακαριαία. Άρα τα $3$ δευτερόλεπτα είναι ο χρόνος του **ήχου**.
2. **340 × 3 = 1.020 μέτρα**
3. Περίπου **ένα χιλιόμετρο**.
4. Ο πρακτικός κανόνας: **κάθε $3$ δευτερόλεπτα ≈ $1$ χιλιόμετρο**. Δεν χρειάζεται να θυμάσαι το $340$.

### Παράδειγμα 2: Γεμίζεις δύο ποτήρια με διαφορετική ποσότητα νερού και τα χτυπάς. Ποιο δίνει ψηλότερο ήχο;

1. Χτυπώντας το ποτήρι, δονείται το **γυαλί μαζί με το νερό** μέσα του.
2. Περισσότερο νερό σημαίνει περισσότερη μάζα να κουνηθεί — άρα **πιο αργή** δόνηση.
3. Πιο αργή δόνηση σημαίνει μικρότερη συχνότητα, άρα **χαμηλότερος** ήχος.
4. **Το ποτήρι με λιγότερο νερό δίνει ψηλότερο ήχο.**

   Πρόσεξε: εδώ ο κανόνας είναι αντίστροφος από τα πνευστά. Σε ένα μπουκάλι όπου **φυσάς**, δονείται ο αέρας — και περισσότερο νερό σημαίνει λιγότερος αέρας, άρα ψηλότερος ήχος.

   Πάντα ρώτα πρώτα: **τι ακριβώς δονείται;**

### Παράδειγμα 3: Γιατί στο διάστημα δεν ακούγεται τίποτα;

1. Ο ήχος είναι δόνηση που περνάει από σωματίδιο σε σωματίδιο.
2. Στο διάστημα υπάρχει κενό: πρακτικά κανένα σωματίδιο.
3. Χωρίς σωματίδια, η δόνηση δεν έχει τρόπο να ταξιδέψει.
4. **Απόλυτη σιωπή** — ακόμα και δίπλα σε μια έκρηξη.

   Το φως, αντίθετα, ταξιδεύει μια χαρά στο κενό. Γι' αυτό βλέπεις τον ήλιο αλλά δεν τον ακούς.

## Ερωτήσεις

1. Τι υπάρχει πάντα στην αρχή κάθε ήχου;
   - Κάτι που δονείται
   - Κάτι που ζεσταίνεται
   - Κάτι που λάμπει
   - Αέρας που ταξιδεύει από την πηγή στο αυτί
2. Αυξάνεις το πλάτος της δόνησης. Τι αλλάζει στον ήχο;
   - Γίνεται πιο δυνατός
   - Γίνεται πιο ψηλός
   - Ταξιδεύει πιο γρήγορα
   - Τίποτα
3. Γιατί δεν ακούγεται ήχος στο διάστημα;
   - Γιατί δεν υπάρχει ύλη να μεταφέρει τη δόνηση
   - Γιατί κάνει πολύ κρύο
   - Γιατί δεν υπάρχει βαρύτητα
   - Γιατί ο ήχος σβήνει στις τεράστιες αποστάσεις
4. Σε ποιο υλικό ταξιδεύει ο ήχος **πιο γρήγορα**;
   - Σε ατσάλι
   - Στον αέρα
   - Στο νερό
   - Στο κενό
5. Βλέπεις αστραπή και μετά από $6$ δευτερόλεπτα ακούς βροντή. Πόσο μακριά έπεσε;
   - Περίπου $2$ χιλιόμετρα
   - Περίπου $6$ χιλιόμετρα
   - Περίπου $600$ μέτρα
   - Δεν υπολογίζεται
6. Γιατί ακούς την ηχώ σου σε μια μεγάλη άδεια αίθουσα;
   - Γιατί ο ήχος ανακλάται στους τοίχους
   - Γιατί ο αέρας τον επαναλαμβάνει
   - Γιατί τα αυτιά σου τον θυμούνται
   - Γιατί ο ήχος επιταχύνεται στον άδειο χώρο
7. Δύο ποτήρια με διαφορετική ποσότητα νερού. Ποιο δίνει ψηλότερο ήχο όταν το χτυπάς;
   - Αυτό με λιγότερο νερό
   - Αυτό με περισσότερο νερό
   - Δίνουν τον ίδιο ήχο
   - Εξαρτάται από το χρώμα του ποτηριού
8. Βλέπεις την αστραπή πολύ πριν ακούσεις τη βροντή. Γιατί;
   - Γιατί το φως ταξιδεύει πολύ γρηγορότερα από τον ήχο
   - Γιατί η βροντή γίνεται αργότερα
   - Γιατί ο ήχος κάνει κύκλους πριν φτάσει
   - Γιατί τα μάτια αντιδρούν πολύ πιο γρήγορα από τα αυτιά

## Ασκήσεις

1. Τι δονείται μέσα στον λαιμό σου όταν μιλάς;
2. Ο ήχος ταξιδεύει περίπου $340$ μέτρα το δευτερόλεπτο στον αέρα και $1.500$ μέτρα στο νερό. Ένας κρότος πρέπει να φτάσει $3.000$ μέτρα μακριά. Πόσα δευτερόλεπτα θέλει στο νερό, και περίπου πόσα στον αέρα;
3. Τέσσερα ίδια γυάλινα μπουκάλια έχουν διαφορετική ποσότητα νερό. Όταν τα χτυπάς με ένα κουτάλι, το πιο γεμάτο δίνει τον πιο χαμηλό ήχο. Όταν όμως φυσάς πάνω από το στόμιό τους, γίνεται το ανάποδο: το πιο γεμάτο δίνει τον πιο ψηλό.
   α) Όταν φυσάς, τι δονείται μέσα στο μπουκάλι;
   β) Στο πιο γεμάτο μπουκάλι, αυτό που δονείται είναι μακρύ ή κοντό;
   γ) Πίνεις λίγο νερό από ένα μπουκάλι και ξαναφυσάς πάνω από το στόμιο. Ο ήχος ψηλώνει ή χαμηλώνει;
4. Μια καταιγίδα είναι στα βουνά απέναντι. Στην πρώτη αστραπή μετράς $9$ δευτερόλεπτα ως τη βροντή. Λίγα λεπτά αργότερα, σε μια νέα αστραπή, μετράς μόνο $3$ δευτερόλεπτα.
   α) Η καταιγίδα πλησιάζει ή απομακρύνεται;
   β) Πόσο περίπου πλησίασε μέσα σε αυτά τα λεπτά;
   γ) Ο φίλος σου λέει: «Αφού είδαμε την αστραπή αμέσως, ο κεραυνός έπεσε δίπλα μας.» Πού κάνει λάθος;
5. Στέκεσαι απέναντι από έναν ψηλό βράχο και χτυπάς μία φορά παλαμάκια. Ακούς την ηχώ $2$ δευτερόλεπτα αργότερα. Πάρε ότι ο ήχος ταξιδεύει στον αέρα $340$ μέτρα κάθε δευτερόλεπτο.
   α) Πόσο μακριά είναι ο βράχος;
   β) Περπατάς προς τον βράχο, ώσπου η ηχώ να έρχεται $1$ δευτερόλεπτο μετά το παλαμάκι. Πόσα μέτρα περπάτησες;
   γ) Το αυτί ξεχωρίζει την ηχώ από τον αρχικό ήχο μόνο αν φτάσει τουλάχιστον $0{,}1$ δευτερόλεπτα αργότερα. Πόσο κοντά στον βράχο μπορείς να πας και να ακούς ακόμα ηχώ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/sound
