# Ηλεκτρισμός — απλά κυκλώματα

> Τι πρέπει να ισχύει για να ανάψει η λάμπα.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/simple-circuits

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τι πρέπει να ισχύει για να ανάψει μια λάμπα.
- Να εξηγείς τι κάνει ο διακόπτης σε ένα κύκλωμα.
- Να ξεχωρίζεις σύνδεση σε σειρά από παράλληλη.
- Να προβλέπεις τι γίνεται όταν καεί μια λάμπα σε κάθε περίπτωση.

## Το ρεύμα χρειάζεται κλειστή διαδρομή

Για να ανάψει μια λάμπα πρέπει να ισχύουν **τρία** πράγματα ταυτόχρονα:

1. Υπάρχει **πηγή** (μπαταρία ή πρίζα).
2. Υπάρχει **συνεχής** διαδρομή από τον έναν πόλο ως τον άλλον.
3. Η διαδρομή είναι από **αγώγιμο** υλικό.

Αν λείπει έστω ένα, η λάμπα μένει σβηστή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε ανάβει;*

> **Κλειδί**
>
> **Ανοιχτό κύκλωμα** = η διαδρομή είναι κομμένη κάπου → δεν περνάει ρεύμα.
>
> **Κλειστό κύκλωμα** = η διαδρομή είναι συνεχής → περνάει ρεύμα.
>
> Ο **διακόπτης** δεν κάνει τίποτα μαγικό: απλώς ενώνει ή χωρίζει δύο άκρα καλωδίου. Είναι ένα ελεγχόμενο κενό.

*Το νήμα μιας καμένης λάμπας, από πολύ κοντά. Πρόσεξε το σημείο στη μέση όπου η σπείρα κόπηκε. Εκεί άνοιξε ένα κενό, άρα το κύκλωμα έγινε ανοιχτό. Αυτή η λάμπα δεν θα ξανανάψει, όσο καλή κι αν είναι η πηγή.*

## Αγωγοί και μονωτές, ξανά

Το κύκλωμα θέλει **και τα δύο**:

- **Αγωγοί** (μέταλλα, αλλά και ο γραφίτης στη μύτη του μολυβιού) — φτιάχνουν τη διαδρομή.
- **Μονωτές** (πλαστικό, ξύλο, αέρας) — κρατάνε το ρεύμα στη διαδρομή.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα κύκλωμα χωρίς μόνωση είναι επικίνδυνο, όχι απλώς ατελές.
>
> Αν δύο γυμνά καλώδια ακουμπήσουν, το ρεύμα βρίσκει **πιο εύκολο** δρόμο και παρακάμπτει τη λάμπα. Αυτό λέγεται **βραχυκύκλωμα**: περνάει πάρα πολύ ρεύμα, και τα καλώδια και η μπαταρία ζεσταίνονται επικίνδυνα.
>
> **Ποτέ μην πειραματίζεσαι με το ρεύμα της πρίζας.** Τα πειράματα γίνονται μόνο με μπαταρίες.

## Σε σειρά ή παράλληλα;

Δύο λάμπες μπορούν να συνδεθούν με δύο τρόπους — και η διαφορά φαίνεται αμέσως όταν κάτι πάει στραβά.

|             | Σε σειρά                        | Παράλληλα                 |
| ----------- | ------------------------------- | ------------------------- |
| Διαδρομές   | **μία** για όλες                | **μία για την καθεμία**   |
| Αν καεί μία | σβήνουν **όλες**                | οι άλλες μένουν αναμμένες |
| Φωτεινότητα | μοιράζονται την πηγή, πιο αχνές | κάθε μία κανονικά         |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο λάμπες, δύο τρόποι*

> **Θυμήσου**
>
> Τα φώτα του σπιτιού είναι συνδεδεμένα **παράλληλα**.
>
> Γι' αυτό όταν καεί μια λάμπα στην κουζίνα, δεν σβήνει ολόκληρο το σπίτι — και γι' αυτό μπορείς να ανάψεις το ένα δωμάτιο χωρίς το άλλο.
>
> Οι παλιές χριστουγεννιάτικες γιρλάντες ήταν σε σειρά. Μία καμένη λαμπίτσα έσβηνε ολόκληρη τη σειρά, και έπρεπε να τις δοκιμάσεις όλες μία-μία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια λάμπα δεν ανάβει. Τι ελέγχεις, και με ποια σειρά;

1. **Πηγή:** έχει μπαταρία; Είναι φορτισμένη; Ακουμπάνε καλά οι επαφές της;
2. **Διαδρομή:** είναι κλειστός ο διακόπτης; Υπάρχει κομμένο ή χαλαρό καλώδιο;
3. **Η ίδια η λάμπα:** είναι καλά βιδωμένη; Μήπως έχει καεί το νήμα;
4. Ελέγχεις με τη σειρά, ένα ένα, για να μην ξεχάσεις κανένα σημείο. Συνήθως ξεκινάς από ό,τι ελέγχεται πιο εύκολα.

   Σχεδόν κάθε πρόβλημα ενός απλού κυκλώματος είναι μια από αυτές τις τρεις περιπτώσεις.

### Παράδειγμα 2: Δύο λάμπες σε σειρά. Ξεβιδώνεις τη μία. Τι γίνεται στην άλλη;

*Κύκλωμα με μια μπαταρία και δύο λάμπες συνδεδεμένες σε σειρά.*

1. Σε σειρά υπάρχει **μία μόνο** διαδρομή, που περνάει από **και τις δύο** λάμπες.
2. Ξεβιδώνοντας τη μία, δημιουργείς κενό σε αυτή τη μοναδική διαδρομή.
3. Το κύκλωμα γίνεται **ανοιχτό**.
4. **Σβήνει και η άλλη**, παρόλο που δεν την άγγιξες.

   Παράλληλα, το ίδιο πείραμα δεν θα άλλαζε τίποτα: η δεύτερη λάμπα έχει δικό της δρόμο προς την μπαταρία.

### Παράδειγμα 3: Γιατί ένα ξύλινο κομμάτι στη θέση καλωδίου δεν δουλεύει;

1. Το κύκλωμα είναι γεωμετρικά κλειστό — η διαδρομή φαίνεται συνεχής.
2. Αλλά η προϋπόθεση δεν είναι μόνο «κλειστή διαδρομή». Είναι **κλειστή διαδρομή από αγώγιμο υλικό**.
3. Το ξύλο είναι μονωτής: δεν αφήνει το ρεύμα να περάσει.
4. Η λάμπα μένει σβηστή.

   Το ίδιο θα γινόταν με πλαστικό, γυαλί ή κομμάτι γόμας. Θα δούλευε με έναν αγωγό: ένα καρφί, έναν μεταλλικό συνδετήρα.

## Ερωτήσεις

1. Τι χρειάζεται οπωσδήποτε για να ανάψει μια λάμπα;
   - Πηγή, κλειστή διαδρομή, και αγώγιμο υλικό
   - Μόνο μπαταρία
   - Μόνο κλειστός διακόπτης
   - Πηγή, κλειστή διαδρομή, και καλώδια από οποιοδήποτε υλικό
2. Τι κάνει ο διακόπτης;
   - Ενώνει ή χωρίζει δύο άκρα του καλωδίου
   - Παράγει ρεύμα
   - Αυξάνει την ενέργεια της μπαταρίας
   - Μετατρέπει την ηλεκτρική ενέργεια σε φως
3. Δύο λάμπες σε σειρά. Καίγεται η μία. Τι γίνεται η άλλη;
   - Σβήνει κι αυτή
   - Μένει αναμμένη
   - Ανάβει πιο δυνατά
   - Εξαρτάται από την μπαταρία
4. Πώς είναι συνδεδεμένα τα φώτα ενός σπιτιού, και γιατί το ξέρουμε;
   - Παράλληλα — γιατί μια καμένη λάμπα δεν σβήνει τις άλλες
   - Σε σειρά — γιατί ο γενικός διακόπτης σβήνει όλα τα φώτα μαζί
   - Σε σειρά — γιατί έτσι καταναλώνουν λιγότερο
   - Δεν είναι συνδεδεμένα μεταξύ τους
5. Αντικαθιστάς ένα κομμάτι καλωδίου με ξύλο. Η διαδρομή είναι κλειστή. Ανάβει η λάμπα;
   - Όχι — το ξύλο είναι μονωτής
   - Ναι, αφού η διαδρομή είναι κλειστή
   - Ναι, αλλά πιο αχνά
   - Μόνο αν το ξύλο είναι βρεγμένο
6. Τι είναι το βραχυκύκλωμα;
   - Δρόμος που παρακάμπτει τη λάμπα
   - Ένα πολύ κοντό καλώδιο
   - Ένας διακόπτης που ξέχασες ανοιχτό
   - Μια καμένη λάμπα
7. Δύο λάμπες είναι συνδεδεμένες παράλληλα. Ξεβιδώνεις τη μία. Τι γίνεται η άλλη;
   - Μένει αναμμένη
   - Σβήνει κι αυτή
   - Αναβοσβήνει
   - Σβήνει για λίγο και ξανανάβει
8. Μια λάμπα δεν ανάβει. Τι ελέγχεις πρώτα;
   - Την μπαταρία
   - Το χρώμα των καλωδίων
   - Το μέγεθος του διακόπτη
   - Τη θερμοκρασία του δωματίου

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ένα κύκλωμα που η διαδρομή του είναι κομμένη κάπου;
2. Κλείνεις το κενό ενός κυκλώματος με μια μεταλλική κονσέρβα, βαμμένη απ' έξω, και η λάμπα δεν ανάβει. Ξύνεις την μπογιά σε δύο σημεία και ακουμπάς εκεί τα καλώδια: η λάμπα ανάβει. Τι είναι η μπογιά, αγωγός ή μονωτής; Τι θα γίνει αν ακουμπήσεις το ένα καλώδιο σε ξυσμένο σημείο και το άλλο πάνω στην μπογιά;
3. Ένα φωτιστικό έχει δύο ίδιες λάμπες και μία μπαταρία. Οι δύο λάμπες φέγγουν πιο αχνά απ' ό,τι μία λάμπα μόνη της με την ίδια μπαταρία. Ένα βράδυ σβήνουν και οι δύο μαζί.
   α) Πώς είναι συνδεδεμένες οι λάμπες, σε σειρά ή παράλληλα;
   β) Ο φίλος σου λέει: «Αφού έσβησαν και οι δύο, δεν μπορεί να κάηκε μία λάμπα. Φταίει η μπαταρία.» Έχει δίκιο;
   γ) Βγάζεις τη μία λάμπα και βάζεις στη θέση της μια καινούργια, που ξέρεις ότι δουλεύει. Πάλι δεν ανάβει τίποτα. Μπορείς να πεις ότι η λάμπα που έβγαλες ήταν γερή;
4. Ένα κλειστό κουτί έχει απ' έξω τρεις μεταλλικές βίδες, την Α, τη Β και τη Γ. Μέσα στο κουτί, που δεν το βλέπεις, κάποιες βίδες είναι ενωμένες μεταξύ τους με σύρματα. Φτιάχνεις ένα κύκλωμα με μπαταρία, λάμπα και ένα κενό. Ακουμπάς τις δύο άκρες του κενού σε δύο βίδες και κοιτάς αν ανάβει η λάμπα.
   α) Με την Α και τη Β η λάμπα ανάβει. Με τη Β και τη Γ ανάβει επίσης. Τι θα γίνει με την Α και τη Γ;
   β) Σε ένα άλλο κουτί, με την Α και τη Β η λάμπα ανάβει, αλλά με τη Β και τη Γ δεν ανάβει. Ανάβει με την Α και τη Γ;
   γ) Στο πρώτο κουτί, πόσα σύρματα το λιγότερο μπορεί να υπάρχουν μέσα;
5. Ένα κύκλωμα έχει μια μπαταρία, μία λάμπα και τρεις διακόπτες, τον Α, τον Β και τον Γ. Η διαδρομή του ρεύματος περνάει πρώτα από τον Α. Μετά χωρίζεται σε δύο δρόμους: ο ένας έχει τον διακόπτη Β και ο άλλος τον διακόπτη Γ. Οι δύο δρόμοι ξαναενώνονται πριν από τη λάμπα, και από εκεί η διαδρομή γυρίζει στην μπαταρία.
   α) Ο Α και ο Γ είναι κλειστοί, ο Β είναι ανοιχτός. Ανάβει η λάμπα;
   β) Κάθε διακόπτης μπορεί να είναι ανοιχτός ή κλειστός, άρα υπάρχουν $8$ συνδυασμοί. Σε πόσους από αυτούς ανάβει η λάμπα;
   γ) Ποιον έναν διακόπτη ανοίγεις για να σβήσεις σίγουρα τη λάμπα, όπως κι αν είναι οι άλλοι δύο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/simple-circuits
