# Μείγματα και διαχωρισμός

> Πώς ξεχωρίζεις πράγματα που έχουν ανακατευτεί.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/mixtures

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις ομογενή από ετερογενή μείγματα.
- Να διαλέγεις μέθοδο διαχωρισμού με βάση τη διαφορά των συστατικών.
- Να εξηγείς τι κάνει το φιλτράρισμα και τι η εξάτμιση.
- Να καταλαβαίνεις ότι το διαλυμένο υλικό δεν εξαφανίζεται.

## Ανακατεύεις, αλλά δεν αλλάζεις

Όταν φτιάχνεις **μείγμα**, τα υλικά μπαίνουν μαζί αλλά **μένουν αυτά που ήταν**.

Η άμμος στο νερό είναι ακόμα άμμος. Το αλάτι στο νερό είναι ακόμα αλάτι — γι' αυτό το νερό είναι αλμυρό.

**Και επειδή δεν άλλαξαν, μπορούν να ξαναχωριστούν.**

## Δύο είδη μειγμάτων

| Είδος                  | Τι βλέπεις                         | Παράδειγμα                  |
| ---------------------- | ---------------------------------- | --------------------------- |
| **Ετερογενές**         | ξεχωρίζεις τα συστατικά με το μάτι | άμμος + νερό, σαλάτα        |
| **Ομογενές (διάλυμα)** | φαίνεται ένα πράγμα                | αλάτι + νερό, ζάχαρη + νερό |

> **Κλειδί**
>
> Σε ένα **διάλυμα** το υλικό δεν εξαφανίστηκε — **διαλύθηκε**.
>
> Τα κομματάκια του έγιναν τόσο μικρά που δεν φαίνονται, αλλά είναι εκεί.
>
> Πώς το ξέρουμε; Το νερό είναι αλμυρό. Και ζυγίζει περισσότερο απ' ό,τι πριν.

## Κάθε μέθοδος εκμεταλλεύεται μια διαφορά

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς θα τα χωρίσεις;*

> **Θυμήσου**
>
> Πριν διαλέξεις μέθοδο, ρώτα: **σε τι διαφέρουν τα δύο υλικά;**
>
> - Διαφορετικό μέγεθος κόκκων → κόσκινο
> - Στερεό μέσα σε υγρό, αδιάλυτο → φιλτράρισμα (λέγεται και **διήθηση**)
> - Διαλυμένο στερεό → εξάτμιση
> - Το ένα μαγνητικό → μαγνήτης
>
> Η μέθοδος **πάντα** εκμεταλλεύεται μια διαφορά. Αν δεν βρεις διαφορά, δεν υπάρχει μέθοδος.

## Γιατί το φιλτράρισμα αποτυγχάνει στο αλατόνερο

> **Πρόσεχε**
>
> Το πιο συχνό λάθος: «θα φιλτράρω το αλατόνερο για να βγάλω το αλάτι».
>
> Δεν δουλεύει. Το αλάτι είναι **διαλυμένο** — τα κομματάκια του είναι πολύ μικρότερα από τις τρύπες του φίλτρου.
>
> Περνάνε μαζί με το νερό, και το φιλτραρισμένο νερό είναι εξίσου αλμυρό.
>
> Για διαλυμένο υλικό χρειάζεσαι **εξάτμιση**.

## Η εξάτμιση στην πράξη

Οι αλυκές είναι ρηχές λεκάνες με θαλασσινό νερό. Ο ήλιος εξατμίζει το νερό και το αλάτι μένει.

Αυτό δεν είναι εργαστηριακό κόλπο — είναι ένας από τους παλαιότερους τρόπους να βγάλει ο άνθρωπος αλάτι, εδώ και χιλιάδες χρόνια.

*Αλυκές στο Τράπανι της Σικελίας. Στις ρηχές λεκάνες μπαίνει θαλασσινό νερό, ο ήλιος το εξατμίζει και το αλάτι μένει. Μπροστά το βλέπεις μαζεμένο σε σωρούς. Αλυκές υπάρχουν και στην Ελλάδα, όπως στο Μεσολόγγι.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Έχεις ζάχαρη ανακατεμένη με νερό. Πώς παίρνεις πίσω τη ζάχαρη;

1. Πρώτα: τι είδους μείγμα είναι; Η ζάχαρη διαλύεται, άρα είναι **διάλυμα** — δεν φαίνεται.
2. Το φιλτράρισμα αποκλείεται: τα διαλυμένα κομματάκια περνάνε.
3. Η διαφορά που μπορώ να εκμεταλλευτώ: το νερό **εξατμίζεται**, η ζάχαρη όχι.
4. **Εξάτμιση.** Αφήνω το διάλυμα σε ζέστη· το νερό φεύγει, η ζάχαρη μένει.

### Παράδειγμα 2: Πώς θα χωρίσεις καρφίτσες που έπεσαν σε ένα μπολ με ρύζι;

1. Τι διαφέρει; Οι καρφίτσες είναι από ατσάλι, που περιέχει σίδηρο. Το ρύζι όχι.
2. Θα δούλευε το κόσκινο; Δύσκολα: οι καρφίτσες είναι λεπτές και μακριές, και κάποιες θα γλιστρούσαν από τις τρύπες μαζί με το ρύζι.
3. Ο **μαγνήτης** εκμεταλλεύεται μια πολύ πιο καθαρή διαφορά. (Προσοχή: ο μαγνήτης δεν τραβάει όλα τα μέταλλα· τραβάει τον σίδηρο.)
4. Περνάς τον μαγνήτη πάνω από το μπολ: οι καρφίτσες πηδάνε πάνω του, το ρύζι μένει ανέγγιχτο.

### Παράδειγμα 3: Ένα ποτήρι νερό ζυγίζει 200 g. Διαλύεις 10 g αλάτι. Πόσο ζυγίζει τώρα;

1. Το αλάτι δεν φαίνεται πια. Εξαφανίστηκε;
2. Όχι. **Διαλύθηκε** — τα κομματάκια του σκορπίστηκαν μέσα στο νερό, αλλά είναι όλα εκεί.
3. $200 + 10 = 210 \text{ g}$
4. $210$ γραμμάρια.

   Αυτό είναι μια από τις πιο σημαντικές ιδέες της φυσικής: **η ύλη δεν χάνεται**. Αλλάζει μορφή, μετακινείται, διαλύεται — αλλά το βάρος μένει.

   **Έλεγχος:** αν εξατμίσεις όλο το νερό, θα ξαναβρείς ακριβώς $10$ g αλάτι.

## Ερωτήσεις

1. Πώς παίρνεις πίσω το αλάτι από το αλατόνερο;
   - Με εξάτμιση του νερού
   - Με φιλτράρισμα
   - Με μαγνήτη
   - Δεν γίνεται — το αλάτι χάθηκε
2. Ποιο από αυτά είναι **ομογενές** μείγμα (διάλυμα);
   - Ζάχαρη σε νερό
   - Βότσαλα σε νερό
   - Σαλάτα
   - Λάδι σε νερό
3. Πώς χωρίζεις ρινίσματα σιδήρου από άμμο;
   - Με μαγνήτη
   - Με φιλτράρισμα
   - Με εξάτμιση
   - Με διάλυση σε νερό
4. Διαλύεις $20$ g ζάχαρη σε $300$ g νερό. Πόσο ζυγίζει το διάλυμα;
   - $320$ g
   - $300$ g
   - $280$ g
   - Εξαρτάται από τη θερμοκρασία
5. Ποια ερώτηση κάνεις **πρώτα** για να διαλέξεις μέθοδο διαχωρισμού;
   - Σε τι διαφέρουν τα δύο υλικά;
   - Ποιο υλικό είναι πιο ακριβό;
   - Ποιο υλικό είναι περισσότερο;
   - Ποιο χρώμα έχουν;
6. Τι είναι ομογενές μείγμα;
   - Μείγμα που φαίνεται σαν ένα υλικό
   - Μείγμα με δύο μόνο συστατικά
   - Μείγμα που δεν χωρίζεται με κανέναν τρόπο
   - Μείγμα που έχει πάντα νερό
7. Πώς χωρίζεις άμμο από νερό;
   - Με φιλτράρισμα
   - Με μαγνήτη
   - Μόνο με εξάτμιση
   - Δεν χωρίζονται
8. Φιλτράρεις ζαχαρόνερο. Πώς είναι το νερό που βγαίνει κάτω από το φίλτρο;
   - Εξίσου γλυκό
   - Άγλυκο
   - Λίγο λιγότερο γλυκό
   - Θολό

## Ασκήσεις

1. Πώς χωρίζεις φακές από αλεύρι;
2. Σε ένα βάζο ανακατεύτηκαν σιδερένια ρινίσματα, φασόλια και αλεύρι. Πώς τα χωρίζεις και τα τρία;
3. Σε ένα βάζο ανακατεύτηκαν αλεύρι και ζάχαρη, δύο λευκές σκόνες. Θέλεις να τα πάρεις πίσω χωριστά, αλλά ούτε το κόσκινο ούτε ο μαγνήτης βοηθούν.
   α) Σε τι διαφέρουν τα δύο υλικά, που μπορείς να το εκμεταλλευτείς;
   β) Γράψε με τη σειρά τι κάνεις, για να πάρεις και το αλεύρι και τη ζάχαρη.
   γ) Πριν ξεκινήσεις, είχες ζυγίσει $30$ g αλεύρι και $20$ g ζάχαρη. Στο τέλος, το στεγνό αλεύρι ζυγίζει $31$ g και η ζάχαρη $19$ g. Πού πήγε το $1$ g ζάχαρης;
4. Σε $100$ g νερό διαλύονται το πολύ $36$ g αλάτι. Αν ρίξεις περισσότερο, όσο περισσεύει μένει σε κόκκους στον πάτο, όσο κι αν ανακατέψεις. Σε ένα ποτήρι με $100$ g νερό ρίχνεις $54$ g αλάτι και $20$ g άμμο, ανακατεύεις καλά και φιλτράρεις. Ό,τι μένει στο φίλτρο, όταν στεγνώσει, ζυγίζει $38$ g. Το λίγο αλατόνερο που κρατάει η βρεγμένη άμμος δεν το λογαριάζεις.
   α) Η άμμος ήταν $20$ g. Τι άλλο έμεινε στο φίλτρο, και πόσο;
   β) Θέλεις στο φίλτρο να μείνει μόνο η άμμος. Τι κάνεις, και πόσο νερό χρειάζεσαι τουλάχιστον;
   γ) Στο τέλος εξατμίζεις όλο το νερό που πέρασε από το φίλτρο, και τις δύο φορές. Πόσο αλάτι παίρνεις;
5. Ο δάσκαλος σού δίνει $60$ g από μια λευκή σκόνη και σου λέει ότι είναι μείγμα. Περνάς από πάνω της έναν μαγνήτη, που δεν τραβάει τίποτα. Μετά ρίχνεις όλη τη σκόνη σε νερό, ανακατεύεις καλά και φιλτράρεις. Ό,τι μένει στο φίλτρο, όταν στεγνώσει, ζυγίζει $35$ g.
   α) Υπάρχει στη σκόνη κάτι που διαλύεται στο νερό; Αν ναι, πόσα γραμμάρια;
   β) Ο Νίκος λέει: «Στο φίλτρο έμεινε ένα υλικό που δεν διαλύεται.» Είναι σίγουρο ότι είναι ένα μόνο υλικό;
   γ) Εξατμίζεις το νερό που πέρασε από το φίλτρο, και μένει μια λευκή σκόνη. Η Ελένη λέει: «Είναι αλάτι.» Το αποδεικνύουν τα πειράματά σου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/mixtures
