# Υλικά και οι ιδιότητές τους

> Γιατί διαλέγουμε ξύλο για το ένα και μέταλλο για το άλλο.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/materials

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις ιδιότητες υλικών: σκληρότητα, διαφάνεια, αγωγιμότητα, ελαστικότητα.
- Να εξηγείς γιατί κάθε αντικείμενο φτιάχνεται από το υλικό που φτιάχνεται.
- Να ξεχωρίζεις το υλικό από το αντικείμενο.
- Να διαλέγεις υλικό με βάση τη δουλειά που πρέπει να κάνει.

## Υλικό και αντικείμενο δεν είναι το ίδιο

Ένα **κουτάλι** είναι αντικείμενο. Το **μέταλλο** είναι υλικό.

Το ίδιο αντικείμενο μπορεί να γίνει από πολλά υλικά — κουτάλι μεταλλικό, ξύλινο, πλαστικό. Και το ίδιο υλικό γίνεται πολλά αντικείμενα.

**Η ερώτηση της φυσικής είναι: γιατί διάλεξαν αυτό το υλικό;**

## Οι ιδιότητες που μετράνε

| Ιδιότητα                    | Τι σημαίνει                       | Πού χρειάζεται                 |
| --------------------------- | --------------------------------- | ------------------------------ |
| **Σκληρότητα**              | δεν χαράζεται, δεν παραμορφώνεται | εργαλεία, πάγκος κουζίνας      |
| **Διαφάνεια**               | περνάει το φως                    | παράθυρο, γυαλιά               |
| **Αγωγιμότητα θερμότητας**  | περνάει η ζέστη                   | κατσαρόλα (ναι), χερούλι (όχι) |
| **Αγωγιμότητα ηλεκτρισμού** | περνάει το ρεύμα                  | καλώδιο (ναι), μόνωση (όχι)    |
| **Ελαστικότητα**            | τεντώνει και επανέρχεται          | λάστιχο, ελατήριο              |
| **Αδιαβροχία**              | δεν περνάει το νερό               | αδιάβροχο, μπότες              |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο υλικό για ποια δουλειά;*

> **Κλειδί**
>
> Καμία ιδιότητα δεν είναι «καλή» από μόνη της.
>
> Το μέταλλο είναι **καλός** αγωγός θερμότητας — τέλειο για κατσαρόλα, καταστροφικό για χερούλι.
>
> Η σωστή ερώτηση δεν είναι «ποιο υλικό είναι καλύτερο;» αλλά **«ποια ιδιότητα χρειάζεται αυτή η δουλειά;»**

## Αγωγοί και μονωτές

Δύο λέξεις που θα συναντάς συνέχεια:

- **Αγωγός** — αφήνει να περάσει (θερμότητα ή ρεύμα). Τα μέταλλα.
- **Μονωτής** — δεν αφήνει. Πλαστικό, ξύλο, γυαλί, αέρας.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα αντικείμενο συχνά χρειάζεται **και τα δύο**.
>
> Το καλώδιο έχει μέταλλο μέσα (αγωγός, για να περνάει το ρεύμα) και πλαστικό απ' έξω (μονωτής, για να μην σε χτυπήσει).
>
> Το κατσαβίδι το ίδιο: μεταλλική μύτη, πλαστική λαβή.

*Ένα πολύ χοντρό καλώδιο, από αυτά που δίνουν ρεύμα σε μεγάλα μηχανήματα, κομμένο στη μέση. Στο κέντρο κάθε μεγάλου κύκλου είναι ο χαλκός, ο αγωγός: από εκεί περνάει το ρεύμα. Γύρω του, ένα δαχτυλίδι από λάστιχο, ο μονωτής. Το καλώδιο της λάμπας σου είναι φτιαγμένο με τον ίδιο τρόπο, απλώς πολύ πιο λεπτό.*

## Πολλά υλικά μαζί

Κοίτα ένα ποδήλατο: μεταλλικός σκελετός (γερός), λαστιχένια λάστιχα (ελαστικά), πλαστικές λαβές (δεν γλιστράνε), γυάλινος καθρέφτης.

**Κάθε κομμάτι έχει άλλη δουλειά, άρα άλλο υλικό.** Αυτό ισχύει σχεδόν σε κάθε αντικείμενο γύρω σου.

> **Θυμήσου**
>
> Όταν βλέπεις ένα αντικείμενο, ρώτα: **τι πρέπει να αντέξει;**
>
> Ζέστη; Νερό; Βάρος; Χτυπήματα; Ρεύμα;
>
> Η απάντηση σου λέει σχεδόν πάντα από τι είναι φτιαγμένο — και γιατί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί τα τζάμια του αυτοκινήτου είναι γυάλινα και όχι πλαστικά;

1. Τι πρέπει να κάνει το τζάμι; Να αφήνει να βλέπεις, να αντέχει τον αέρα, να μη χαράζεται.
2. Και τα δύο υλικά είναι διαφανή. Άρα η διαφάνεια δεν αποφασίζει.
3. Το γυαλί είναι **πολύ σκληρότερο**: δεν χαράζεται από σκόνη και υαλοκαθαριστήρες.
4. Το πλαστικό θα γέμιζε γρατζουνιές και θα θόλωνε πολύ πιο γρήγορα. Η ιδιότητα που αποφασίζει είναι η **σκληρότητα**.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το αδιάβροχο δεν είναι από βαμβάκι;

1. Η δουλειά του: να μην περνάει το νερό.
2. Το βαμβάκι **απορροφά** νερό — γι' αυτό φτιάχνουμε πετσέτες από βαμβάκι.
3. Η ίδια ιδιότητα που κάνει το βαμβάκι τέλειο για πετσέτα το κάνει άχρηστο για αδιάβροχο.
4. Χρειάζεται υλικό που **απωθεί** το νερό: πλαστικό ή ειδικό συνθετικό ύφασμα.

### Παράδειγμα 3: Ένα κατσαβίδι έχει μεταλλική μύτη και πλαστική λαβή. Γιατί;

1. **Μύτη:** πρέπει να είναι σκληρή για να γυρίζει τη βίδα χωρίς να στραβώνει. Το μέταλλο είναι σκληρό.
2. **Λαβή:** την κρατάς εσύ. Αν αγγίξεις καλώδιο με ρεύμα, το μέταλλο θα το περνούσε στο χέρι σου.
3. Το πλαστικό είναι **μονωτής** — σταματάει το ρεύμα.
4. Δύο κομμάτια, δύο διαφορετικές δουλειές, δύο υλικά.

   Ένα κατσαβίδι ολόκληρο από πλαστικό θα έσπαγε· ολόκληρο από μέταλλο θα ήταν επικίνδυνο.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί το χερούλι μιας κατσαρόλας δεν είναι μεταλλικό;
   - Γιατί το μέταλλο άγει τη θερμότητα και καίει
   - Γιατί το μέταλλο λιώνει πάνω στη φωτιά της κουζίνας
   - Γιατί το μέταλλο είναι ακριβό
   - Γιατί το μέταλλο δεν είναι διαφανές
2. Ποιο από αυτά είναι **υλικό**, όχι αντικείμενο;
   - Ξύλο
   - Καρέκλα
   - Κουτάλι
   - Παράθυρο
3. Ένα καλώδιο έχει μέταλλο μέσα και πλαστικό απ' έξω. Γιατί;
   - Το μέταλλο άγει, το πλαστικό μονώνει
   - Το πλαστικό κάνει το καλώδιο πιο όμορφο
   - Το μέταλλο μονώνει και το πλαστικό άγει
   - Για να μη λυγίζει το καλώδιο
4. Ποια ιδιότητα κάνει το λάστιχο κατάλληλο για σόλα παπουτσιού;
   - Η ελαστικότητα και ότι δεν γλιστράει
   - Η διαφάνεια
   - Η αγωγιμότητα ηλεκτρισμού
   - Η σκληρότητα και ότι δεν λυγίζει καθόλου
5. Ποια πρόταση είναι σωστή;
   - Κάθε ιδιότητα είναι καλή ή κακή ανάλογα με τη δουλειά
   - Το μέταλλο είναι το καλύτερο υλικό για κάθε αντικείμενο
   - Τα σκληρά υλικά είναι πάντα προτιμότερα
   - Κάθε αντικείμενο φτιάχνεται από ένα μόνο υλικό
6. Ποιο από αυτά είναι **αντικείμενο**, όχι υλικό;
   - Το ποτήρι
   - Το γυαλί
   - Ο χαλκός
   - Το μάρμαρο
7. Γιατί οι σόλες των παπουτσιών είναι από λάστιχο;
   - Γιατί πιάνει καλά και δεν γλιστράει
   - Γιατί είναι φθηνό
   - Γιατί είναι διαφανές
   - Γιατί είναι καλός αγωγός του ρεύματος
8. Ένα αντικείμενο φτιάχνεται από πολλά υλικά. Γιατί;
   - Γιατί κάθε μέρος θέλει άλλη ιδιότητα
   - Γιατί έτσι το αντικείμενο κοστίζει λιγότερο
   - Γιατί είναι πιο όμορφο
   - Γιατί έτσι γίνεται πιο ελαφρύ

## Ασκήσεις

1. Ποια ιδιότητα χρειάζονται οι μπότες της βροχής;
2. Ρίχνεις λίγες σταγόνες νερό σε τρία υφάσματα. Στο Α οι σταγόνες μένουν από πάνω σαν μπαλίτσες. Στο Β χάνονται αμέσως μέσα στο ύφασμα. Στο Γ μένουν λίγο και μετά ρουφιούνται. Ποιο ύφασμα είναι αδιάβροχο; Ποιο διαλέγεις για ένα μπουφάν της βροχής, και ποιο για πετσέτα;
3. Ψάχνεις υλικό για ένα δοχείο τσαγιού για την εκδρομή, που να κρατάει το τσάι ζεστό και να μη σπάει αν πέσει. Έχεις τρία ίδια ποτήρια από τρία άγνωστα υλικά, Α, Β και Γ. Γεμίζεις και τα τρία με νερό στους $80°C$, σε δωμάτιο στους $20°C$. Μετά από $10$ λεπτά, το νερό στο Α έχει $45°C$, στο Β $62°C$ και στο Γ $60°C$. Μετά αφήνεις τα άδεια ποτήρια να πέσουν από το τραπέζι: το Β σπάει, το Α και το Γ όχι.
   α) Ποιο υλικό είναι καλός αγωγός θερμότητας;
   β) Από ποιο υλικό φτιάχνεις το δοχείο;
   γ) Την άλλη μέρα θέλεις να κρατήσεις παγωμένη τη λεμονάδα σου, σε μια ζεστή παραλία, πάλι σε δοχείο που δεν σπάει αν πέσει. Ποιο από τα τρία υλικά διαλέγεις τώρα;
4. Ένας τρόπος να συγκρίνεις τη σκληρότητα δύο υλικών είναι το χάραγμα: τρίβεις τη μύτη του ενός πάνω στο άλλο, και αν αφήσει γρατζουνιά, το πρώτο είναι σκληρότερο. Έχεις τέσσερα κομμάτια από άγνωστα υλικά, Α, Β, Γ και Δ, και δεν υπάρχουν δύο το ίδιο σκληρά. Κάνεις τρεις δοκιμές: το Α χαράζει το Γ, το Δ χαράζει το Α, και το Β χαράζει το Γ.
   α) Ποιο κομμάτι είναι σίγουρα το πιο μαλακό;
   β) Θέλεις να βρεις ποιο είναι το πιο σκληρό, με μία μόνο δοκιμή ακόμα. Ποια δύο κομμάτια δοκιμάζεις;
   γ) Ένας φίλος σου δοκίμασε τρία δικά του υλικά, Κ, Λ και Μ, και γράφει: «Το Κ χάραξε το Λ, το Λ χάραξε το Μ, και το Μ χάραξε το Κ.» Γίνεται;
5. Ένα μεταλλικό και ένα ξύλινο κουτάλι έμειναν όλη τη νύχτα στο ίδιο δωμάτιο. Το πρωί έχουν και τα δύο τη θερμοκρασία του δωματίου, $20°C$. Κι όμως, όταν τα πιάνεις, το μεταλλικό σού φαίνεται πολύ πιο κρύο.
   α) Το χέρι σου είναι πιο ζεστό από τα κουτάλια. Γιατί το μεταλλικό σού φαίνεται πιο κρύο;
   β) Ο Πέτρος λέει: «Άρα το μέταλλο είναι κρύο υλικό.» Σε μια σάουνα, όπου ο αέρας και όλα τα αντικείμενα είναι στους $80°C$, ποιο από τα δύο κουτάλια θα σε έκαιγε περισσότερο;
   γ) Από ποιο από τα δύο υλικά είναι καλύτερο να φτιάξεις τους πάγκους μιας σάουνας;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/materials
