# Φως και σκιές

> Το φως ταξιδεύει ευθεία — και αυτό εξηγεί κάθε σκιά.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/light-and-shadows

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τη σκιά από την ευθύγραμμη διάδοση του φωτός.
- Να προβλέπεις πώς αλλάζει η σκιά όταν μετακινείται η πηγή.
- Να ξεχωρίζεις διαφανή, ημιδιαφανή και αδιαφανή υλικά.
- Να καταλαβαίνεις ότι βλέπουμε τα αντικείμενα με ανακλώμενο φως.

## Το φως ταξιδεύει ευθεία

Αυτή η μία πρόταση εξηγεί **κάθε** σκιά που έχεις δει.

Το φως δεν στρίβει γύρω από τα εμπόδια. Όταν κάτι αδιαφανές μπει στον δρόμο του, πίσω του μένει μια περιοχή όπου **δεν φτάνει φως**. Αυτό είναι η σκιά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Λάμπα, αντικείμενο, τοίχος*

> **Κλειδί**
>
> Με μια κοντινή λάμπα, η σκιά στον τοίχο είναι **μεγαλύτερη** από το αντικείμενο.
>
> Γιατί; Οι ακτίνες φεύγουν από τη λάμπα **απλώνοντας**. Όσο πιο κοντά στη λάμπα είναι το αντικείμενο, τόσο περισσότερο έχουν απλωθεί οι ακτίνες μέχρι να φτάσουν στον τοίχο — και τόσο μεγαλύτερη η σκιά.
>
> Πλησίασε το αντικείμενο στη λάμπα → **τεράστια** σκιά. Πλησίασέ το στον τοίχο → σκιά σχεδόν στο κανονικό μέγεθος.

## Ο ήλιος είναι η εξαίρεση

Ο ήλιος είναι τόσο μακριά που οι ακτίνες του φτάνουν πρακτικά **παράλληλες**.

Γι' αυτό, στον ήλιο, η σκιά του χεριού σου σε έναν τοίχο απέναντι έχει περίπου το μέγεθος του χεριού σου — όσο κι αν το πλησιάσεις ή το απομακρύνεις. Από μια κοντινή λάμπα, η ίδια σκιά μπορεί να καλύψει ολόκληρο τοίχο.

Το **μήκος** της σκιάς σου στο έδαφος είναι άλλη ιστορία: εκεί μετράει πόσο ψηλά είναι ο ήλιος (δες το 2ο παράδειγμα πιο κάτω).

*Δέντρο σε ένα λιβάδι της Αγγλίας, λίγο πριν δύσει ο ήλιος. Ο ήλιος είναι πολύ χαμηλά, άρα οι ακτίνες έρχονται σχεδόν οριζόντια. Δες πόσο μακριά φτάνει η σκιά, ως μπροστά στον φωτογράφο. Το μεσημέρι η σκιά του ίδιου δέντρου θα ήταν πολύ πιο κοντή.*

## Τρία είδη υλικών

| Είδος           | Το φως...           | Παράδειγμα             | Σκιά             |
| --------------- | ------------------- | ---------------------- | ---------------- |
| **Διαφανές**    | περνάει ολόκληρο    | καθαρό γυαλί           | σχεδόν καμία     |
| **Ημιδιαφανές** | περνάει σκορπισμένο | θαμπό τζάμι, λαδόκολλα | θολή, αχνή       |
| **Αδιαφανές**   | δεν περνάει         | ξύλο, μέταλλο, εσύ     | καθαρή, σκοτεινή |

> **Πρόσεχε**
>
> «Ημιδιαφανές» δεν σημαίνει «λίγο διαφανές σε μερικά σημεία».
>
> Σημαίνει ότι το φως **περνάει αλλά σκορπίζεται** προς όλες τις κατευθύνσεις. Γι' αυτό βλέπεις φως μέσα από ένα θαμπό τζάμι, αλλά δεν ξεχωρίζεις τι υπάρχει πίσω του.

*Θαμπά τζάμια σε ένα μπάνιο. Το φως του ήλιου περνάει και φωτίζει το δωμάτιο, αλλά σκορπίζεται προς όλες τις μεριές. Γι' αυτό δεν βλέπεις τίποτα από όσα είναι έξω: το τζάμι είναι ημιδιαφανές.*

## Γιατί βλέπουμε τα πράγματα

Ένα βιβλίο δεν παράγει φως. Το βλέπεις επειδή:

1. Φως από τη λάμπα (ή τον ήλιο) φτάνει στο βιβλίο.
2. Το βιβλίο το **ανακλά** προς όλες τις κατευθύνσεις.
3. Λίγο από αυτό μπαίνει στο μάτι σου.

Σβήσε το φως και το βιβλίο εξαφανίζεται — όχι επειδή έφυγε, αλλά επειδή δεν έχει τίποτα να ανακλάσει.

Και το χρώμα; Το φως του ήλιου είναι ανακατεμένο από όλα τα χρώματα. Ένα κόκκινο μήλο ανακλά κυρίως το **κόκκινο** μέρος του και απορροφά το υπόλοιπο — γι' αυτό φτάνει κόκκινο στο μάτι σου.

> **Θυμήσου**
>
> Βλέπουμε δύο ειδών πράγματα:
>
> - **Φωτεινές πηγές** — παράγουν φως μόνες τους: ήλιος, λάμπα, φωτιά, οθόνη.
> - **Φωτιζόμενα σώματα** — ανακλούν φως: όλα τα υπόλοιπα, μαζί και η Σελήνη.
>
> Η Σελήνη δεν λάμπει μόνη της· ανακλά το φως του ήλιου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πλησιάζεις τα χέρια σου στον φακό. Τι γίνεται η σκιά;

1. Οι ακτίνες βγαίνουν από τον φακό απλώνοντας.
2. Πλησιάζοντας τα χέρια στην πηγή, μπλοκάρεις τις ακτίνες **νωρίτερα** — εκεί που η δέσμη είναι ακόμα στενή.
3. Αυτές οι ακτίνες, αν συνέχιζαν, θα είχαν απλωθεί πολύ μέχρι τον τοίχο.
4. Η σκιά **μεγαλώνει** — πολύ. Έτσι ακριβώς φτιάχνονται οι σκιές με τα χέρια στον τοίχο.

### Παράδειγμα 2: Γιατί η σκιά σου είναι μακριά το πρωί και κοντή το μεσημέρι;

1. Το πρωί ο ήλιος είναι **χαμηλά** στον ορίζοντα. Οι ακτίνες έρχονται σχεδόν οριζόντια.
2. Μια σχεδόν οριζόντια ακτίνα που περνάει από το κεφάλι σου συναντά το έδαφος πολύ **μακριά**.
3. Το μεσημέρι ο ήλιος είναι ψηλά. Οι ακτίνες έρχονται σχεδόν κάθετα και πέφτουν στο έδαφος **δίπλα** σου.
4. Το ύψος σου δεν άλλαξε. Άλλαξε η **γωνία** του φωτός — και η σκιά ακολουθεί τη γεωμετρία.

### Παράδειγμα 3: Ένα βιβλίο σε σκοτεινό δωμάτιο δεν φαίνεται. Γιατί;

1. Το βιβλίο δεν είναι φωτεινή πηγή — δεν παράγει δικό του φως.
2. Το βλέπουμε μόνο όταν ανακλά φως που ήρθε από αλλού.
3. Στο σκοτάδι δεν υπάρχει φως να ανακλαστεί, άρα τίποτα δεν φτάνει στο μάτι σου.
4. Το βιβλίο είναι εκεί — απλώς δεν σου στέλνει τίποτα.

   Το μάτι δεν «ρίχνει» φως στα αντικείμενα. **Λαμβάνει** φως από αυτά.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί υπάρχουν σκιές;
   - Γιατί το φως ταξιδεύει ευθεία και δεν στρίβει
   - Γιατί τα αντικείμενα παράγουν σκοτάδι
   - Γιατί το φως απορροφάται και μετά βγαίνει μαύρο
   - Γιατί ο αέρας μπλοκάρει το φως
2. Πλησιάζεις ένα αντικείμενο προς τη λάμπα. Τι γίνεται η σκιά του στον τοίχο;
   - Μεγαλώνει
   - Μικραίνει
   - Μένει ίδια
   - Εξαφανίζεται
3. Ένα θαμπό τζάμι μπάνιου είναι...
   - Ημιδιαφανές
   - Διαφανές
   - Αδιαφανές
   - Φωτεινή πηγή
4. Γιατί βλέπεις ένα κόκκινο μήλο;
   - Γιατί ανακλά φως από τον ήλιο ή τη λάμπα
   - Γιατί το μήλο παράγει κόκκινο φως
   - Γιατί το μάτι στέλνει φως και αυτό γυρίζει πίσω
   - Γιατί ο αέρας μεταφέρει το χρώμα
5. Στον ήλιο, η σκιά του χεριού σου σε έναν τοίχο έχει περίπου το μέγεθος του χεριού. Από κοντινή λάμπα γίνεται τεράστια. Γιατί;
   - Γιατί οι ακτίνες του ήλιου φτάνουν σχεδόν παράλληλες
   - Γιατί το φως του ήλιου είναι πολύ πιο δυνατό από της λάμπας
   - Γιατί ο ήλιος είναι πιο ψηλά
   - Γιατί το φως του ήλιου είναι πιο ζεστό
6. Πώς ταξιδεύει το φως;
   - Σε ευθείες γραμμές
   - Σε καμπύλες
   - Μόνο προς τα κάτω
   - Μόνο μέσα στον αέρα
7. Ένα βιβλίο σε εντελώς σκοτεινό δωμάτιο δεν φαίνεται. Γιατί;
   - Γιατί δεν υπάρχει φως να ανακλαστεί πάνω του
   - Γιατί τα μάτια κλείνουν
   - Γιατί το βιβλίο εξαφανίζεται
   - Γιατί το σκοτάδι είναι υλικό που το καλύπτει
8. Γιατί η σκιά έχει το ίδιο σχήμα με το αντικείμενο;
   - Γιατί το φως ταξιδεύει σε ευθείες γραμμές
   - Γιατί το φως λυγίζει γύρω από το αντικείμενο
   - Γιατί το αντικείμενο εκπέμπει σκοτάδι
   - Γιατί ο τοίχος είναι ίσιος

## Ασκήσεις

1. Η Σελήνη είναι φωτεινή πηγή ή φωτιζόμενο σώμα;
2. Κρατάς ένα φύλλο λαδόχαρτο ανάμεσα σε έναν φακό και στον τοίχο. Στον τοίχο πέφτει μια αχνή σκιά, και μέσα από το χαρτί βλέπεις φως αλλά όχι τον φακό. Τι είδους σώμα είναι το λαδόχαρτο; Θα το κολλούσες στο τζάμι του μπάνιου ή σε ένα παράθυρο με θέα στη θάλασσα;
3. Σε σκοτεινό δωμάτιο, ένα μπουκάλι στέκεται μπροστά σε έναν άσπρο τοίχο. Δύο φακοί το φωτίζουν από μπροστά, ο ένας από αριστερά και ο άλλος από δεξιά. Στον τοίχο φαίνονται δύο αχνές σκιές του μπουκαλιού, η μία δίπλα στην άλλη.
   α) Η σκιά που πέφτει στα δεξιά: από ποιον φακό γίνεται;
   β) Σβήνεις τον αριστερό φακό. Ποια σκιά χάνεται;
   γ) Ανάβεις ξανά τον αριστερό και φέρνεις τον δεξιό φακό πιο κοντά στο μπουκάλι. Τι παθαίνει η αριστερή σκιά;
4. Στο θέατρο σκιών του Καραγκιόζη, μια λάμπα είναι πίσω από ένα λευκό πανί, τον μπερντέ. Ο καραγκιοζοπαίχτης κρατάει τις φιγούρες ανάμεσα στη λάμπα και στο πανί. Το κοινό κάθεται από την άλλη μεριά.
   α) Το πανί πρέπει να είναι διαφανές, ημιδιαφανές ή αδιαφανές, για να βλέπει το κοινό τις σκιές;
   β) Σε μια σκηνή ο Καραγκιόζης πρέπει να φανεί πελώριος. Πού μετακινεί τη φιγούρα;
   γ) Ένα απόγευμα η παράσταση γίνεται στην αυλή, με τον ήλιο πίσω από το πανί αντί για λάμπα. Μπορεί πάλι να κάνει τον Καραγκιόζη πελώριο;
5. Ένα ηλιόλουστο απόγευμα στήνεις όρθιο σε επίπεδο έδαφος ένα ραβδί μήκους $1$ μέτρου. Η σκιά του έχει μήκος $2$ μέτρα. Την ίδια στιγμή, η σκιά ενός δέντρου εκεί κοντά έχει μήκος $12$ μέτρα.
   α) Πόσο ψηλό είναι το δέντρο;
   β) Γιατί πρέπει να μετρήσεις τις δύο σκιές την ίδια στιγμή;
   γ) Το βράδυ δοκιμάζεις το ίδιο κόλπο κάτω από μια λάμπα του δρόμου, με το ραβδί και ένα μικρό δέντρο σε διαφορετικές αποστάσεις από τη λάμπα. Θα πετύχει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/light-and-shadows
