# Θερμότητα και θερμοκρασία

> Δύο έννοιες που τις μπερδεύουμε συνέχεια, και δεν είναι το ίδιο.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/heat-temperature

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη θερμότητα από τη θερμοκρασία.
- Να διαβάζεις θερμοκρασίες με σημεία αναφοράς.
- Να εξηγείς ότι η θερμότητα πάει πάντα από το θερμό στο ψυχρό.
- Να συνδέεις τη θερμοκρασία με τις καταστάσεις του νερού.

## Δύο λέξεις που δεν σημαίνουν το ίδιο

Στην καθημερινή γλώσσα τις μπερδεύουμε. Στη φυσική είναι εντελώς διαφορετικές.

|                 | Τι είναι                                             | Μονάδα                |
| --------------- | ---------------------------------------------------- | --------------------- |
| **Θερμοκρασία** | πόσο ζεστό είναι **ένα** πράγμα                      | βαθμοί Κελσίου ($°C$) |
| **Θερμότητα**   | η ενέργεια που **μεταφέρεται** από το ζεστό στο κρύο | τζάουλ                |

> **Κλειδί**
>
> Το πείραμα που τις ξεχωρίζει:
>
> Ένα **φλιτζάνι** νερό στους $80°C$ και μια **μπανιέρα** νερό στους $80°C$.
>
> **Ίδια θερμοκρασία.** Και τα δύο δείχνουν $80$ στο θερμόμετρο.
>
> **Εντελώς διαφορετική ενέργεια.** Η μπανιέρα κρατάει πολύ περισσότερη ενέργεια. Καθώς κρυώνει, δίνει πολύ περισσότερη **θερμότητα** στο δωμάτιο — γι' αυτό το ζεσταίνει, ενώ το φλιτζάνι κρυώνει σε λίγα λεπτά και το δωμάτιο δεν το καταλαβαίνει.
>
> Η θερμοκρασία δεν εξαρτάται από την ποσότητα. Το πόση θερμότητα μπορεί να δώσει κάτι, ναι.

## Διαβάζοντας το θερμόμετρο

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσο ζεστό είναι αυτό;*

Τα σημεία αναφοράς είναι το κλειδί. Το «$40°C$» δεν σου λέει τίποτα μόνο του — αλλά αν ξέρεις ότι το σώμα σου είναι $37°C$, καταλαβαίνεις αμέσως ότι είναι ζεστό νερό για μπάνιο, όχι καυτό.

*Θερμόμετρο έξω από ένα παράθυρο στη Φινλανδία, τον χειμώνα. Το μηδέν είναι βαμμένο κόκκινο: εκεί λιώνει ο πάγος. Η μπλε στήλη έχει κατέβει πολύ πιο κάτω, στους 22 βαθμούς κάτω από το μηδέν. Γι' αυτό το χιόνι στα κλαδιά δεν λιώνει.*

## Η θερμότητα πηγαίνει πάντα προς μία κατεύθυνση

**Από το θερμότερο στο ψυχρότερο.** Ποτέ ανάποδα, από μόνη της.

Βάζεις παγάκι σε ποτήρι νερό. Τι γίνεται;

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν είναι ότι «το κρύο περνάει από το παγάκι στο νερό».
>
> Είναι ότι **θερμότητα φεύγει από το νερό προς το παγάκι**. Το νερό χάνει ενέργεια και κρυώνει· ο πάγος κερδίζει ενέργεια και λιώνει.
>
> Το «κρύο» δεν είναι κάτι που ταξιδεύει. Είναι απλώς **χαμηλότερη θερμοκρασία**.

Το ίδιο με το μπουφάν: δεν σε «ζεσταίνει». **Εμποδίζει** τη θερμότητα του σώματός σου να δραπετεύσει.

## Οι τρεις καταστάσεις του νερού

**πάγος → (στους 0 °C) → νερό → (στους 100 °C) → ατμός**

- Κάτω από $0°C$ → **στερεό** (πάγος)
- Ανάμεσα σε $0$ και $100°C$ → **υγρό**
- Πάνω από $100°C$ → **αέριο** (ατμός)

Ο πάγος **λιώνει** (τήξη) στους $0°C$, και το νερό **παγώνει** (πήξη) στην ίδια θερμοκρασία. Το νερό **βράζει** στους $100°C$ — σε μέρος κοντά στη θάλασσα· πάνω σε ψηλό βουνό βράζει λίγο πιο κάτω.

Το νερό γίνεται ατμός και πιο κάτω από $100°C$, αλλά σιγά σιγά, μόνο από την επιφάνεια: αυτό είναι η **εξάτμιση** — έτσι στεγνώνουν τα ρούχα. Στον **βρασμό** γίνεται ατμός από παντού μέσα του, γι' αυτό βλέπεις φυσαλίδες.

*Νερό που βράζει. Οι φυσαλίδες δεν είναι αέρας: είναι ατμός, που σχηματίζεται μέσα στο νερό και ανεβαίνει στην επιφάνεια. Στην εξάτμιση δεν θα έβλεπες καμία φυσαλίδα.*

Και αντίστροφα: ο ατμός που κρυώνει ξαναγίνεται νερό (**συμπύκνωση**) — γι' αυτό θολώνουν τα τζάμια.

> **Θυμήσου**
>
> Η αλλαγή κατάστασης **δεν αλλάζει το υλικό**.
>
> Ο πάγος, το νερό και ο ατμός είναι το ίδιο πράγμα σε τρεις μορφές. Αν παγώσεις νερό και μετά το λιώσεις, έχεις πάλι το ίδιο νερό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιο δίνει περισσότερη θερμότητα στο δωμάτιο ώσπου να κρυώσει: φλιτζάνι τσάι στους 70°C ή μπανιέρα στους 40°C;

1. Η **θερμοκρασία** του τσαγιού είναι μεγαλύτερη: $70 > 40$.
2. Αλλά η ερώτηση ζητάει **θερμότητα** — πόση ενέργεια θα δώσει το καθένα, και αυτό εξαρτάται και από την ποσότητα.
3. Η μπανιέρα έχει εκατοντάδες φορές περισσότερο νερό από ένα φλιτζάνι.
4. **Η μπανιέρα.** Πολύ περισσότερο νερό, έστω και λιγότερο ζεστό, κρατάει πολύ περισσότερη ενέργεια — και τη δίνει ως θερμότητα καθώς κρυώνει.

   Γι' αυτό μια μπανιέρα χλιαρού νερού ζεσταίνει το μπάνιο, ενώ ένα φλιτζάνι καυτό τσάι όχι.

### Παράδειγμα 2: Αφήνεις ένα ζεστό ποτήρι γάλα στο τραπέζι. Τι θα γίνει;

1. Το γάλα είναι θερμότερο από τον αέρα του δωματίου.
2. Η θερμότητα πηγαίνει πάντα από το θερμό στο ψυχρό, άρα **φεύγει** από το γάλα προς τον αέρα.
3. Το γάλα κρυώνει. Ο αέρας ζεσταίνεται ελάχιστα — είναι τόσο πολύς που η αλλαγή δεν φαίνεται.
4. Πότε σταματάει; Όταν φτάσουν στην **ίδια θερμοκρασία**. Τότε δεν υπάρχει διαφορά, άρα δεν υπάρχει ροή.

### Παράδειγμα 3: Γιατί βάζουμε παγάκια στο αναψυκτικό και όχι το αναψυκτικό στην κατάψυξη;

1. Και τα δύο δουλεύουν — αλλά με πολύ διαφορετική ταχύτητα.
2. Στην κατάψυξη, το αναψυκτικό δίνει θερμότητα στον **αέρα**, που είναι κακός αγωγός. Αργεί.
3. Με παγάκια, η θερμότητα περνάει κατευθείαν στον πάγο, που ακουμπάει παντού στο υγρό. Και το λιώσιμο απορροφά **επιπλέον** ενέργεια.
4. Γι' αυτό τα παγάκια κρυώνουν σε λίγα λεπτά ό,τι η κατάψυξη θα έκανε σε πάνω από μισή ώρα.

   Το γενικό σημείο: η θερμότητα μεταφέρεται **πιο γρήγορα με επαφή** παρά μέσω αέρα.

## Ερωτήσεις

1. Ένα φλιτζάνι και μια μπανιέρα νερό είναι και τα δύο στους $80°C$. Τι ισχύει;
   - Ίδια θερμοκρασία, αλλά η μπανιέρα δίνει περισσότερη θερμότητα
   - Η μπανιέρα έχει μεγαλύτερη θερμοκρασία
   - Δίνουν και την ίδια θερμότητα
   - Το φλιτζάνι δίνει περισσότερη θερμότητα γιατί κρυώνει πιο γρήγορα
2. Βάζεις παγάκι σε ποτήρι νερό. Τι συμβαίνει στην πραγματικότητα;
   - Θερμότητα φεύγει από το νερό προς τον πάγο
   - Κρύο περνάει από τον πάγο στο νερό
   - Τίποτα, μέχρι να λιώσει ο πάγος
   - Θερμότητα πηγαίνει και προς τις δύο κατευθύνσεις ισότιμα
3. Σε ποια θερμοκρασία βράζει το νερό σε μια πόλη δίπλα στη θάλασσα;
   - $100°C$
   - $0°C$
   - $37°C$
   - $60°C$
4. Πώς σε κρατάει ζεστό ένα μπουφάν;
   - Κρατάει μέσα τη θερμότητά σου
   - Παράγει θερμότητα
   - Τραβάει ζέστη από τον αέρα
   - Εμποδίζει το κρύο να μπει μέσα
5. Πότε σταματάει να μεταφέρεται θερμότητα ανάμεσα σε δύο αντικείμενα;
   - Όταν φτάσουν σε ίδια θερμοκρασία
   - Όταν το πιο ζεστό κρυώσει εντελώς
   - Ποτέ
   - Όταν το ένα φτάσει τους $0°C$
6. Ποια είναι η διαφορά θερμότητας και θερμοκρασίας;
   - Θερμοκρασία: πόσο ζεστό. Θερμότητα: ενέργεια που περνάει
   - Είναι το ίδιο πράγμα
   - Η θερμοκρασία μετριέται σε τζάουλ, όχι σε βαθμούς
   - Θερμότητα: πόσο ζεστό. Θερμοκρασία: ενέργεια που περνάει
7. Αφήνεις ένα ζεστό ποτήρι γάλα στο τραπέζι. Τι θα γίνει;
   - Θα κρυώσει ως τη θερμοκρασία του δωματίου
   - Θα μείνει ζεστό
   - Θα κρυώσει πιο πολύ κι από τον αέρα του δωματίου
   - Θα ζεσταθεί κι άλλο
8. Γιατί το μεταλλικό κουταλάκι στο τσάι καίει, ενώ το ξύλινο όχι;
   - Γιατί το μέταλλο άγει καλά τη θερμότητα
   - Γιατί το μέταλλο είναι βαρύτερο από το ξύλο
   - Γιατί το μέταλλο ξεκινάει πιο κρύο
   - Γιατί το ξύλο ρουφάει το τσάι

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι η κανονική θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος;
2. Το πρωί το θερμόμετρο της αυλής δείχνει $-3°C$, και η λακκούβα έχει πάγο. Ως το μεσημέρι η θερμοκρασία ανεβαίνει $8$ βαθμούς. Τι έχει γίνει ο πάγος το μεσημέρι;
3. Σε ένα δωμάτιο στους $22°C$ αφήνεις στο τραπέζι ένα φλιτζάνι τσάι και μια τσαγιέρα με ένα λίτρο τσάι. Και τα δύο είναι στους $80°C$. Μετά από $10$ λεπτά, το τσάι του φλιτζανιού έχει $60°C$.
   α) Το τσάι της τσαγιέρας, τη στιγμή εκείνη, είναι πάνω από $60°C$, κάτω, ή ακριβώς $60°C$;
   β) Ώσπου να κρυώσουν τελείως, ποιο από τα δύο δίνει περισσότερη θερμότητα στο δωμάτιο;
   γ) Το άλλο πρωί, ποιο τσάι είναι πιο ζεστό;
4. Σε ένα ποτήρι νερό στους $20°C$ ρίχνεις παγάκια βγαλμένα από την κατάψυξη, στους $-18°C$. Το ποτήρι μένει σε δωμάτιο στους $25°C$.
   α) Προς τα πού πηγαίνει η θερμότητα μέσα στο ποτήρι;
   β) Σε ποια θερμοκρασία αρχίζουν να λιώνουν τα παγάκια;
   γ) Αφήνεις το ποτήρι εκεί πολλές ώρες. Τι θερμοκρασία θα έχει στο τέλος το νερό;
5. Ανακατεύεις νερό διαφορετικής θερμοκρασίας σε ένα δοχείο. Αγνόησε τη θερμότητα που πάει στον αέρα και στο δοχείο. Δέξου ότι, για να ζεσταθεί ένα λίτρο νερό κατά $1°C$, χρειάζεται τόση θερμότητα όση δίνει ένα λίτρο νερό όταν κρυώνει κατά $1°C$.
   α) Ανακατεύεις $1$ λίτρο νερό στους $20°C$ με $1$ λίτρο νερό στους $60°C$. Ποια θερμοκρασία έχει το μείγμα;
   β) Έχεις $1$ λίτρο νερό στους $20°C$ και θέλεις να το κάνεις $30°C$, ρίχνοντας μέσα νερό στους $70°C$. Πόσο ζεστό νερό χρειάζεσαι;
   γ) Η Λίνα λέει: «Αν ρίξω αρκετό νερό των $50°C$ σε νερό των $20°C$, θα φτάσω τους $60°C$.» Γιατί δεν γίνεται;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/heat-temperature
