# Δυνάμεις και κίνηση

> Τι χρειάζεται για να ξεκινήσει, να σταματήσει ή να στρίψει κάτι.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/forces-and-motion

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τι μπορεί να κάνει μια δύναμη σε ένα σώμα.
- Να υπολογίζεις τη συνισταμένη δύο αντίθετων δυνάμεων.
- Να ξεχωρίζεις ισορροπία από ακινησία.
- Να εξηγείς τον ρόλο της τριβής και της βαρύτητας.

## Τι κάνει μια δύναμη

Μια δύναμη είναι **σπρώξιμο ή τράβηγμα**. Μπορεί να κάνει τέσσερα πράγματα:

1. Να **ξεκινήσει** κάτι ακίνητο ή να το κάνει να τρέξει **πιο γρήγορα**.
2. Να **επιβραδύνει** ή να **σταματήσει** κάτι που κινείται.
3. Να **αλλάξει κατεύθυνση** σε κάτι που κινείται.
4. Να **παραμορφώσει** ένα σώμα.

Μετριέται σε **Νιούτον (N)**.

## Δύο δυνάμεις, μία συνισταμένη

Σπάνια δρα μία μόνο δύναμη. Αυτό που μετράει είναι η **συνισταμένη**: το καθαρό αποτέλεσμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διελκυστίνδα*

> **Κλειδί**
>
> **Αντίθετες κατευθύνσεις → αφαιρείς.** $50$ N αριστερά και $30$ N δεξιά δίνουν $20$ N αριστερά.
>
> **Ίδια κατεύθυνση → προσθέτεις.** Δύο άτομα σπρώχνουν προς τα ίδια με $40$ N το καθένα → $80$ N.
>
> Η κατεύθυνση είναι μέρος της δύναμης. Χωρίς αυτήν, ο αριθμός δεν λέει τίποτα.

## Ισορροπία δεν σημαίνει ακινησία

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν η συνισταμένη είναι **μηδέν**, το σώμα δεν αλλάζει κίνηση. Αυτό σημαίνει ένα από δύο:
>
> - Αν ήταν **ακίνητο**, μένει ακίνητο.
> - Αν **κινούνταν**, συνεχίζει με την **ίδια ταχύτητα και κατεύθυνση**.
>
> Ένα αυτοκίνητο που τρέχει σταθερά στα $90$ km/h έχει συνισταμένη **μηδέν**: η δύναμη της μηχανής ισούται ακριβώς με την τριβή και την αντίσταση του αέρα.
>
> Δύναμη δεν χρειάζεται για να **συνεχίσει** κάτι να κινείται — χρειάζεται για να **αλλάξει** η κίνηση.

## Τριβή: ο μόνιμος αντίπαλος

Η **τριβή** εμφανίζεται όπου δύο επιφάνειες ακουμπάνε και αντιστέκεται στο γλίστρημα της μιας πάνω στην άλλη.

| Χωρίς τριβή                              | Με τριβή  |
| ---------------------------------------- | --------- |
| δεν θα μπορούσες να περπατήσεις          | περπατάς  |
| τα φρένα δεν θα δούλευαν                 | σταματάς  |
| δεν θα μπορούσες να κρατήσεις ένα ποτήρι | το κρατάς |

Την **αυξάνουμε** όταν τη θέλουμε (πέλματα, αλυσίδες χιονιού) και τη **μειώνουμε** όταν ενοχλεί (λάδι, ρουλεμάν, αεροδυναμικό σχήμα).

Όταν οι επιφάνειες γλιστρούν, η τριβή μετατρέπει κινητική ενέργεια σε **θερμότητα** — γι' αυτό ζεσταίνονται τα φρένα και τα χέρια όταν τα τρίβεις.

## Βαρύτητα: βάρος και μάζα

> **Θυμήσου**
>
> **Μάζα** = πόση ύλη έχει ένα σώμα. Μετριέται σε **κιλά** και είναι ίδια παντού.
>
> **Βάρος** = η δύναμη με την οποία το τραβάει ένας πλανήτης. Μετριέται σε **Νιούτον** και αλλάζει.
>
> Στη Γη: $1$ κιλό ζυγίζει περίπου $9{,}8$ N. Για ευκολία το στρογγυλεύουμε σε $10$ N.
>
> Στη Σελήνη η βαρύτητα είναι έξι φορές ασθενέστερη. Ένας αστροναύτης $70$ κιλών έχει **πάντα** $70$ κιλά μάζα — αλλά ζυγίζει $700$ N στη Γη και μόλις $117$ N στη Σελήνη.
>
> Γι' αυτό οι αστροναύτες αναπηδούν: ίδια μάζα, πολύ μικρότερο βάρος.

*Ο αστροναύτης Τζον Γιανγκ στη Σελήνη, το 1972. Με τη βαριά του στολή πήδηξε περίπου 40 εκατοστά ψηλά. Εκεί η στολή ζύγιζε έξι φορές λιγότερο απ' ό,τι στη Γη, όχι όμως η μάζα της.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο ομάδες τραβούν σκοινί: 250 N αριστερά, 300 N δεξιά. Τι γίνεται;

*Δύο αντίθετες δυνάμεις στο σκοινί: 250 N προς τα αριστερά και 300 N προς τα δεξιά.*

1. Οι δυνάμεις είναι **αντίθετες**, άρα αφαιρώ.
2. $300 - 250 = 50 \text{ N}$
3. Η συνισταμένη είναι $50$ N **προς τα δεξιά** (η μεγαλύτερη κερδίζει).
4. Το σκοινί κινείται δεξιά.

   Πρόσεξε πόσο μικρή είναι η συνισταμένη μπροστά στις δυνάμεις: $550$ N ασκούνται συνολικά, αλλά μόνο $50$ N «φαίνονται».

### Παράδειγμα 2: Ένα αυτοκίνητο τρέχει σταθερά στα 80 km/h. Πόση είναι η συνισταμένη;

1. «Σταθερά» σημαίνει ότι η ταχύτητα **δεν αλλάζει**.
2. Αν η συνισταμένη δεν ήταν μηδέν, η ταχύτητα θα άλλαζε.
3. **συνισταμένη = 0**
4. Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν δυνάμεις. Η μηχανή σπρώχνει μπροστά, η τριβή και ο αέρας αντιστέκονται — και **ισοφαρίζουν ακριβώς**.

   Αν σηκώσεις το πόδι από το γκάζι, η ισορροπία σπάει και το αυτοκίνητο επιβραδύνει.

### Παράδειγμα 3: Ένα βιβλίο 2 κιλών είναι στο τραπέζι. Ποιες δυνάμεις δρουν;

1. **Βάρος:** η Γη το τραβάει προς τα κάτω.

   $2 \times 10 = 20 \text{ N}$
2. **Δύναμη από το τραπέζι:** το τραπέζι σπρώχνει προς τα πάνω.
3. Το βιβλίο είναι ακίνητο, άρα η συνισταμένη είναι μηδέν. Άρα το τραπέζι σπρώχνει με **ακριβώς $20$ N** προς τα πάνω.
4. Αν το τραπέζι έσπρωχνε λιγότερο, το βιβλίο θα βυθιζόταν. Αν έσπρωχνε περισσότερο, θα πεταγόταν στον αέρα.

   Το τραπέζι «ξέρει» πόσο να σπρώξει επειδή **παραμορφώνεται ελάχιστα** κάτω από το βάρος, σαν πολύ σκληρό ελατήριο.

## Ερωτήσεις

1. Δύο δυνάμεις σε αντίθετες κατευθύνσεις: $70$ N και $40$ N. Πόση η συνισταμένη;
   - $30$ N προς τη μεριά της μεγαλύτερης
   - $110$ N προς τη μεριά της μεγαλύτερης
   - $0$ N
   - $30$ N προς τη μεριά της μικρότερης
2. Ένα αυτοκίνητο κινείται με σταθερή ταχύτητα. Πόση είναι η συνισταμένη των δυνάμεων;
   - Μηδέν
   - Ίση με τη δύναμη της μηχανής
   - Μεγάλη, αφού κινείται γρήγορα
   - Δεν ασκείται καμία δύναμη
3. Τι θα συνέβαινε αν εξαφανιζόταν εντελώς η τριβή;
   - Δεν θα μπορούσαμε να περπατήσουμε
   - Όλα θα λειτουργούσαν καλύτερα
   - Τα αντικείμενα θα ζύγιζαν λιγότερο
   - Δεν θα άλλαζε τίποτα
4. Ένας αστροναύτης $70$ κιλών πάει στη Σελήνη. Τι αλλάζει;
   - Το βάρος του μειώνεται, η μάζα του όχι
   - Και η μάζα και το βάρος μειώνονται
   - Τίποτα δεν αλλάζει
   - Η μάζα του μειώνεται, το βάρος του μένει ίδιο
5. Ένα βιβλίο $3$ κιλών είναι ακίνητο στο τραπέζι. Με πόση δύναμη το σπρώχνει το τραπέζι προς τα πάνω;
   - $30$ N — όση ακριβώς και το βάρος του
   - Με καμία — το τραπέζι απλώς είναι εκεί
   - Με περισσότερη, για να το κρατάει
   - $3$ N
6. Τι κάνει μια δύναμη σε ένα σώμα;
   - Αλλάζει την κίνηση ή το σχήμα του
   - Το κάνει πάντα να ξεκινήσει να κινείται
   - Το κάνει πάντα να σταματήσει
   - Το κάνει βαρύτερο από πριν
7. Σπρώχνεις ένα βιβλίο στο τραπέζι και το αφήνεις. Γιατί σταματάει;
   - Γιατί η τριβή ασκεί δύναμη αντίθετη στην κίνηση
   - Γιατί τελειώνει η δύναμη που του έδωσες
   - Γιατί τα αντικείμενα από τη φύση τους θέλουν να σταματούν
   - Γιατί η βαρύτητα το τραβάει πίσω
8. Ένα αντικείμενο ισορροπεί. Τι σημαίνει;
   - Η συνισταμένη των δυνάμεων είναι μηδέν
   - Είναι οπωσδήποτε ακίνητο, χωρίς να κουνιέται
   - Δεν ασκείται καμία δύναμη πάνω του
   - Κινείται όλο και γρηγορότερα

## Ασκήσεις

1. Δύο δυνάμεις σε αντίθετες κατευθύνσεις, $90$ N και $35$ N. Πόση είναι η συνισταμένη;
   *Δύο αντίθετες δυνάμεις στο ίδιο σημείο: 90 N προς τα δεξιά και 35 N προς τα αριστερά.*
2. Δύο παιδιά σπρώχνουν ένα κουτί προς τα δεξιά, με $40$ N και $25$ N. Ένα τρίτο παιδί το σπρώχνει προς τα αριστερά με $50$ N. Πόση είναι η συνισταμένη, και προς τα πού;
3. Ένα παιδί $30$ κιλών κάθεται ακίνητο σε μια κούνια, που κρέμεται από δύο ίδια κάθετα σκοινιά. Η κούνια σχεδόν δεν ζυγίζει, και τα δύο σκοινιά κρατάνε το ίδιο. Πάρε ότι $1$ κιλό ζυγίζει $10$ N.
   α) Με πόση δύναμη τραβάει το καθένα σκοινί την κούνια προς τα πάνω;
   β) Κάθε σκοινί σπάει αν το τραβήξουν με περισσότερα από $200$ N. Μπορεί να καθίσει μαζί του στην κούνια ένα παιδί $15$ κιλών;
   γ) Πόσα κιλά το πολύ μπορεί να ζυγίζει το δεύτερο παιδί;
4. Ένα δυναμόμετρο έχει μέσα ένα ελατήριο και δείχνει με πόση δύναμη τραβάς το άγκιστρό του. Πάρε ότι $1$ κιλό ζυγίζει $10$ N, και ότι τα δυναμόμετρα δεν ζυγίζουν σχεδόν τίποτα.
   α) Εσύ τραβάς τη μία άκρη ενός δυναμόμετρου προς τα δεξιά, και ο φίλος σου την άλλη προς τα αριστερά. Το δυναμόμετρο μένει ακίνητο και δείχνει $30$ N. Με πόση δύναμη τραβάει ο φίλος σου;
   β) Ο φίλος σου λέει: «Τραβάμε και οι δύο με $30$ N, άρα έπρεπε να δείχνει $60$ N.» Έχει δίκιο;
   γ) Κρεμάς από ένα καρφί δύο δυναμόμετρα, το ένα κάτω από το άλλο, και στο κάτω κρεμάς μια τσάντα $3$ κιλών. Τι δείχνει το καθένα;
5. Σπρώχνεις ένα βαρύ κιβώτιο πάνω στο πάτωμα. Όταν σπρώχνεις με $30$ N, δεν κουνιέται. Όταν σπρώχνεις με $50$ N, προχωράει με σταθερή ταχύτητα. Δέξου ότι, όσο το κιβώτιο γλιστράει, η τριβή μένει ίδια.
   α) Πόση είναι η τριβή όταν σπρώχνεις με $30$ N και το κιβώτιο μένει ακίνητο;
   β) Πόση είναι η τριβή όταν το κιβώτιο προχωράει σταθερά με τα $50$ N;
   γ) Ενώ το κιβώτιο γλιστράει και εσύ σπρώχνεις με $50$ N, ένας φίλος σπρώχνει μαζί σου προς την ίδια μεριά με $20$ N. Τι κάνει το κιβώτιο;
   δ) Μετά σταματάτε και οι δύο να σπρώχνετε. Τι κάνει το κιβώτιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/forces-and-motion
