# Ενέργεια και οι μορφές της

> Δεν χάνεται και δεν φτιάχνεται — αλλάζει ρούχα.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/energy-forms

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τις βασικές μορφές ενέργειας.
- Να περιγράφεις μια συσκευή ως μετατροπή ενέργειας από μορφή σε μορφή.
- Να εξηγείς ότι η ενέργεια δεν δημιουργείται και δεν καταστρέφεται.
- Να αναγνωρίζεις πού πάει η ενέργεια που «χάνεται».

## Η ενέργεια αλλάζει ρούχα

Η ενέργεια είναι **η ικανότητα να γίνει κάτι**: να κινηθεί, να ζεσταθεί, να ανάψει, να ακουστεί.

Δεν είναι ένα υλικό. Είναι κάτι που **περνάει** από αντικείμενο σε αντικείμενο και **αλλάζει μορφή**.

| Μορφή         | Πού τη βλέπεις                                                 |
| ------------- | -------------------------------------------------------------- |
| **Κινητική**  | ό,τι κινείται: ποδήλατο, άνεμος, νερό                          |
| **Δυναμική**  | ό,τι είναι ψηλά ή τεντωμένο: βιβλίο σε ράφι, τεντωμένο λάστιχο |
| **Θερμική**   | ζέστη: φωτιά, καλοριφέρ                                        |
| **Φωτεινή**   | φως: ήλιος, λάμπα                                              |
| **Ηχητική**   | ήχος: ηχείο, φωνή                                              |
| **Ηλεκτρική** | ρεύμα: πρίζα, μπαταρία                                         |
| **Χημική**    | αποθηκευμένη σε τροφή, καύσιμα, μπαταρίες                      |

## Κάθε συσκευή είναι ένας μετατροπέας

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι μετατρέπει τι;*

*Ανεμογεννήτριες στη Νάξο, κοντά στο χωριό Κόρωνος. Ο άνεμος γυρίζει τα πτερύγια: αυτή είναι η κινητική ενέργεια που μπαίνει. Μια γεννήτρια στην κορυφή του πύργου τη μετατρέπει σε ηλεκτρική, που φεύγει με καλώδια.*

## Η αρχή διατήρησης

> **Κλειδί**
>
> **Η ενέργεια δεν δημιουργείται και δεν καταστρέφεται. Μόνο μετατρέπεται.**
>
> Είναι ένας από τους πιο σίγουρους νόμους της φυσικής: κανένα πείραμα δεν έχει βρει ποτέ εξαίρεση.
>
> Όση ενέργεια μπαίνει σε μια συσκευή, τόση βγαίνει — απλώς σε διαφορετικές μορφές.

## Πού «χάνεται» η ενέργεια

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν λέμε ότι μια συσκευή «χάνει ενέργεια», δεν εννοούμε ότι εξαφανίζεται.
>
> Εννοούμε ότι μετατρέπεται σε μορφή που **δεν θέλαμε** — σχεδόν πάντα **θερμότητα**.
>
> Μια παλιά λάμπα πυρακτώσεως δίνει $5\%$ φως και $95\%$ θερμότητα. Η ενέργεια είναι όλη εκεί· απλώς τα $95\%$ πάνε σε κάτι άχρηστο για εμάς.
>
> Μια λάμπα LED δίνει πολύ περισσότερο φως από την ίδια ενέργεια. Γι' αυτό ζεσταίνεται πολύ λιγότερο.
>
> Το ποσοστό της ενέργειας που βγαίνει στη μορφή που **θέλουμε** λέγεται **απόδοση**. Η παλιά λάμπα έχει απόδοση περίπου $5\%$· καμία συσκευή δεν φτάνει το $100\%$.

*Μια παλιά λάμπα πυρακτώσεως. Το λεπτό σύρμα στη μέση, το νήμα, ζεσταίνεται τόσο πολύ που πυρακτώνεται και φωτίζει. Γι' αυτό και το γυαλί της καίει: το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που μπαίνει σε αυτή τη λάμπα γίνεται θερμότητα, όχι φως.*

## Αλυσίδες μετατροπών

Σπάνια υπάρχει μία μόνο μετατροπή. Συνήθως υπάρχει αλυσίδα:

**ήλιος → φυτό → τροφή → εσύ → κίνηση**

Φωτεινή (ήλιος) → χημική (στο φυτό, στην τροφή, στο σώμα σου) → κινητική (όταν τρέχεις).

Ή σε ένα υδροηλεκτρικό φράγμα:

**νερό ψηλά → νερό που πέφτει → τουρμπίνα → ρεύμα**

Δυναμική → κινητική → κινητική → ηλεκτρική.

> **Θυμήσου**
>
> Για να περιγράψεις οποιαδήποτε συσκευή, απάντησε δύο ερωτήσεις:
>
> 1. **Από πού έρχεται** η ενέργεια; (η είσοδος)
> 2. **Σε τι γίνεται**; (η έξοδος, χρήσιμη και άχρηστη)
>
> Αυτό είναι όλο. Κάθε συσκευή στον κόσμο περιγράφεται έτσι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι μετατροπές γίνονται όταν ανάβεις έναν φακό;

1. **Είσοδος:** η μπαταρία κρατάει **χημική** ενέργεια.
2. Η μπαταρία τη μετατρέπει σε **ηλεκτρική** και τη στέλνει στο καλώδιο.
3. Ο λαμπτήρας μετατρέπει την ηλεκτρική σε **φωτεινή** — και σε λίγη **θερμική**.
4. **χημική → ηλεκτρική → φωτεινή + θερμική**

   Η θερμική είναι η απώλεια. Γι' αυτό ο φακός ζεσταίνεται αν τον αφήσεις αναμμένο.

### Παράδειγμα 2: Ένα βιβλίο στο ράφι έχει ενέργεια. Τι είδους, και πώς το αποδεικνύεις;

1. Το βιβλίο δεν κινείται, δεν είναι ζεστό, δεν λάμπει. Φαίνεται να μην έχει τίποτα.
2. Έχει όμως **δυναμική** ενέργεια, επειδή βρίσκεται **ψηλά**.
3. Η απόδειξη: σπρώξ' το. Πέφτοντας, η δυναμική γίνεται **κινητική** — και όσο πιο ψηλά ήταν, τόσο πιο δυνατά προσγειώνεται.
4. Και στο πάτωμα; Ο κρότος είναι **ηχητική** ενέργεια, και η κρούση παράγει λίγη **θερμότητα**.

   Η ενέργεια ταξίδεψε από μορφή σε μορφή, χωρίς να χαθεί καθόλου.

### Παράδειγμα 3: Ένα ποδήλατο σταματάει όταν φρενάρεις. Πού πήγε η κινητική ενέργεια;

1. Πριν το φρενάρισμα, το ποδήλατο είχε **κινητική** ενέργεια.
2. Μετά, είναι ακίνητο. Η κινητική ενέργεια είναι μηδέν.
3. Καταστράφηκε; **Όχι** — αυτό θα παραβίαζε τη διατήρηση.
4. Άγγιξε τα φρένα (προσεκτικά): είναι **ζεστά**.

   Η κινητική ενέργεια έγινε **θερμότητα** στην τριβή — και λίγος ήχος, το τρίξιμο.

   Γι' αυτό τα φρένα των φορτηγών ζεσταίνονται επικίνδυνα σε μεγάλες κατηφόρες: όλη η ενέργεια της κατάβασης καταλήγει εκεί.

## Ερωτήσεις

1. Τι λέει η αρχή διατήρησης της ενέργειας;
   - Η ενέργεια δεν φτιάχνεται ούτε χάνεται· αλλάζει μορφή
   - Η ενέργεια πάντα μειώνεται με τον χρόνο
   - Κάθε συσκευή δημιουργεί νέα ενέργεια
   - Η ενέργεια μένει ίδια, εκτός αν εξαφανιστεί στην τριβή
2. Τι μετατροπή κάνει μια λάμπα;
   - Ηλεκτρική → φωτεινή
   - Φωτεινή → ηλεκτρική
   - Χημική → κινητική
   - Θερμική → ηλεκτρική
3. Φρενάρεις με το ποδήλατο. Πού πήγε η κινητική ενέργεια;
   - Έγινε θερμότητα και ήχος
   - Καταστράφηκε
   - Πήγε πίσω στα πόδια σου
   - Αποθηκεύτηκε στο ποδήλατο
4. Τι είδους ενέργεια έχει ένα βιβλίο ακίνητο σε ψηλό ράφι;
   - Δυναμική
   - Κινητική
   - Καμία
   - Χημική
5. Μια παλιά λάμπα δίνει $5\%$ φως και $95\%$ θερμότητα. Τι σημαίνει αυτό;
   - Όλη η ενέργεια βγαίνει, αλλά το $95\%$ όχι ως φως
   - Χάνεται το $95\%$ της ενέργειας
   - Η λάμπα παράγει λιγότερη ενέργεια απ' όση καταναλώνει
   - Η λάμπα είναι χαλασμένη
6. Τι ενέργεια έχει το νερό που περιμένει ψηλά, πίσω από ένα φράγμα;
   - Δυναμική
   - Ηλεκτρική
   - Κινητική
   - Χημική
7. Τι μετατροπές γίνονται όταν ανάβεις έναν φακό;
   - Χημική → ηλεκτρική → φωτεινή
   - Φωτεινή → χημική
   - Μόνο ηλεκτρική → φωτεινή
   - Ηλεκτρική → χημική → φωτεινή
8. Μια συσκευή έχει απόδοση $30\%$. Τι σημαίνει;
   - Ότι μόνο το $30\%$ βγαίνει όπως το θέλουμε
   - Ότι δουλεύει σωστά μόνο το $30\%$ του χρόνου
   - Ότι το $70\%$ της ενέργειας χάνεται για πάντα
   - Ότι η συσκευή είναι χαλασμένη

## Ασκήσεις

1. Τι μετατροπή ενέργειας κάνει ένα ηχείο;
2. Τρως το πρωινό σου και μετά ανεβαίνεις τρέχοντας τις σκάλες ως τον τρίτο όροφο. Γράψε με τη σειρά τις μορφές ενέργειας, από το φαγητό ως το ψηλό σημείο.
3. Ένα φωτάκι κήπου έχει πάνω του ένα μικρό ηλιακό πάνελ και μέσα του μια μπαταρία. Τη μέρα το πάνελ φορτίζει την μπαταρία. Το βράδυ η μπαταρία ανάβει το φωτάκι.
   α) Γράψε με τη σειρά τις μορφές της ενέργειας, από τον ήλιο ως το φως που βλέπεις το βράδυ.
   β) Μετά από μια συννεφιασμένη μέρα, το φωτάκι σβήνει πιο νωρίς το βράδυ. Γιατί;
   γ) Το φωτάκι ζεσταίνεται λίγο όταν ανάβει. Γίνεται φως όλη η ενέργεια που μάζεψε η μπαταρία;
4. Στο ποδήλατό σου ένα μικρό δυναμό γυρίζει μαζί με τη ρόδα και ανάβει το φανάρι. Κάθε λεπτό το δυναμό παίρνει $100$ μονάδες κινητικής ενέργειας και δίνει $60$ μονάδες ηλεκτρικής.
   α) Τι μορφή είχε η ενέργεια πριν γίνει κίνηση, μέσα στο σώμα σου;
   β) Πόσες μονάδες κάθε λεπτό δεν γίνονται ηλεκτρική ενέργεια, και σε τι πάνε κυρίως;
   γ) Ποια είναι η απόδοση του δυναμό;
5. Ο Παύλος έχει ένα σχέδιο. Ένα μοτέρ γυρίζει ένα δυναμό, και το ρεύμα του δυναμό πηγαίνει πίσω στο μοτέρ. «Θα το ξεκινήσω με μια μπαταρία, και μετά θα γυρίζει για πάντα μόνο του», λέει. Το μοτέρ κάνει κίνηση τις $8$ από κάθε $10$ μονάδες ηλεκτρικής ενέργειας που παίρνει. Το δυναμό κάνει ηλεκτρική ενέργεια τις $8$ από κάθε $10$ μονάδες κίνησης που παίρνει.
   α) Η μπαταρία δίνει στο μοτέρ $100$ μονάδες ηλεκτρικής ενέργειας. Πόσες μονάδες ηλεκτρικής ενέργειας γυρίζουν πίσω στο μοτέρ από το δυναμό;
   β) Πού πήγαν οι υπόλοιπες μονάδες;
   γ) Η Άννα λέει: «Με πολύ καλύτερο μοτέρ και δυναμό, το σχέδιο θα δούλευε.» Γιατί δεν γίνεται, ακόμα και με τις καλύτερες συσκευές;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/energy-forms
