# Το πεπτικό σύστημα

> Από το στόμα ως το έντερο: τι παθαίνει η τροφή σε κάθε σταθμό, και γιατί.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/digestive-system

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τα βασικά συστατικά των τροφών και τι προσφέρει το καθένα.
- Να ξεχωρίζεις τα είδη των δοντιών και να ξέρεις πώς τα προστατεύεις.
- Να περιγράφεις τη διαδρομή της τροφής και τι γίνεται σε κάθε όργανο του πεπτικού συστήματος.
- Να εξηγείς τι προσφέρουν το συκώτι και το πάγκρεας, χωρίς να περνά η τροφή από μέσα τους.

## Γιατί τρώμε

Για να κινηθείς, να σκεφτείς, ακόμα και για να χτυπάει η καρδιά σου την ώρα που κοιμάσαι, χρειάζεσαι **ενέργεια**. Για να μεγαλώσουν τα κόκαλα και οι μύες σου, χρειάζεσαι **πρώτες ύλες**. Και τα δύο τα παίρνεις από τις τροφές.

Οι τροφές δεν είναι όλες ίδιες. Η καθεμιά έχει άλλη αναλογία από τα βασικά **συστατικά**:

| Συστατικό        | Τι σου δίνει                                                           | Πού το βρίσκεις κυρίως                  |
| ---------------- | ---------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------- |
| **Πρωτεΐνες**    | υλικό για να μεγαλώνει και να επισκευάζεται το σώμα                    | κρέας, ψάρι, αβγά, γάλα, όσπρια         |
| **Υδατάνθρακες** | γρήγορη ενέργεια                                                       | ψωμί, ρύζι, μακαρόνια, πατάτες, φρούτα  |
| **Λίπη**         | ενέργεια σε απόθεμα                                                    | λάδι, βούτυρο, ξηροί καρποί             |
| **Βιταμίνες**    | βοηθούν το σώμα να αξιοποιεί τις τροφές και να αμύνεται στις λοιμώξεις | φρούτα, λαχανικά                        |
| **Άλατα**        | ασβέστιο για κόκαλα και δόντια, σίδηρο για το αίμα                     | γαλακτοκομικά, πράσινα λαχανικά, όσπρια |
| **Φυτικές ίνες** | δεν απορροφώνται, αλλά βοηθούν την τροφή να προχωρά                    | λαχανικά, φρούτα, ψωμί ολικής άλεσης    |

Η λέξη «πρωτεΐνη» βγαίνει από το ελληνικό «πρωτεύω», αυτό που έχει την πρώτη θέση. Έτσι τις ονόμασαν οι επιστήμονες, για να δείξουν πόσο απαραίτητες είναι.

Ένα κομμάτι ψωμί όμως δεν μπορεί να μπει έτσι όπως είναι στο αίμα σου. Πρέπει πρώτα να **σπάσει** σε κομμάτια τόσο μικρά που να περνούν μέσα από τα τοιχώματα του εντέρου. Αυτή η δουλειά λέγεται **πέψη**, και τα όργανα που την κάνουν είναι το **πεπτικό σύστημα**.

## Τα δόντια: εκεί αρχίζει το ταξίδι

Τα δόντια κόβουν και αλέθουν την τροφή. Δεν είναι όλα ίδια, γιατί δεν κάνουν όλα την ίδια δουλειά:

| Δόντια                   | Σχήμα                                 | Δουλειά           |
| ------------------------ | ------------------------------------- | ----------------- |
| **Κοπτήρες**             | μπροστά, πλατιά και κοφτερά σαν σμίλη | κόβουν            |
| **Κυνόδοντες**           | μυτεροί, ένας σε κάθε γωνία           | σκίζουν           |
| **Προγόμφιοι**           | πίσω από τους κυνόδοντες              | σπάνε και αλέθουν |
| **Γομφίοι** (τραπεζίτες) | οι πιο πίσω, με φαρδιά επιφάνεια      | αλέθουν           |

Τα ονόματα λένε τη δουλειά. Ο **κυνόδοντας** παίρνει το όνομά του από τον «κύνα», τον σκύλο, που έχει αυτά τα δόντια μεγάλα. Ο **τραπεζίτης** έχει φαρδιά επιφάνεια, σαν τραπέζι. Και οι τελευταίοι γομφίοι λέγονται **φρονιμίτες**, γιατί βγαίνουν αργά, γύρω στα είκοσι, όταν υποτίθεται ότι έχεις φρονιμέψει.

Ο άνθρωπος αποκτά **δύο γενιές** δοντιών. Τα πρώτα, τα **νεογιλά**, είναι $20$ και αρχίζουν να πέφτουν γύρω στα έξι. Στη θέση τους βγαίνουν τα **μόνιμα**, που με τους φρονιμίτες φτάνουν τα $32$.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα μόνιμα δόντια **δεν ξαναφυτρώνουν**. Ένα κομμάτι που σπάει ή χαλάει δεν γιατρεύεται μόνο του· ο οδοντίατρος μπορεί μόνο να το γεμίσει με άλλο υλικό.
>
> Μετά από κάθε γεύμα μένουν υπολείμματα τροφής γύρω από τα δόντια. Εκεί, στο ζεστό και υγρό στόμα, πολλαπλασιάζονται βακτήρια που φτιάχνουν οξέα. Τα οξέα τρώνε τη σκληρή επιφάνεια του δοντιού, την **αδαμαντίνη**: έτσι γίνεται η **τερηδόνα**. Τα ίδια βακτήρια ερεθίζουν και τα ούλα (**ουλίτιδα**).
>
> Το βούρτσισμα τα απομακρύνει: μετά το φαγητό, σε όλα τα δόντια και όχι μόνο στα μπροστινά, με μικρές κυκλικές κινήσεις από τα ούλα προς τα δόντια. Και επίσκεψη στον οδοντίατρο **πριν** πονέσει κάτι, γιατί ένα πρόβλημα που πιάνεται νωρίς διορθώνεται πιο εύκολα.

> **Δοκίμασέ το**
>
> Μάσα για ένα λεπτό ένα κομμάτι ψωμί χωρίς να το καταπιείς. Σιγά σιγά γλυκαίνει: το σάλιο σπάει το άμυλο σε σάκχαρα.

Όσο μασάς, η τροφή κόβεται σε μικρά κομμάτια και ανακατεύεται με το **σάλιο**. Γίνεται ένα **μίγμα**, όπως αυτά που είδες στην ενότητα για τα μίγματα. Το σάλιο το φτιάχνουν οι **σιελογόνοι αδένες**: μαλακώνει την μπουκιά για να κατέβει εύκολα, και αρχίζει ήδη να διασπά το **άμυλο** του ψωμιού και της πατάτας.

Και κάτι που ίσως έχεις διαβάσει: ότι η γλώσσα έχει **ζώνες**, γλυκό στη μύτη, αλμυρό στα πλάγια, πικρό πίσω. Αυτός ο «χάρτης της γλώσσας» **δεν ισχύει**. Οι γευστικοί κάλυκες είναι σκορπισμένοι σε όλη τη γλώσσα, και κάθε περιοχή νιώθει όλες τις γεύσεις: γλυκό, αλμυρό, ξινό, πικρό, και μια πέμπτη, τη γεύση του ζωμού, που λέγεται **ούμαμι**. Δοκίμασε ζάχαρη στην άκρη της γλώσσας και μετά στο πλάι: θα τη νιώσεις και στα δύο.

## Η διαδρομή της τροφής

Από τη στιγμή που καταπίνεις, η μπουκιά κάνει ένα ταξίδι που κρατάει συνήθως **πάνω από μία μέρα**. Πέρασε τους σταθμούς με τη σειρά:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το ταξίδι μιας μπουκιάς*

> **Κλειδί**
>
> Η πέψη γίνεται με **δύο τρόπους μαζί**:
>
> - **Μηχανικά**: τα δόντια κόβουν και αλέθουν, το στομάχι και τα έντερα ανακατεύουν και σπρώχνουν. Τα κομμάτια μικραίνουν, αλλά παραμένουν το ίδιο υλικό.
> - **Χημικά**: το σάλιο, τα στομαχικά υγρά, η χολή και τα υγρά του παγκρέατος **διασπούν** την τροφή σε νέες, πολύ μικρότερες ουσίες.
>
> Μόνο όταν γίνουν και τα δύο, τα θρεπτικά συστατικά είναι αρκετά μικρά για να περάσουν στο αίμα. Και αυτό γίνεται στο **λεπτό έντερο**.

Το λεπτό έντερο κάνει τόσο καλά αυτή τη δουλειά γιατί το εσωτερικό του δεν είναι λείο. Είναι γεμάτο μικροσκοπικές προεξοχές, σαν τα νήματα μιας πετσέτας, που μεγαλώνουν πάρα πολύ την επιφάνεια από την οποία περνά η τροφή στο αίμα.

*Το εσωτερικό ενός λεπτού εντέρου στο μικροσκόπιο. Είναι από αρουραίο, αλλά το δικό σου είναι φτιαγμένο με τον ίδιο τρόπο. Κάθε ροζ «δάχτυλο» είναι μια μικρή προεξοχή του τοιχώματος. Όσο περισσότερες, τόσο μεγαλύτερη η επιφάνεια που αγγίζει η τροφή.*

> **Θυμήσου**
>
> Το στομάχι που «γουργουρίζει» δεν διαμαρτύρεται επειδή είναι άδειο. Οι μύες του κινούνται πάντα, και όταν μέσα έχει μόνο αέρα και υγρά, η κίνησή τους ακούγεται. Με τροφή μέσα, ο ήχος πνίγεται.

## Ισορροπημένη διατροφή

Κανένα φαγητό δεν έχει μόνο του όλα όσα χρειάζεσαι. Γι' αυτό η διατροφή θέλει **ποικιλία**: λίγο απ' όλα, στη σωστή αναλογία. Η **διατροφική πυραμίδα** το δείχνει με σχήμα: στη βάση της, φαρδιά, τα τρόφιμα που τρως κάθε μέρα, και ψηλά, στη στενή κορυφή, όσα τρως πιο σπάνια.

Μερικές συνήθειες που βοηθούν όλη τη διαδρομή:

- φρούτα και λαχανικά κάθε μέρα, για βιταμίνες και φυτικές ίνες·
- ψωμί ολικής άλεσης, όσπρια, ψάρι και γαλακτοκομικά συχνά·
- αρκετό νερό μέσα στη μέρα·
- φαγητό με την ησυχία σου, μασώντας καλά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί λέμε ότι η καλή μάσηση βοηθάει την πέψη;

1. Η μάσηση κόβει την τροφή σε μικρά κομμάτια. Τα υγρά της πέψης δουλεύουν στην **επιφάνεια** κάθε κομματιού.
2. Πολλά μικρά κομμάτια έχουν μαζί πολύ περισσότερη επιφάνεια από ένα μεγάλο, όπως η ζάχαρη άμμος λιώνει πιο γρήγορα από τον κύβο.
3. Επιπλέον, όσο μασάς, η τροφή ανακατεύεται με περισσότερο σάλιο, που αρχίζει ήδη τη διάσπαση του αμύλου.
4. Άρα το στομάχι και το έντερο παραλαμβάνουν τροφή που διασπάται **πιο γρήγορα και πιο εύκολα**.

### Παράδειγμα 2: Οι φυτικές ίνες δεν περνούν ποτέ στο αίμα. Τότε γιατί τις χρειαζόμαστε;

1. Δεν διασπώνται, άρα φτάνουν σχεδόν ανέπαφες ως το παχύ έντερο.
2. Εκεί κρατάνε νερό και δίνουν **όγκο** στα υπολείμματα.
3. Έτσι οι μύες του εντέρου βρίσκουν κάτι να σπρώξουν, και τα υπολείμματα προχωρούν κανονικά προς την έξοδο.
4. Δεν σου δίνουν ενέργεια ούτε υλικό. Η δουλειά τους είναι να **κρατάνε τη διαδρομή σε κίνηση**.

### Παράδειγμα 3: Ένα κομμάτι τυρόπιτα έχει άμυλο (στο φύλλο), λίπος και πρωτεΐνη (στο τυρί). Πού αρχίζει να διασπάται το καθένα;

1. **Το άμυλο** αρχίζει να διασπάται ήδη στο **στόμα**, από το σάλιο.
2. **Η πρωτεΐνη** του τυριού αρχίζει να διασπάται στο **στομάχι**, από τα στομαχικά υγρά.
3. **Το λίπος** περιμένει ως το **λεπτό έντερο**, όπου η χολή από το συκώτι το σπάει σε σταγονίδια και τα υγρά του παγκρέατος το διασπούν.
4. Και τα τρία τελειώνουν στο **λεπτό έντερο**, και από εκεί περνούν στο αίμα. Η ίδια μπουκιά δουλεύεται σε τρεις διαφορετικούς σταθμούς.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η πέψη;
   - Η διάσπαση της τροφής σε ουσίες που περνούν στο αίμα
   - Η αποβολή των άχρηστων υπολειμμάτων από το σώμα
   - Η μεταφορά του οξυγόνου από τους πνεύμονες στα κύτταρα
   - Η αίσθηση της πείνας όταν το στομάχι είναι άδειο
2. Ποιο συστατικό των τροφών είναι η κύρια πηγή γρήγορης ενέργειας;
   - Οι υδατάνθρακες
   - Οι φυτικές ίνες
   - Οι βιταμίνες
   - Το ασβέστιο
3. Ποια δόντια αλέθουν την τροφή με τη φαρδιά επιφάνειά τους;
   - Οι γομφίοι
   - Οι κοπτήρες
   - Οι κυνόδοντες
   - Τα νεογιλά
4. Σε ποιο όργανο περνούν τα περισσότερα θρεπτικά συστατικά στο αίμα;
   - Στο λεπτό έντερο
   - Στο στομάχι
   - Στο παχύ έντερο
   - Στον οισοφάγο
5. Ποιο όργανο φτιάχνει τη χολή, που σπάει τα λίπη;
   - Το συκώτι
   - Η χοληδόχος κύστη
   - Το πάγκρεας
   - Το στομάχι
6. Ποια είναι η σωστή σειρά της διαδρομής της τροφής;
   - στόμα, οισοφάγος, στομάχι, λεπτό έντερο, παχύ έντερο
   - στόμα, στομάχι, οισοφάγος, λεπτό έντερο, παχύ έντερο
   - στόμα, οισοφάγος, στομάχι, παχύ έντερο, λεπτό έντερο
   - στόμα, οισοφάγος, συκώτι, στομάχι, λεπτό έντερο
7. Τι προκαλεί την τερηδόνα;
   - Τα οξέα που φτιάχνουν τα βακτήρια από υπολείμματα τροφής
   - Το πολύ νερό που πίνουμε στη διάρκεια της ημέρας
   - Το ασβέστιο από το γάλα και τα γαλακτοκομικά
   - Το βούρτσισμα με μικρές κυκλικές κινήσεις
8. Πού πάνω στη γλώσσα νιώθεις τη γλυκιά γεύση;
   - Σε όλη τη γλώσσα
   - Μόνο στη μύτη της γλώσσας
   - Μόνο στο πίσω μέρος
   - Μόνο στα δύο πλάγια

## Ασκήσεις

1. Ποιοι αδένες φτιάχνουν το σάλιο;
2. Ένα παιδί έχει $20$ νεογιλά δόντια. Πόσα περισσότερα θα έχει όταν βγουν όλα τα μόνιμα, μαζί με τους φρονιμίτες;
3. Σε έναν άρρωστο, για λίγες μέρες το παχύ έντερο δεν προλαβαίνει να πάρει πίσω το νερό από τα υπολείμματα της τροφής. Το λεπτό έντερο δουλεύει κανονικά.
   α) Τι θα παρατηρήσει ο άρρωστος στις κενώσεις του;
   β) Τι κινδυνεύει να πάθει το σώμα του εκείνες τις μέρες, και τι πρέπει να κάνει;
   γ) Παίρνει το σώμα του τα θρεπτικά συστατικά από το ψωμί που τρώει;
4. Ένας φίλος σου λέει: «Αφού η τροφή δεν περνά ποτέ από το συκώτι, το συκώτι δεν ανήκει στο πεπτικό σύστημα.» Έχει δίκιο;
5. Θέλεις να δείξεις ότι το σάλιο σπάει το άμυλο σε σάκχαρα. Σε δύο ίδια ποτηράκια βάζεις την ίδια ποσότητα νερό με διαλυμένο άμυλο. Στο Α προσθέτεις λίγο σάλιο και στο Β την ίδια ποσότητα σκέτο νερό. Τα αφήνεις $10$ λεπτά σε νερό τόσο ζεστό όσο το σώμα σου. Μετά τα ελέγχεις με ένα χαρτάκι που αλλάζει χρώμα μόνο όταν υπάρχει σάκχαρο. Το χαρτάκι αλλάζει χρώμα μόνο στο Α.
   α) Γιατί χρειάζεται το ποτηράκι Β;
   β) Η Ελένη λέει: «Μπορεί το σάλιο να έχει από μόνο του σάκχαρο, και το άμυλο να μην έσπασε καθόλου.» Ποιο τρίτο ποτηράκι φτιάχνεις για να το ελέγξεις, και τι περιμένεις να δεις;
   γ) Ένα παιδί καταπίνει το ψωμί του σχεδόν αμάσητο. Η Ελένη λέει: «Τότε το άμυλό του δεν θα διασπαστεί ποτέ.» Έχει δίκιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/digestive-system
