# Ηλεκτρισμός — κυκλώματα και ασφάλεια

> Σε σειρά ή παράλληλα, και γιατί υπάρχει η ασφάλεια.

Φυσική, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/circuits-and-safety

## Τι θα μάθεις

- Να συγκρίνεις σύνδεση σε σειρά και παράλληλα.
- Να εξηγείς τι είναι βραχυκύκλωμα και γιατί είναι επικίνδυνο.
- Να εξηγείς τον ρόλο της ασφάλειας και της γείωσης.
- Να αναγνωρίζεις βασικούς κανόνες ασφάλειας με τον ηλεκτρισμό.

## Σε σειρά ή παράλληλα — και γιατί έχει σημασία

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο λάμπες, δύο συνδέσεις*

|                 | Σε σειρά                    | Παράλληλα           |
| --------------- | --------------------------- | ------------------- |
| Διαδρομές       | μία για όλες                | μία για την καθεμία |
| Αν καεί μία     | σβήνουν όλες                | οι άλλες μένουν     |
| Φωτεινότητα     | μοιράζονται την πηγή        | κάθε μία πλήρης     |
| Πού το βρίσκεις | παλιές γιρλάντες, ασφάλειες | σπίτια, αυτοκίνητα  |

> **Κλειδί**
>
> Τα σπίτια καλωδιώνονται **παράλληλα** για δύο λόγους:
>
> 1. Κάθε συσκευή παίρνει **πλήρη τάση** — μια λάμπα δεν εξαρτάται από τις άλλες.
> 2. Κάθε συσκευή ανάβει και σβήνει **ανεξάρτητα**.
>
> Αν το σπίτι ήταν σε σειρά, θα έπρεπε να ανάψεις όλα τα φώτα μαζί — και μία καμένη λάμπα θα έσβηνε το σπίτι.

## Βραχυκύκλωμα: όταν το ρεύμα βρίσκει σύντομο δρόμο

Αν δύο γυμνά καλώδια ακουμπήσουν, το ρεύμα **παρακάμπτει** τη συσκευή και γυρίζει κατευθείαν στην πηγή.

Στη νέα, **σύντομη** διαδρομή δεν υπάρχει πια η συσκευή να «φρενάρει» το ρεύμα, άρα το ρεύμα γίνεται πολύ **μεγάλο**.

> **Πρόσεχε**
>
> Μεγάλο ρεύμα σημαίνει **πολλή θερμότητα** στα καλώδια.
>
> Τα καλώδια πυρακτώνονται, η μόνωση λιώνει και μπορεί να ξεσπάσει **φωτιά**.
>
> Το βραχυκύκλωμα είναι συχνή αιτία ηλεκτρικών πυρκαγιών — και ο λόγος που υπάρχουν οι ασφάλειες.

## Η ασφάλεια: ο κρίκος που σπάει επίτηδες

Μια **ασφάλεια** είναι ένα λεπτό σύρμα σε σειρά με το κύκλωμα.

Όταν το ρεύμα ξεπεράσει το όριο, το σύρμα **λιώνει και κόβεται**. Το κύκλωμα ανοίγει και σταματάει τα πάντα.

Είναι σκόπιμα το **πιο αδύναμο σημείο**: προτιμάς να καεί ένα φθηνό σύρμα παρά ολόκληρη η εγκατάσταση.

*Μια μικρή ασφάλεια που «κάηκε». Μέσα στο γυάλινο σωληνάκι υπήρχε ένα ενιαίο λεπτό σύρμα, από τη μία μεταλλική άκρη ως την άλλη. Πέρασε πολύ ρεύμα, το σύρμα έλιωσε και κόπηκε. Δες το κενό στη μέση: το κύκλωμα άνοιξε.*

Οι σύγχρονοι **αυτόματοι** κάνουν το ίδιο αλλά δεν καταστρέφονται — τους ξανασηκώνεις.

> **Θυμήσου**
>
> Μια ασφάλεια που «πέφτει» συνέχεια **δεν αντικαθίσταται με μεγαλύτερη**.
>
> Σου λέει ότι κάτι δεν πάει καλά: βραχυκύκλωμα ή υπερφόρτωση. Αν βάλεις μεγαλύτερη, είναι σαν να βγάζεις τον ανιχνευτή καπνού επειδή σε ενοχλεί ο θόρυβος.

## Γείωση: η διαδρομή διαφυγής

Η **γείωση** είναι ένα τρίτο καλώδιο που συνδέει το μεταλλικό σώμα μιας συσκευής με το έδαφος.

Αν κάτι χαλάσει μέσα και το ρεύμα φτάσει στο περίβλημα, τότε **χωρίς γείωση** το ρεύμα περιμένει να το ακουμπήσεις εσύ.

**Με γείωση**, το ρεύμα φεύγει αμέσως στο έδαφος. Το ρεύμα ανεβαίνει απότομα και πέφτει η ασφάλεια ή ο **διακόπτης διαφυγής** (το «ρελέ» του πίνακα), που κόβει το ρεύμα σε κλάσματα του δευτερολέπτου.

*Ένας ηλεκτρικός πίνακας. Κάθε στενός διακόπτης με μαύρο μοχλό είναι ένας αυτόματος για μία γραμμή του κτιρίου. Ο πιο φαρδύς με τον μπλε μοχλό είναι διακόπτης διαφυγής. Όταν κάτι πάει στραβά, ο μοχλός πέφτει μόνος του και κόβει το ρεύμα. Τον πίνακα τον χειρίζεται μόνο ένας μεγάλος.*

## Κανόνες που δεν είναι διαπραγματεύσιμοι

- **Ποτέ** πειράματα με το ρεύμα της πρίζας — μόνο με μπαταρίες.
- **Ποτέ** βρεγμένα χέρια σε διακόπτες ή συσκευές. Το νερό άγει.
- **Ποτέ** αντικείμενα μέσα στην πρίζα.
- Καλώδιο με φθαρμένη μόνωση **αντικαθίσταται**, δεν τυλίγεται με ταινία.
- Πολύμπριζο με πολλές μεγάλες συσκευές → υπερφόρτωση.
- Αν κάποιος πάθει ηλεκτροπληξία, **μην τον αγγίξεις**: θα περάσει το ρεύμα και σε σένα. Κατέβασε πρώτα τον γενικό διακόπτη και κάλεσε το **112**.

Το ρεύμα του σπιτιού είναι **$230$ βολτ**. Μια μπαταρία είναι $1{,}5$. Δεν είναι ίδιο πράγμα σε διαφορετικό μέγεθος — είναι άλλη κατηγορία κινδύνου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί οι παλιές γιρλάντες έσβηναν ολόκληρες όταν καιγόταν μία λαμπίτσα;

1. Ήταν συνδεδεμένες **σε σειρά**: μία διαδρομή περνούσε από όλες.
2. Μια καμένη λαμπίτσα δημιουργεί **κενό** σε αυτή τη μοναδική διαδρομή.
3. Το κύκλωμα γίνεται ανοιχτό και το ρεύμα σταματάει παντού.
4. Έπρεπε να δοκιμάσεις τις λαμπίτσες **μία-μία** για να βρεις την καμένη.

   Οι σύγχρονες γιρλάντες είναι παράλληλες ή σε μικρές ομάδες — γι' αυτό σβήνει μόνο ένα κομμάτι.

### Παράδειγμα 2: Η ασφάλεια πέφτει κάθε φορά που βάζεις μια συσκευή. Τι κάνεις;

1. Η ασφάλεια **κάνει τη δουλειά της**: εντοπίζει υπερβολικό ρεύμα.
2. Δύο πιθανές αιτίες: **βραχυκύκλωμα** μέσα στη συσκευή, ή **υπερφόρτωση** της γραμμής.
3. Δοκιμάζω τη συσκευή σε άλλη πρίζα. Αν πάλι πέφτει, το πρόβλημα είναι στη συσκευή.
4. **Αυτό που δεν κάνω ποτέ:** βάζω μεγαλύτερη ασφάλεια.

   Θα σταματούσε να πέφτει — και το ρεύμα θα συνέχιζε να περνάει μέχρι να πυρακτωθούν τα καλώδια.

### Παράδειγμα 3: Γιατί το πλυντήριο έχει τρία καλώδια και ένα πλαστικό πορτατίφ δύο;

1. Κάθε συσκευή χρειάζεται **δύο** καλώδια για να κλείσει το κύκλωμα: φάση και ουδέτερο.
2. Το πλυντήριο έχει **μεταλλικό σώμα** και δουλεύει με νερό.
3. Αν χαλάσει η μόνωση, το ρεύμα μπορεί να φτάσει στο περίβλημα που ακουμπάς.
4. Το τρίτο καλώδιο είναι η **γείωση**: δίνει στο ρεύμα διαδρομή προς το έδαφος αντί για εσένα.

   Ένα πορτατίφ με πλαστικό περίβλημα δεν έχει μέταλλο απέξω να βρεθεί υπό τάση — γι' αυτό αρκούν δύο.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί τα σπίτια καλωδιώνονται παράλληλα;
   - Για να δουλεύει κάθε συσκευή χωριστά
   - Γιατί χρειάζονται λιγότερα καλώδια στους τοίχους
   - Γιατί είναι πιο φθηνό
   - Για να σβήνουν όλα μαζί
2. Τι είναι το βραχυκύκλωμα;
   - Το ρεύμα βρίσκει σύντομο δρόμο και παρακάμπτει τη συσκευή
   - Το κύκλωμα ανοίγει και σταματάει το ρεύμα
   - Η μπαταρία αδειάζει
   - Τα καλώδια είναι πολύ κοντά σε μήκος για να φτάσουν στη συσκευή
3. Τι κάνει μια ασφάλεια;
   - Κόβει το κύκλωμα όταν περάσει πολύ ρεύμα
   - Αυξάνει το ρεύμα όταν χρειάζεται
   - Αποθηκεύει ρεύμα για ώρα ανάγκης
   - Μετατρέπει το ρεύμα σε πιο ασφαλές για το σπίτι
4. Η ασφάλεια πέφτει συνέχεια. Γιατί **δεν** βάζουμε μεγαλύτερη;
   - Γιατί τα καλώδια θα υπερθερμαίνονται
   - Γιατί οι μεγαλύτερες ασφάλειες είναι ακριβές
   - Γιατί δεν χωράνε στη θέση τους
   - Δεν υπάρχει πρόβλημα, μπορούμε να βάλουμε
5. Τι κάνει το καλώδιο της γείωσης;
   - Στέλνει στο έδαφος το ρεύμα μιας βλάβης
   - Φέρνει το ρεύμα από τον πίνακα στη συσκευή
   - Μειώνει την κατανάλωση
   - Κρατάει τη συσκευή σταθερή
6. Κάποιος έχει πιάσει ένα χαλασμένο καλώδιο και δεν μπορεί να το αφήσει. Τι κάνεις **πρώτα**;
   - Κατεβάζεις τον γενικό διακόπτη
   - Τον τραβάς με τα χέρια σου
   - Του ρίχνεις νερό
   - Περιμένεις να το αφήσει μόνος του
7. Γιατί οι παλιές γιρλάντες έσβηναν ολόκληρες όταν καιγόταν μία λαμπίτσα;
   - Γιατί ήταν συνδεδεμένες σε σειρά
   - Γιατί έπεφτε η ασφάλεια
   - Γιατί ήταν παράλληλες
   - Γιατί το ρεύμα γύριζε πίσω στην πρίζα
8. Γιατί το πλυντήριο έχει τρία καλώδια και ένα πλαστικό πορτατίφ δύο;
   - Γιατί έχει μεταλλικό περίβλημα
   - Γιατί καταναλώνει περισσότερο ρεύμα
   - Γιατί έχει μοτέρ
   - Γιατί είναι πιο καινούργια συσκευή

## Ασκήσεις

1. Σε ποια σύνδεση, αν καεί μία λάμπα, οι άλλες μένουν αναμμένες;
2. Στο πολύμπριζο Α συνδέεις φορτιστή κινητού, πορτατίφ και ραδιόφωνο. Στο πολύμπριζο Β συνδέεις ηλεκτρική σόμπα, βραστήρα και σίδερο σιδερώματος. Σε ποιο υπάρχει κίνδυνος, και ποιος;
3. Το καλώδιο ενός πορτατίφ έχει φαγωμένη μόνωση, και τα δύο σύρματα ακουμπάνε μεταξύ τους πριν φτάσουν στη λάμπα. Το βάζεις στην πρίζα: η λάμπα δεν ανάβει, και αμέσως πέφτει η ασφάλεια.
   α) Το ρεύμα περνάει, κι όμως η λάμπα δεν ανάβει. Από πού πηγαίνει;
   β) Γιατί έπεσε η ασφάλεια;
   γ) Κάποιος λέει: «Θα βάλω ασφάλεια που αντέχει πολύ περισσότερο ρεύμα, για να μην πέφτει.» Τι κινδυνεύει να γίνει στο επόμενο βραχυκύκλωμα;
4. Μια γιρλάντα έχει $30$ λαμπάκια, σε $3$ ομάδες των $10$. Τα $10$ λαμπάκια κάθε ομάδας είναι συνδεδεμένα σε σειρά, και οι $3$ ομάδες είναι συνδεδεμένες παράλληλα. Ένα λαμπάκι καίγεται.
   α) Πόσα λαμπάκια σβήνουν, και πόσα μένουν αναμμένα;
   β) Σε ποια λαμπάκια ψάχνεις το καμένο;
   γ) Τι θα γινόταν αν και τα $30$ λαμπάκια ήταν συνδεδεμένα σε σειρά;
5. Στην κουζίνα όλες οι πρίζες είναι παράλληλα σε μία γραμμή, που έχει μία ασφάλεια. Από την ασφάλεια περνάει μαζί το ρεύμα όλων των συσκευών που δουλεύουν, και η ασφάλεια πέφτει αν αυτό ξεπεράσει τις $16$ μονάδες. Ο φούρνος θέλει $9$ μονάδες ρεύματος, το ψυγείο $2$ και ο βραστήρας $8$.
   α) Ποιες συσκευές δεν μπορούν να δουλεύουν ταυτόχρονα χωρίς να πέσει η ασφάλεια;
   β) Ο Μάνος λέει: «Θα βάλω την ασφάλεια παράλληλα με τις συσκευές, σε δικό της δρόμο, και όχι σε σειρά.» Γιατί έτσι η ασφάλεια δεν προστατεύει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/physics/circuits-and-safety
