# Κλάσματα: πάνω από τη μονάδα και ως πηλίκο

> Το 7/4 είναι περισσότερο από ένα ολόκληρο, και τα 3/4 είναι το 3 μοιρασμένο στα 4.

Μαθηματικά, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/math/fractions-and-division

## Τι θα μάθεις

- Να λες τι δείχνει ο αριθμητής και τι ο παρονομαστής ενός κλάσματος.
- Να αναγνωρίζεις πότε ένα κλάσμα είναι μικρότερο, ίσο ή μεγαλύτερο από τη μονάδα.
- Να μετατρέπεις κλάσμα σε μεικτό αριθμό και μεικτό αριθμό σε κλάσμα.
- Να γράφεις μια διαίρεση ως κλάσμα και ένα κλάσμα ως δεκαδικό, με διαίρεση.

## Τι λέει κάθε όρος

$$
\frac{3}{4}
$$

Το κλάσμα έχει δύο όρους, χωρισμένους με τη **γραμμή κλάσματος**:

- ο **παρονομαστής** ($4$) λέει σε πόσα **ίσα** κομμάτια κόψαμε το ολόκληρο·
- ο **αριθμητής** ($3$) λέει πόσα από αυτά τα κομμάτια **παίρνουμε**.

Το ολόκληρο λέγεται **ακέραιη μονάδα**. Και όταν παίρνεις όλα τα κομμάτια, έχεις πάλι ολόκληρη τη μονάδα:

$$
\frac{4}{4} = \frac{7}{7} = \frac{15}{15} = 1
$$

Ένα κλάσμα δεν είναι δύο αριθμοί στοιβαγμένοι. Είναι **ένας** αριθμός, με τη θέση του στην αριθμογραμμή: το $\frac{3}{4}$ κάθεται ανάμεσα στο $0$ και στο $1$, τρία τέταρτα του δρόμου.

*Αριθμογραμμή από το 0 ως το 1, κομμένη σε τέταρτα, με σημειωμένο το σημείο 3/4.*

## Όταν παίρνεις περισσότερα κομμάτια απ' όσα έχει ένα ολόκληρο

Κόβεις πίτσες σε τέταρτα και σερβίρεις **επτά** κομμάτια. Αυτό γράφεται

$$
\frac{7}{4}
$$

Μια πίτσα όμως έχει μόνο τέσσερα τέταρτα. Τα επτά κομμάτια είναι **μία ολόκληρη πίτσα** και άλλα **τρία τέταρτα** από μια δεύτερη:

$$
\frac{7}{4} = \frac{4}{4} + \frac{3}{4} = 1 + \frac{3}{4} = 1\frac{3}{4}
$$

Το $1\frac{3}{4}$ λέγεται **μεικτός αριθμός**: ένας ακέραιος και ένα κλάσμα μαζί. Διαβάζεται «ένα και τρία τέταρτα».

*Αριθμογραμμή από το 0 ως το 2, κομμένη σε τέταρτα, με σημειωμένο το σημείο 7/4, τρία τέταρτα μετά το 1.*

> **Κλειδί**
>
> Σύγκρινε τον αριθμητή με τον παρονομαστή:
>
> | Αν ο αριθμητής είναι… | τότε το κλάσμα είναι… | Παράδειγμα    |
> | --------------------- | --------------------- | ------------- |
> | μικρότερος            | μικρότερο από $1$     | $\frac{3}{4}$ |
> | ίσος                  | ίσο με $1$            | $\frac{4}{4}$ |
> | μεγαλύτερος           | μεγαλύτερο από $1$    | $\frac{7}{4}$ |
>
> Όσα είναι μεγαλύτερα από $1$ γράφονται και ως μεικτοί αριθμοί.

### Και ανάποδα: από μεικτό σε κλάσμα

$2\frac{1}{3}$ σημαίνει δύο ολόκληρα και ένα τρίτο. Κάθε ολόκληρο έχει τρία τρίτα, άρα τα δύο ολόκληρα είναι έξι τρίτα. Με το ένα που περισσεύει:

$$
2\frac{1}{3} = \frac{6}{3} + \frac{1}{3} = \frac{7}{3}
$$

Σύντομα: **ακέραιος επί παρονομαστή, συν αριθμητή**. Ο παρονομαστής μένει ίδιος.

## Το κλάσμα είναι μια διαίρεση

Τρεις σοκολάτες, τέσσερα παιδιά, και θέλεις να τις μοιράσεις **εξίσου**. Κανένα παιδί δεν μπορεί να πάρει ολόκληρη σοκολάτα, γιατί δεν φτάνουν.

Κόβεις λοιπόν **κάθε** σοκολάτα σε τέσσερα. Γίνονται $12$ τέταρτα, και κάθε παιδί παίρνει $3$ από αυτά: τα $\frac{3}{4}$ μιας σοκολάτας.

$$
3 : 4 = \frac{3}{4}
$$

Αν οι σοκολάτες ήταν επτά, κάθε παιδί θα έπαιρνε μία ολόκληρη και θα περίσσευαν τρεις. Δοκίμασέ το:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μοίρασε τις σοκολάτες*

Οι τρεις που περίσσεψαν μοιράζονται όπως πριν: $\frac{3}{4}$ στο κάθε παιδί. Άρα το καθένα παίρνει $1\frac{3}{4}$, δηλαδή $\frac{7}{4}$, όσο λέει και η διαίρεση $7 : 4$.

> **Κλειδί**
>
> **Κάθε κλάσμα είναι το πηλίκο του αριθμητή διά τον παρονομαστή.**
>
> $$
> \frac{3}{4} = 3 : 4 \qquad \frac{24}{5} = 24 : 5
> $$
>
> Και η διαίρεση με υπόλοιπο δίνει κατευθείαν τον μεικτό αριθμό: $24 : 5 = 4$ με υπόλοιπο $4$, άρα $\frac{24}{5} = 4\frac{4}{5}$.
>
> Το **πηλίκο** γίνεται ο ακέραιος, το **υπόλοιπο** ο αριθμητής, και ο **διαιρέτης** μένει παρονομαστής.

### Από κλάσμα σε δεκαδικό

Αφού το κλάσμα είναι διαίρεση, μπορείς απλώς να την κάνεις:

$$
\frac{3}{4} = 3 : 4 = 0{,}75 \qquad \frac{9}{2} = 9 : 2 = 4{,}5 \qquad \frac{3}{10} = 0{,}3
$$

Και κάθε φυσικός αριθμός είναι κι αυτός κλάσμα: $5 = 5 : 1 = \frac{5}{1}$, αλλά και $\frac{10}{2}$ ή $\frac{15}{3}$.

> **Πρόσεχε**
>
> Η σειρά μετράει. Το $3 : 4$ είναι $\frac{3}{4}$, **όχι** $\frac{4}{3}$.
>
> Αυτό που **μοιράζεται** πάει πάνω· αυτοί **στους οποίους** μοιράζεται πάνε κάτω. Τρεις σοκολάτες σε τέσσερα παιδιά δίνουν λιγότερο από μία στο καθένα, και το $\frac{3}{4}$ είναι πράγματι λιγότερο από $1$.
>
> Και ο παρονομαστής δεν γίνεται ποτέ $0$: δεν υπάρχει τρόπος να μοιράσεις κάτι σε μηδέν παιδιά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε το 23/5 ως μεικτό αριθμό.

1. Το κλάσμα είναι η διαίρεση $23 : 5$.
2. Πόσες πεντάδες χωράνε στο $23$; Τέσσερις, γιατί $4 \times 5 = 20$. Περισσεύουν $23 - 20 = 3$.
3. Πηλίκο $4$, υπόλοιπο $3$, διαιρέτης $5$:

   $\frac{23}{5} = 4\frac{3}{5}$
4. **Έλεγχος:** $4 \times 5 + 3 = 23$ ✓

### Παράδειγμα 2: Γράψε το 3 2/5 ως κλάσμα.

1. Κάθε ολόκληρο έχει $5$ πέμπτα. Τα τρία ολόκληρα έχουν $3 \times 5 = 15$ πέμπτα.
2. Προσθέτω τα $2$ πέμπτα που περισσεύουν: $15 + 2 = 17$.
3. $3\frac{2}{5} = \frac{17}{5}$

   Ο παρονομαστής έμεινε $5$: τα κομμάτια δεν άλλαξαν μέγεθος, απλώς τα μέτρησα όλα μαζί.

### Παράδειγμα 3: Πέντε φίλοι μοιράζονται εξίσου 8 πίτες. Πόση πίτα παίρνει ο καθένας;

1. Μοιράζω $8$ πίτες σε $5$ φίλους: $8 : 5 = \frac{8}{5}$.
2. Ο αριθμητής είναι μεγαλύτερος από τον παρονομαστή, άρα ο καθένας παίρνει **περισσότερο από μία** πίτα.
3. $8 : 5 = 1$ με υπόλοιπο $3$, άρα $\frac{8}{5} = 1\frac{3}{5}$.
4. Ο καθένας παίρνει **μία ολόκληρη πίτα και τα $\frac{3}{5}$ μιας άλλης**. Ως δεκαδικός: $8 : 5 = 1{,}6$ πίτες.

## Ερωτήσεις

1. Στο κλάσμα $\frac{5}{8}$, τι δείχνει το $8$;
   - Σε πόσα ίσα κομμάτια κόψαμε το ολόκληρο
   - Πόσα κομμάτια πήραμε από το ολόκληρο
   - Πόσα κομμάτια περίσσεψαν στο τέλος
   - Πόσα ολόκληρα έχουμε συνολικά
2. Ποιο από τα κλάσματα είναι μεγαλύτερο από $1$;
   - $\frac{9}{7}$
   - $\frac{7}{9}$
   - $\frac{7}{7}$
   - $\frac{1}{9}$
3. Πώς γράφεται το $\frac{11}{4}$ ως μεικτός αριθμός;
   - $2\frac{3}{4}$
   - $2\frac{1}{4}$
   - $3\frac{1}{4}$
   - $11\frac{1}{4}$
4. Πώς γράφεται το $1\frac{2}{3}$ ως κλάσμα;
   - $\frac{5}{3}$
   - $\frac{3}{3}$
   - $\frac{12}{3}$
   - $\frac{3}{5}$
5. Μοιράζεις εξίσου $2$ σοκολάτες σε $5$ παιδιά. Πόση παίρνει το καθένα;
   - $\frac{2}{5}$ της σοκολάτας
   - $\frac{5}{2}$ της σοκολάτας
   - $\frac{1}{5}$ της σοκολάτας
   - $\frac{1}{2}$ της σοκολάτας
6. Ποιος δεκαδικός είναι ίσος με το $\frac{7}{2}$;
   - $3{,}5$
   - $7{,}2$
   - $2{,}7$
   - $0{,}35$
7. Ποιο κλάσμα είναι ίσο με την ακέραιη μονάδα;
   - $\frac{12}{12}$
   - $\frac{1}{12}$
   - $\frac{12}{1}$
   - $\frac{11}{12}$
8. Ποιο κλάσμα είναι ίσο με τον φυσικό αριθμό $4$;
   - $\frac{8}{2}$
   - $\frac{4}{4}$
   - $\frac{1}{4}$
   - $\frac{2}{8}$

## Ασκήσεις

1. Γράψε το $\frac{13}{6}$ ως μεικτό αριθμό.
2. Στο γήπεδο έτρεξες $3\frac{1}{4}$ γύρους και ο φίλος σου $\frac{14}{4}$ γύρους. Ποιος έτρεξε περισσότερο, και πόσο;
3. Μια κορδέλα $17$ μ. τη μοιράζεις ολόκληρη και εξίσου σε παιδιά, για στεφάνια. Κάθε στεφάνι θέλει τουλάχιστον $2\frac{1}{2}$ μ. κορδέλα. Σε πόσα παιδιά το πολύ μπορείς να τη μοιράσεις, και πόσο θα πάρει τότε το καθένα; Γράψ' το ως μεικτό.
4. Μερικές ίδιες σοκολάτες μοιράζονται εξίσου σε $4$ παιδιά. Έρχεται ένα πέμπτο παιδί και φέρνει άλλες $2$ ίδιες σοκολάτες. Τώρα μοιράζουν όλες τις σοκολάτες εξίσου στα $5$ παιδιά, και κάθε παιδί παίρνει ακριβώς όσο θα έπαιρνε και πριν.
   α) Πόσες σοκολάτες υπήρχαν στην αρχή;
   β) Σε μια άλλη παρέα, $6$ παιδιά μοιράζονται κάποιες σοκολάτες. Έρχονται $2$ ακόμα παιδιά με $3$ σοκολάτες, και πάλι κάθε παιδί παίρνει όσο θα έπαιρνε πριν. Πόσες σοκολάτες ήταν στην αρχή, και πόση σοκολάτα παίρνει κάθε παιδί; Γράψε το μερίδιο ως μεικτό.
5. Σκέφτεσαι ένα κλάσμα με παρονομαστή $7$, μεγαλύτερο από τη μονάδα. Το γράφεις ως μεικτό αριθμό, και ο ακέραιος βγαίνει ίσος με τον αριθμητή του κλάσματος δίπλα του, όπως στο $2\frac{2}{7}$.
   α) Ποιο είναι το μεγαλύτερο τέτοιο κλάσμα;
   β) Πόσα τέτοια κλάσματα υπάρχουν;
   γ) Γράψε τα όλα ως κλάσματα. Τι κοινό έχουν οι αριθμητές τους;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/math/fractions-and-division
