# Δυνάμεις και κριτήρια διαιρετότητας

> Καταλαβαίνεις αν διαιρείται με το 2, 3, 5 ή 9 χωρίς να κάνεις τη διαίρεση.

Μαθηματικά, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/math/divisibility

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις και να διαβάζεις δυνάμεις με εκθέτη.
- Να ελέγχεις διαιρετότητα με 2, 5 και 10 από το τελευταίο ψηφίο.
- Να ελέγχεις διαιρετότητα με 3 και 9 από το άθροισμα των ψηφίων.
- Να χρησιμοποιείς τα κριτήρια για να απλοποιείς κλάσματα πιο γρήγορα.

## Πρώτα οι δυνάμεις: σύντομη γραφή

Ο πολλαπλασιασμός είναι σύντομη γραφή για επαναλαμβανόμενη πρόσθεση. Η **δύναμη** είναι σύντομη γραφή για επαναλαμβανόμενο πολλαπλασιασμό.

$$
2 \times 2 \times 2 \times 2 = 2^4 = 16
$$

Ο αριθμός που πολλαπλασιάζεται ($2$) λέγεται **βάση**. Ο μικρός αριθμός πάνω λέγεται **εκθέτης** και μετράει **πόσες φορές** εμφανίζεται η βάση.

> **Πρόσεχε**
>
> $2^4$ **δεν** είναι $2 \times 4 = 8$.
>
> Είναι $2 \times 2 \times 2 \times 2 = 16$. Ο εκθέτης δεν είναι παράγοντας — είναι **μετρητής**.
>
> Ελέγχεις εύκολα: το $3^2 = 9$, όχι $6$.

Οι δυνάμεις του $10$ είναι οι πιο χρήσιμες:

$$
10^1 = 10 \qquad 10^2 = 100 \qquad 10^3 = 1.000
$$

Ο εκθέτης μετράει τα **μηδενικά**. Γι' αυτό το $34.562$ γράφεται και ως

$$
3 \times 10^4 + 4 \times 10^3 + 5 \times 10^2 + 6 \times 10 + 2
$$

## Τα κριτήρια: απαντήσεις χωρίς διαίρεση

Θέλεις να ξέρεις αν το $342$ διαιρείται με το $3$. Δεν χρειάζεται να κάνεις τη διαίρεση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δοκίμασε έναν αριθμό*

> **Κλειδί**
>
> Τα κριτήρια χωρίζονται σε δύο οικογένειες:
>
> **Κοιτάς το τελευταίο ψηφίο:** $2$, $5$, $10$
>
> **Προσθέτεις τα ψηφία:** $3$, $9$
>
> Καμία διαίρεση, σε κανένα από τα δύο.

## Γιατί δουλεύει το τελευταίο ψηφίο

Κάθε αριθμός χωρίζεται σε «δεκάδες και βάλε» συν το τελευταίο ψηφίο:

$$
347 = 340 + 7
$$

Το $340$ διαιρείται σίγουρα με το $2$, το $5$ και το $10$ — είναι πολλαπλάσιο του $10$, και το $10$ διαιρείται με όλα τους.

Άρα **μόνο το τελευταίο ψηφίο** αποφασίζει.

## Γιατί δουλεύει το άθροισμα ψηφίων

Το $9$ και το $99$ και το $999$ διαιρούνται όλα με το $9$ — και με το $3$.

$$
342 = 3 \times 99 + 4 \times 9 + (3 + 4 + 2)
$$

Τα δύο πρώτα κομμάτια διαιρούνται σίγουρα με το $3$ και το $9$. Μένει το άθροισμα των ψηφίων να αποφασίσει.

Εδώ: $3 + 4 + 2 = 9$. Διαιρείται και με $3$ και με $9$ — άρα και το $342$.

> **Θυμήσου**
>
> Αν το άθροισμα είναι μεγάλο, **ξανακάνε το ίδιο**.
>
> $7.869$ → $7+8+6+9 = 30$ → $3+0 = 3$.
>
> Το $3$ διαιρείται με $3$ αλλά όχι με $9$. Άρα το $7.869$ το ίδιο.

## Πού χρησιμεύουν πραγματικά

Στην **απλοποίηση κλασμάτων**. Αντί να δοκιμάζεις στα τυφλά, ρωτάς τα κριτήρια.

Πάρε το $\frac{126}{180}$:

- Και οι δύο ζυγοί → διαιρώ με $2$ → $\frac{63}{90}$
- Άθροισμα $6+3=9$ και $9+0=9$ → και οι δύο διαιρούνται με $9$ → $\frac{7}{10}$

Δύο βήματα, καμία τυφλή δοκιμή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διαιρείται το 4.185 με το 9;

1. Κριτήριο του $9$: προσθέτω τα ψηφία.
2. $4 + 1 + 8 + 5 = 18$
3. Το $18$ διαιρείται με $9$ ($18 = 2 \times 9$).
4. **Ναι**, το $4.185$ διαιρείται με $9$.

   Και άρα και με $3$ — κάθε πολλαπλάσιο του $9$ είναι και πολλαπλάσιο του $3$.

### Παράδειγμα 2: Πόσο κάνει 5³ και πόσο 3⁵;

1. $5^3$ σημαίνει το $5$ τρεις φορές:

   $5 \times 5 \times 5 = 125$
2. $3^5$ σημαίνει το $3$ πέντε φορές:

   $3 \times 3 \times 3 \times 3 \times 3 = 243$
3. Διαφορετικά αποτελέσματα — η σειρά βάσης και εκθέτη **μετράει**.
4. Πρόσεξε πόσο γρήγορα μεγαλώνουν: το $3^5$ ξεπερνά το $5^3$ παρόλο που η βάση είναι μικρότερη.

### Παράδειγμα 3: Απλοποίησε το 108/144 με τα κριτήρια.

1. Και οι δύο ζυγοί → διαιρώ με $2$: $\frac{54}{72}$.
2. Πάλι ζυγοί → $\frac{27}{36}$.
3. Άθροισμα ψηφίων: $2+7=9$ και $3+6=9$. Και οι δύο διαιρούνται με $9$.

   $\frac{27:9}{36:9} = \frac{3}{4}$
4. $\frac{108}{144} = \frac{3}{4}$

   **Συντομότερα:** αν έβλεπες εξαρχής ότι και οι δύο διαιρούνται με $36$, θα το έκανες με ένα βήμα. Τα κριτήρια σε φέρνουν εκεί χωρίς έμπνευση.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο κάνει $2^5$;
   - $32$
   - $10$
   - $25$
   - $7$
2. Ποιος από αυτούς διαιρείται με το $3$;
   - $471$
   - $472$
   - $475$
   - $470$
3. Το $5.823$ έχει άθροισμα ψηφίων $18$. Τι συμπεραίνεις;
   - Διαιρείται και με $3$ και με $9$
   - Διαιρείται μόνο με $3$
   - Διαιρείται με $2$
   - Δεν διαιρείται με τίποτα από τα δύο
4. Γιατί αρκεί το τελευταίο ψηφίο για να κρίνεις διαιρετότητα με το $5$;
   - Γιατί τα άλλα ψηφία κάνουν πολλαπλάσιο του $10$
   - Γιατί έτσι είναι ο κανόνας
   - Γιατί το $5$ είναι μονός αριθμός
   - Δεν αρκεί — χρειάζονται και τα άλλα ψηφία
5. Με τα κριτήρια, ποιος είναι ο γρήγορος πρώτος διαιρέτης για το $\frac{135}{180}$;
   - Το $5$ — και τα δύο τελειώνουν σε $5$ ή $0$
   - Το $2$ — και τα δύο είναι ζυγά
   - Το $10$ — και τα δύο τελειώνουν σε μηδέν
   - Κανένας — δεν απλοποιείται
6. Πόσο κάνει $3^4$;
   - $81$
   - $12$
   - $64$
   - $27$
7. Ποιος από αυτούς διαιρείται με το $9$;
   - $531$
   - $427$
   - $806$
   - $250$
8. Ένας αριθμός διαιρείται και με το $2$ και με το $3$. Με τι άλλο διαιρείται σίγουρα;
   - Με το $6$
   - Με το $5$
   - Με το $9$
   - Με το $4$

## Ασκήσεις

1. Πόσο κάνει $2^6$;
2. Ένας φούρνος έψησε $2.398$ κουλουράκια. Θέλει να τα βάλει σε κουτιά των $9$, χωρίς να περισσέψει κανένα. Πόσα κουλουράκια το λιγότερο πρέπει να κρατήσει στην άκρη;
3. Μια δασκάλα έχει αυτοκόλλητα, περισσότερα από $200$ και λιγότερα από $300$. Αν τα μοιράσει σε φακελάκια των $2$, των $5$ ή των $9$, κάθε φορά περισσεύει ακριβώς ένα. Πόσα αυτοκόλλητα έχει;
4. Γράφεις αριθμούς μόνο με τα ψηφία $4$ και $0$, με τουλάχιστον ένα $4$, όπως $40$, $404$ ή $4.400$.
   α) Ποιος είναι ο μικρότερος τέτοιος αριθμός που διαιρείται με το $9$;
   β) Ποιος είναι ο μικρότερος που διαιρείται και με το $9$ και με το $10$;
5. Φτιάχνεις πενταψήφιους αριθμούς με τα ψηφία $1$, $2$, $3$, $4$ και $5$, και κάθε ψηφίο μπαίνει μία φορά. Ένας τέτοιος αριθμός είναι ο $31.524$.
   α) Πόσοι από αυτούς τους αριθμούς διαιρούνται με το $3$;
   β) Πόσοι διαιρούνται με το $9$;
   γ) Ποιος είναι ο μεγαλύτερος που διαιρείται και με το $2$ και με το $3$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/math/divisibility
