# Μέσος όρος και γραφήματα

> Ένας αριθμός που εκπροσωπεί πολλούς — και πότε λέει ψέματα.

Μαθηματικά, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/math/average-and-charts

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις μέσο όρο ως ισομοιρασμό.
- Να καταλαβαίνεις γιατί ο μέσος όρος βρίσκεται πάντα ανάμεσα στα άκρα.
- Να αναγνωρίζεις πότε ο μέσος όρος παραπλανά.
- Να διαλέγεις το κατάλληλο είδος γραφήματος για τα δεδομένα σου.

## Ο μέσος όρος είναι ισομοιρασμός

Τρία παιδιά έχουν $4$, $7$ και $10$ καραμέλες. Τις ρίχνουν όλες σε ένα σωρό και τις ξαναμοιράζουν **ίσα**.

$$
\frac{4 + 7 + 10}{3} = \frac{21}{3} = 7
$$

Ο καθένας παίρνει $7$. Αυτό είναι ο μέσος όρος: **πόσα θα είχε ο καθένας αν ήταν όλοι ίσοι**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βαθμοί και μέσος όρος*

> **Κλειδί**
>
> **μέσος όρος = άθροισμα όλων : πλήθος τους**
>
> Δύο βήματα, με αυτή τη σειρά: **πρόσθεσε όλα**, μετά **διαίρεσε με το πόσα είναι**.
>
> Το πιο συχνό λάθος είναι το δεύτερο βήμα: διαιρείς με το πλήθος των τιμών, όχι με κάτι άλλο.

## Ο έλεγχος που δεν αστοχεί

Ο μέσος όρος είναι **πάντα** ανάμεσα στη μικρότερη και τη μεγαλύτερη τιμή — ή ίσος με αυτές, αν όλες οι τιμές είναι ίδιες.

Βαθμοί $6, 9, 7, 10, 8$ → ο μέσος όρος πρέπει να είναι ανάμεσα σε $6$ και $10$.

$$
\frac{6+9+7+10+8}{5} = \frac{40}{5} = 8 \quad \checkmark
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Αν σου βγει μέσος όρος **έξω** από τα άκρα, η πράξη είναι λάθος.
>
> Μέσος όρος $12$ για βαθμούς που φτάνουν ως το $10$; Αδύνατο — μάλλον ξέχασες τη διαίρεση.
>
> Μέσος όρος $2$; Επίσης αδύνατο — μάλλον διαίρεσες με λάθος αριθμό.

## Πότε ο μέσος όρος λέει ψέματα

Ο μέσος όρος συμπιέζει πολλούς αριθμούς σε έναν. Κάτι πάντα χάνεται.

**Δύο τάξεις, ίδιος μέσος όρος $15$:**

|         | Βαθμοί           | Μέσος |
| ------- | ---------------- | ----- |
| Α΄ τάξη | $14, 15, 15, 16$ | $15$  |
| Β΄ τάξη | $5, 10, 20, 25$  | $15$  |

Ίδιος αριθμός, εντελώς διαφορετική εικόνα. Στην πρώτη όλοι κοντά· στη δεύτερη τεράστια απόσταση.

> **Θυμήσου**
>
> Μια **ακραία τιμή** τραβάει τον μέσο όρο προς το μέρος της.
>
> Μισθοί $1.000, 1.100, 1.200, 20.000$ → μέσος όρος $5.825$ ευρώ. Κανείς δεν παίρνει τόσα.
>
> Γι' αυτό, δίπλα στον μέσο όρο, πάντα κοίτα και το **εύρος** — τη διαφορά μεγαλύτερης και μικρότερης τιμής.

## Ποιο γράφημα, για ποια δεδομένα

| Θέλω να δείξω       | Γράφημα            |
| ------------------- | ------------------ |
| Σύγκριση κατηγοριών | **Ραβδόγραμμα**    |
| Αλλαγή στον χρόνο   | **Γραμμικό**       |
| Μέρη ενός συνόλου   | **Κυκλικό** (πίτα) |

Το κυκλικό δουλεύει μόνο όταν τα κομμάτια αθροίζουν σε ένα ολόκληρο. Για «αγαπημένο άθλημα» ταιριάζει. Για «θερμοκρασία ανά μήνα» δεν βγάζει κανένα νόημα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τον μέσο όρο των 12, 8, 15, 9 και 11.

1. Άθροισμα: $12 + 8 = 20$, $+15 = 35$, $+9 = 44$, $+11 = 55$.
2. Πλήθος: $5$ τιμές.
3. $55 : 5 = 11$
4. Μέσος όρος $11$.

   **Έλεγχος:** είναι ανάμεσα στο $8$ (μικρότερο) και το $15$ (μεγαλύτερο) ✓

### Παράδειγμα 2: Από 4 τεστ έγραψες τα 3 και πήρες 14, 16, 15. Τι πρέπει να πάρεις στο τέταρτο για μέσο όρο 16;

1. Αν ο μέσος όρος των $4$ είναι $16$, το **άθροισμα** πρέπει να είναι:

   $16 \times 4 = 64$
2. Έχω ήδη: $14 + 16 + 15 = 45$.
3. $64 - 45 = 19$
4. Χρειάζομαι **$19$**.

   Πρόσεξε τη μέθοδο: από τον μέσο όρο πήγα **πίσω** στο άθροισμα. Αυτό είναι το κλειδί σε κάθε τέτοιο πρόβλημα.

### Παράδειγμα 3: Πέντε φίλοι έχουν ύψη 140, 142, 145, 143 και 180 εκ. Τι λέει ο μέσος όρος;

1. Άθροισμα: $140+142+145+143+180 = 750$.
2. **750 : 5 = 150 εκ.**
3. Αλλά **κανείς** δεν έχει ύψος $150$. Οι τέσσερις είναι γύρω στο $142$ και ο πέμπτος στο $180$.
4. Το $180$ είναι **ακραία τιμή** και τραβάει τον μέσο όρο πάνω.

   Το εύρος είναι $180 - 140 = 40$ εκ. — μεγάλο. Αυτό είναι η προειδοποίηση: ο μέσος όρος μόνος του δεν περιγράφει καλά αυτή την ομάδα.

## Ερωτήσεις

1. Βρες τον μέσο όρο των $10$, $14$, $12$ και $8$.
   - $11$
   - $44$
   - $12$
   - $22$
2. Βαθμοί από $8$ ως $18$ δίνουν μέσο όρο $19$. Τι σημαίνει;
   - Η πράξη είναι λάθος
   - Είναι δυνατό αν οι βαθμοί είναι πολλοί
   - Σημαίνει ότι η τάξη τα πήγε πολύ καλά
   - Σημαίνει ότι υπάρχει ακραία τιμή
3. Σε $5$ τεστ θέλεις μέσο όρο $15$. Έχεις ήδη $13, 16, 14, 15$. Τι χρειάζεσαι στο πέμπτο;
   - $17$
   - $15$
   - $14$
   - $20$
4. Μισθοί: $1.000$, $1.100$, $1.200$, $20.000$. Γιατί ο μέσος όρος παραπλανά;
   - Γιατί το $20.000$ τον τραβάει πολύ πάνω
   - Γιατί οι μισθοί είναι λίγοι
   - Γιατί ο μέσος όρος υπολογίζεται λάθος εδώ
   - Δεν παραπλανά
5. Θέλεις να δείξεις πώς άλλαξε η θερμοκρασία μέσα στη μέρα. Ποιο γράφημα ταιριάζει καλύτερα;
   - Γραμμικό
   - Κυκλικό (πίτα)
   - Ραβδόγραμμα
   - Εικονόγραμμα
6. Βρες τον μέσο όρο των $6$, $10$, $14$ και $18$.
   - $12$
   - $48$
   - $10$
   - $14$
7. Πέντε βαθμοί: $10$, $12$, $15$, $16$, $17$. Ποιος είναι ο μέσος όρος;
   - $14$
   - $15$
   - $70$
   - $17$
8. Σε κυκλικό γράφημα (πίτα), τι δείχνει το μέγεθος κάθε κομματιού;
   - Το μέρος του συνόλου που του αναλογεί
   - Τον ακριβή αριθμό
   - Πώς αλλάζει κάτι με τον χρόνο
   - Ποια κατηγορία ήρθε πρώτη χρονικά

## Ασκήσεις

1. Βρες τον μέσο όρο των $7$, $13$, $10$, $6$ και $14$.
2. Η ομάδα Α έβαλε $3$, $1$, $4$ και $0$ γκολ σε τέσσερις αγώνες. Η ομάδα Β έβαλε $2$, $5$ και $2$ γκολ σε τρεις αγώνες. Ποια ομάδα έχει μεγαλύτερο μέσο όρο γκολ ανά αγώνα;
3. Από τέσσερα τεστ έγραψες τα τρία και πήρες $15$, $17$ και $14$. Τι χρειάζεσαι στο τέταρτο για μέσο όρο $16$;
4. Σε μια ομάδα τεσσάρων παιδιών ο μέσος όρος των βαθμών είναι $15$. Στην ομάδα μπαίνει και πέμπτο παιδί, με βαθμό $20$.
   α) Πόσο είναι το άθροισμα των βαθμών των τεσσάρων πρώτων παιδιών;
   β) Ποιος είναι ο νέος μέσος όρος των πέντε παιδιών;
   γ) Αν ο μέσος όρος των πέντε είχε πέσει στο $14$, τι βαθμό θα είχε το πέμπτο παιδί;
5. Πέντε παιδιά μάζεψαν κοχύλια στην παραλία. Κάθε παιδί μάζεψε τουλάχιστον ένα, και δεν υπάρχουν δύο παιδιά με το ίδιο πλήθος. Κατά μέσο όρο μάζεψαν $6$ κοχύλια το καθένα.
   α) Το πολύ πόσα κοχύλια μπορεί να μάζεψε το παιδί με τα περισσότερα;
   β) Τουλάχιστον πόσα μάζεψε το παιδί με τα περισσότερα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/math/average-and-charts
