# Οι όροι της πρότασης

> Υποκείμενο, ρήμα, αντικείμενο, κατηγορούμενο: ποιος κάνει τι σε ποιον.

Γλώσσα, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/sentence-parts

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τους κύριους όρους μιας πρότασης: ρήμα, υποκείμενο, αντικείμενο, κατηγορούμενο.
- Να ξεχωρίζεις τα μεταβατικά από τα αμετάβατα ρήματα.
- Να ξεχωρίζεις το άμεσο από το έμμεσο αντικείμενο.
- Να αναγνωρίζεις τα συνδετικά ρήματα και να γράφεις το κατηγορούμενο σε ονομαστική, σε συμφωνία με το υποκείμενο.

## Οι τέσσερις κύριοι όροι

Στην ενότητα [Ποιος, τι κάνει, τι](/el/dim-3/language/subject-verb-object) έβρισκες
το ρήμα, το υποκείμενο και το αντικείμενο με ερωτήσεις. Τώρα θα τα δεις πιο
προσεκτικά, και θα προστεθεί ένα τέταρτο.

Τα κομμάτια από τα οποία είναι φτιαγμένη μια πρόταση λέγονται **όροι της
πρότασης**. Οι πιο σημαντικοί, αυτοί που χτίζουν τον σκελετό της, λέγονται
**κύριοι όροι**. Οι υπόλοιποι, που προσθέτουν λεπτομέρειες, είναι το θέμα της
επόμενης ενότητας.

> **Κλειδί**
>
> | Όρος              | Τι λέει                                    | Ρωτάς                | Πτώση             | Παράδειγμα                    |
> | ----------------- | ------------------------------------------ | -------------------- | ----------------- | ----------------------------- |
> | **Ρήμα**          | τι γίνεται ή σε τι κατάσταση είναι κάποιος | τι γίνεται;          | —                 | Η Άννα **γράφει** ένα γράμμα. |
> | **Υποκείμενο**    | ποιος κάνει ή για ποιον μιλάμε             | ποιος; ποια; ποιο;   | ονομαστική        | **Η Άννα** γράφει ένα γράμμα. |
> | **Αντικείμενο**   | σε ποιον ή σε τι πηγαίνει η ενέργεια       | ποιον; τι;           | συνήθως αιτιατική | Η Άννα γράφει **ένα γράμμα**. |
> | **Κατηγορούμενο** | τι είναι ή πώς είναι το υποκείμενο         | τι είναι; πώς είναι; | ονομαστική        | Η Άννα είναι **δασκάλα**.     |
>
> Κάθε πρόταση έχει **ρήμα** (καμιά φορά μόνο το εννοούμε, όπως στο *Καλό
> ταξίδι!*) και σχεδόν πάντα **υποκείμενο**, έστω κι αν αυτό
> είναι κρυμμένο στην κατάληξη (λίγα ρήματα, όπως το *βρέχει*, δεν έχουν). Αντικείμενο ή κατηγορούμενο έχουν μόνο
> μερικές.

## Το υποκείμενο, πιο προσεκτικά

Το ρήμα **συμφωνεί** με το υποκείμενό του σε πρόσωπο και αριθμό: *το παιδί
τρέχει*, *τα παιδιά τρέχουν*. Αυτή η συμφωνία σε βοηθάει να το βρεις.

- **Δύο υποκείμενα** ενωμένα με «και» θέλουν ρήμα στον πληθυντικό: *Ο Νίκος
  και η Ελένη **ήρθαν** νωρίς.*
- Το υποκείμενο μπορεί να είναι **μετά** το ρήμα: *Ήρθε ο ταχυδρόμος.*
  Ποιος ήρθε; Ο ταχυδρόμος.
- Το υποκείμενο μπορεί να είναι **αντωνυμία**: ***Κάποιος** χτυπάει την
  πόρτα.* ***Αυτή** κέρδισε τον αγώνα.*
- Το υποκείμενο δεν κάνει πάντα κάτι. Στο *Ο καιρός είναι ζεστός* ο καιρός δεν
  κάνει τίποτα. Είναι όμως αυτός για τον οποίο μιλάμε.

## Μεταβατικά και αμετάβατα ρήματα

Μερικά ρήματα θέλουν αντικείμενο, αλλιώς η πρόταση ακούγεται λειψή. Αν πεις
*Η Άννα έφτιαξε*, ο άλλος θα ρωτήσει «τι έφτιαξε;».

- **Μεταβατικά** λέγονται τα ρήματα των οποίων η ενέργεια **περνάει** σε
  κάποιον ή σε κάτι άλλο: *φτιάχνω, βλέπω, κρατώ, στέλνω, αγαπώ*. Παίρνουν
  αντικείμενο.
- **Αμετάβατα** λέγονται τα ρήματα των οποίων η ενέργεια **μένει** σε αυτόν
  που την κάνει: *κοιμάμαι, πέφτω, φεύγω, κάθομαι, στέκομαι*. Δεν παίρνουν
  αντικείμενο.

Για να τα ξεχωρίσεις, βάλε μετά το ρήμα ένα «κάτι» ή ένα «κάποιον». Το *βλέπω
κάτι* στέκει: μεταβατικό. Το *πέφτω κάτι* δεν στέκει: αμετάβατο.

Ένα μεταβατικό ρήμα μπορεί καμιά φορά να μην έχει γραμμένο αντικείμενο: *Η
Άννα διαβάζει.* Παραμένει μεταβατικό, γιατί **μπορεί** να πάρει: *διαβάζει ένα
βιβλίο*. Και μερικά ρήματα είναι άλλοτε το ένα και άλλοτε το άλλο: *Η πόρτα
**άνοιξε**.* (αμετάβατο) · *Ο Νίκος **άνοιξε** την πόρτα.* (μεταβατικό).

## Άμεσο και έμμεσο αντικείμενο

Το αντικείμενο που ήξερες ως τώρα λέγεται **άμεσο**. Δέχεται κατευθείαν την
ενέργεια και είναι σε **αιτιατική**: *Ο Πέτρος έστειλε **ένα γράμμα**.* Μπορεί
να είναι και αντωνυμία: ***Το** έστειλε χθες.*

Μερικά ρήματα, όπως το *δίνω*, το *στέλνω*, το *λέω*, το *δείχνω* και το
*χαρίζω*, έχουν και δεύτερο αντικείμενο: **σε ποιον** πηγαίνει αυτό που
δίνεις ή στέλνεις. Αυτό λέγεται **έμμεσο αντικείμενο**, και έχει δύο μορφές:

- **σε + αιτιατική**: *Ο Πέτρος έστειλε ένα γράμμα **στη γιαγιά του**.*
- **γενική**, συνήθως αντωνυμία: *Ο Πέτρος **της** έστειλε ένα γράμμα.*

Δεν είναι κάθε «σε» έμμεσο αντικείμενο. Στο *Ο Πέτρος πήγε **στο σχολείο*** το
«στο σχολείο» λέει **πού** πήγε, δεν λέει σε ποιον πήγε κάτι.

## Το κατηγορούμενο

Μερικά ρήματα δεν λένε καμία ενέργεια. Απλώς **συνδέουν** το υποκείμενο με μια
λέξη που λέει τι είναι ή πώς είναι. Λέγονται **συνδετικά ρήματα**:

**είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, λέγομαι, ονομάζομαι, εκλέγομαι**

Η λέξη που συνδέεται με το υποκείμενο λέγεται **κατηγορούμενο**. Μπορεί να
είναι επίθετο, ουσιαστικό ή μετοχή σε -μένος:

- *Ο ουρανός είναι **γκρίζος**.*
- *Η Κατερίνα έγινε **γιατρός**.*
- *Ο σκύλος μας λέγεται **Μπόμπος**.*
- *Τα άλογα φαίνονται **κουρασμένα**.*
- *Ο Γιάννης εκλέχτηκε **πρόεδρος** της τάξης.*

Το κατηγορούμενο του υποκειμένου είναι σε **ονομαστική**, όπως το υποκείμενο. Όταν
είναι επίθετο ή μετοχή, συμφωνεί με το υποκείμενο και σε **γένος** και
**αριθμό**: *ο ουρανός είναι γκρίζος*, *η θάλασσα είναι γκρίζα*, *τα σύννεφα
είναι γκρίζα*.

Μια πρόταση με κατηγορούμενο μοιάζει με ισότητα: *ο ουρανός = γκρίζος*, *η
Κατερίνα = γιατρός*. Μια πρόταση με αντικείμενο δεν μοιάζει: στο *Η Κατερίνα
είδε τον γιατρό* η Κατερίνα δεν είναι ο γιατρός.

> **Πρόσεχε**
>
> Το κατηγορούμενο κάθεται μετά το ρήμα, εκεί που συνήθως είναι το αντικείμενο.
> Γι' αυτό τα μπερδεύουμε.
>
> - *Ο αδερφός μου είναι **φοιτητής**.* Το ρήμα είναι συνδετικό. Το «φοιτητής»
>   λέει τι είναι ο αδερφός μου: **κατηγορούμενο**, σε ονομαστική.
> - *Ο αδερφός μου βοήθησε **τον φοιτητή**.* Το ρήμα είναι μεταβατικό. Το «τον
>   φοιτητή» δέχεται τη βοήθεια: **αντικείμενο**, σε αιτιατική.
>
> Κοίτα πρώτα **το ρήμα**. Αν είναι συνδετικό, μετά από αυτό δεν έρχεται
> αντικείμενο. Και γράψε το κατηγορούμενο στο ίδιο γένος και αριθμό με το
> υποκείμενο: *Οι πόρτες ήταν **ανοιχτές***, όχι «ανοιχτοί».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Υποκείμενο, αντικείμενο ή κατηγορούμενο;*

> **Θυμήσου**
>
> Το ρήμα σου λέει τι να ψάξεις μετά από αυτό:
>
> - **μεταβατικό** → αντικείμενο, σε αιτιατική
> - **αμετάβατο** → όχι αντικείμενο
> - **συνδετικό** → κατηγορούμενο, σε ονομαστική

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι ρήμα είναι;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τους κύριους όρους: «Η Ελένη χάρισε στον αδερφό της ένα βιβλίο.»

1. Ξεκινάμε από το ρήμα: **χάρισε**. Χαρίζουμε κάτι σε κάποιον, οπότε είναι
   μεταβατικό και θα ψάξουμε αντικείμενο.
2. Ποιος χάρισε; **Η Ελένη**: υποκείμενο, σε ονομαστική.
3. Τι χάρισε; **Ένα βιβλίο**: άμεσο αντικείμενο, σε αιτιατική.
4. Σε ποιον το χάρισε; **Στον αδερφό της**: έμμεσο αντικείμενο, με «σε» και
   αιτιατική. Θα μπορούσαμε να το πούμε και με γενική: *Η Ελένη **του** χάρισε
   ένα βιβλίο.*

### Παράδειγμα 2: Στην πρόταση «Μετά τον αγώνα οι παίκτες ήταν χαρούμενοι», τι όρος είναι το «χαρούμενοι»;

1. Το ρήμα είναι **ήταν**, από το *είμαι*. Είναι συνδετικό, άρα μετά από αυτό
   δεν ψάχνουμε αντικείμενο.
2. Ποιοι ήταν; **Οι παίκτες**: υποκείμενο, σε ονομαστική.
3. Πώς ήταν οι παίκτες; **Χαρούμενοι**. Η λέξη λέει μια ιδιότητα του
   υποκειμένου μέσω του συνδετικού ρήματος: είναι **κατηγορούμενο**.
4. Ελέγχουμε τη συμφωνία: *οι παίκτες* είναι αρσενικό, πληθυντικός, ονομαστική,
   και *χαρούμενοι* επίσης. Το «μετά τον αγώνα» λέει πότε, και δεν είναι κύριος
   όρος.

## Ερωτήσεις

1. «Τον χειμώνα η λίμνη ήταν παγωμένη.» Τι όρος της πρότασης είναι το «παγωμένη»;
   - Κατηγορούμενο
   - Αντικείμενο
   - Υποκείμενο
   - Ρήμα
2. Ποιο από αυτά τα ρήματα είναι αμετάβατο;
   - κάθομαι
   - διαβάζω
   - φτιάχνω
   - κρατώ
3. Ποιο από αυτά ΔΕΝ είναι συνδετικό ρήμα;
   - τρέχω
   - γίνομαι
   - φαίνομαι
   - λέγομαι
4. «Ήρθαν στο πάρτι ο Νίκος και η Άννα.» Ποιο είναι το υποκείμενο;
   - ο Νίκος και η Άννα
   - στο πάρτι
   - ήρθαν
   - μόνο ο Νίκος
5. «Ο παππούς έδειξε στα εγγόνια του μια παλιά φωτογραφία.» Ποιο είναι το έμμεσο αντικείμενο;
   - στα εγγόνια του
   - μια παλιά φωτογραφία
   - ο παππούς
   - έδειξε
6. Συμπλήρωσε: «Στην εκδρομή οι μαθήτριες ήταν πολύ …»
   - ήσυχες
   - ήσυχοι
   - ήσυχα
   - ήσυχη
7. Σε ποια πρόταση η λέξη «δάσκαλος» ή «δάσκαλο» είναι κατηγορούμενο;
   - Ο θείος μου είναι δάσκαλος.
   - Ο θείος μου συνάντησε τον δάσκαλο.
   - Ο δάσκαλος μπήκε στην τάξη.
   - Ρώτησα τον δάσκαλο.
8. «Η Ελένη και ο αδερφός της … στην Κρήτη.» Ποιος τύπος του ρήματος ταιριάζει;
   - μένουν
   - μένει
   - μένουμε
   - μένετε
9. Βρες το λάθος: «Οι αδερφές μου είναι δίδυμες. Όταν ήταν μικρές, έμοιαζαν πολύ, αλλά τώρα φαίνονται διαφορετικοί.»
   - Στο «διαφορετικοί»
   - Στο «δίδυμες»
   - Στο «μικρές»
   - Πουθενά, δεν έχει λάθος
10. Ποια πρόταση ΔΕΝ έχει αντικείμενο;
   - Ο Κώστας έγινε αρχηγός.
   - Τον σκύλο τον βρήκε η γειτόνισσα.
   - Μας χαιρέτησε ο δάσκαλος.
   - Τι έφαγες;

## Ασκήσεις

1. Γράψε το υποκείμενο και το κατηγορούμενο: «Ο καφές είναι καυτός.»
2. Γράψε αν κάθε ρήμα είναι μεταβατικό ή αμετάβατο: «φεύγω», «σπρώχνω».
3. Βρες το άμεσο και το έμμεσο αντικείμενο: «Ο θείος έστειλε στην Άννα ένα δέμα.»
4. Γράψε δύο προτάσεις με τη λέξη «αρχηγός»: στη μία να είναι κατηγορούμενο και στην άλλη αντικείμενο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/sentence-parts
