# Τα δέκα μέρη του λόγου

> Κλιτά και άκλιτα: ποιες λέξεις αλλάζουν μορφή και ποιες όχι.

Γλώσσα, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/parts-of-speech

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τα δέκα μέρη του λόγου.
- Να ξεχωρίζεις τα κλιτά από τα άκλιτα.
- Να αναγνωρίζεις το μέρος του λόγου κάθε λέξης μέσα σε πρόταση.
- Να καταλαβαίνεις από τη θέση και τη δουλειά της ότι η ίδια λέξη μπορεί να είναι άλλο μέρος του λόγου.

## Δέκα δουλειές για τις λέξεις

Κάθε λέξη μέσα σε μια πρόταση κάνει μια δουλειά. Άλλη ονομάζει ένα πρόσωπο ή
ένα πράγμα, άλλη λέει τι κάνει αυτό, άλλη πώς, πότε ή πού το κάνει, κι άλλη
απλώς ενώνει δύο κομμάτια. Η γραμματική μετράει **δέκα** τέτοιες δουλειές και
τις λέει **μέρη του λόγου**.

Τα δέκα χωρίζονται σε δύο ομάδες, ανάλογα με το αν η λέξη αλλάζει μορφή:

- **Κλιτά** είναι όσα αλλάζουν κατάληξη. Λέμε *ο φίλος*, *του φίλου*, *οι
  φίλοι*· *γράφω*, *γράφεις*, *έγραψα*. Αυτή η αλλαγή λέγεται **κλίση**.
- **Άκλιτα** είναι όσα μένουν πάντα ίδια. Το *χθες*, το *και*, το *για*
  γράφονται με έναν μόνο τρόπο, όπου κι αν μπουν.

> **Κλειδί**
>
> Έξι μέρη του λόγου κλίνονται και τέσσερα όχι.
>
> **Κλιτά:** άρθρο, ουσιαστικό, επίθετο, αντωνυμία, ρήμα, μετοχή.
>
> **Άκλιτα:** επίρρημα, πρόθεση, σύνδεσμος, επιφώνημα.
>
> Για να ελέγξεις μια λέξη, δοκίμασε να τη βάλεις στον πληθυντικό, σε άλλη
> πτώση ή σε άλλο πρόσωπο. Αν αλλάζει, είναι κλιτή. Αν δεν αλλάζει με τίποτα,
> είναι άκλιτη.

## Τα έξι κλιτά

| Μέρος του λόγου | Τι κάνει                                                              | Παραδείγματα                    |
| --------------- | --------------------------------------------------------------------- | ------------------------------- |
| Άρθρο           | μπαίνει μπροστά από το ουσιαστικό και δείχνει γένος, αριθμό και πτώση | ο, η, το · ένας, μία, ένα       |
| Ουσιαστικό      | ονομάζει πρόσωπο, ζώο, πράγμα, τόπο ή ιδέα                            | Άννα, σκύλος, θάλασσα, χαρά     |
| Επίθετο         | λέει μια ιδιότητα του ουσιαστικού                                     | ψηλός, κόκκινη, ζεστό           |
| Αντωνυμία       | μπαίνει στη θέση ενός ονόματος ή δείχνει σε ποιον ανήκει κάτι         | εγώ, αυτός, μου, ποιος, κάποιος |
| Ρήμα            | λέει μια ενέργεια ή μια κατάσταση                                     | τρέχω, διαβάζω, είμαι           |
| Μετοχή          | γεννιέται από ρήμα και δουλεύει σαν επίθετο ή σαν επίρρημα            | δεμένος, κουρασμένη, τρέχοντας  |

Η μετοχή έχει μια ιδιαιτερότητα. Όσες τελειώνουν σε **-μένος** κλίνονται
κανονικά, όπως τα επίθετα: *δεμένος, δεμένη, δεμένο, δεμένοι*. Όσες τελειώνουν
σε **-οντας** ή **-ώντας** δεν αλλάζουν ποτέ: *ο Νίκος έφυγε τρέχοντας*, *τα
κορίτσια έφυγαν τρέχοντας*. Η γραμματική πάντως μετράει τη μετοχή στα κλιτά,
επειδή οι μετοχές σε -μένος κλίνονται.

## Τα τέσσερα άκλιτα

| Μέρος του λόγου | Τι κάνει                                                           | Παραδείγματα                       |
| --------------- | ------------------------------------------------------------------ | ---------------------------------- |
| Επίρρημα        | λέει πού, πότε, πώς ή πόσο γίνεται κάτι                            | εδώ, χθες, γρήγορα, πολύ, ναι, όχι |
| Πρόθεση         | μπαίνει μπροστά από ένα όνομα και το δένει με την υπόλοιπη πρόταση | σε, από, με, για, προς, χωρίς      |
| Σύνδεσμος       | ενώνει λέξεις ή προτάσεις                                          | και, ή, αλλά, όμως, επειδή, αν     |
| Επιφώνημα       | βγάζει ένα συναίσθημα ή μια κραυγή                                 | αχ, ωχ, ουφ, μπράβο, ε             |

Το επίρρημα απαντά συνήθως σε μια ερώτηση που κάνεις **στο ρήμα**: *πού
έπαιξαν;* — έξω· *πότε έφυγε;* — νωρίς· *πώς μίλησε;* — ήρεμα.

Μερικά επιρρήματα έχουν και βαθμούς σύγκρισης: *γρήγορα, γρηγορότερα*·
*καλά, καλύτερα*. Αυτό δεν είναι κλίση: δεν αλλάζουν σε πτώση, αριθμό ή
πρόσωπο, οπότε το επίρρημα μένει στα άκλιτα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλιτό ή άκλιτο;*

Μέσα στα άκλιτα, το πιο συχνό μπέρδεμα είναι ανάμεσα στην πρόθεση και τον
σύνδεσμο. Η πρόθεση ακουμπάει **ένα όνομα** (*με τον παππού*, *για την
Ελένη*). Ο σύνδεσμος ενώνει **δύο ισότιμα κομμάτια**, δύο λέξεις ή δύο
προτάσεις (*ψωμί και τυρί*, *ήθελα να έρθω, αλλά έβρεχε*).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο από τα άκλιτα;*

## Ίδια λέξη, άλλο μέρος του λόγου

Το μέρος του λόγου δεν είναι γραμμένο πάνω στη λέξη. Το δείχνει **η δουλειά
που κάνει μέσα στη συγκεκριμένη πρόταση**.

> **Πρόσεχε**
>
> Το **«καλά»** μπορεί να είναι δύο διαφορετικά πράγματα:
>
> - *Τα **καλά** παιδιά βοηθούν.* Συνοδεύει το ουσιαστικό «παιδιά» και αλλάζει
>   μαζί του: *το καλό παιδί*, *ο καλός φίλος*. Είναι **επίθετο**.
> - *Η Άννα διαβάζει **καλά**.* Πάει με το ρήμα και απαντά στο «πώς
>   διαβάζει;». Όσο κι αν αλλάξεις το υποκείμενο, μένει «καλά». Είναι
>   **επίρρημα**.
>
> Το ίδιο και με το **«το»**:
>
> - *Διάβασα **το** βιβλίο.* Στέκεται μπροστά από ουσιαστικό: **άρθρο**.
> - ***Το** διάβασα.* Δεν έχει ουσιαστικό δίπλα του· **παίρνει τη θέση** του
>   «βιβλίο» και στέκεται δίπλα στο ρήμα: **αντωνυμία**.
>
> Μην κρίνεις από τη λέξη μόνη της. Κοίτα με ποια λέξη πηγαίνει.

> **Θυμήσου**
>
> Τα **αριθμητικά** δεν είναι ενδέκατο μέρος του λόγου. Το *δύο*, το *δεύτερος*
> και το *διπλός* συνοδεύουν ουσιαστικό, άρα είναι επίθετα (**αριθμητικά
> επίθετα**). Το *η δυάδα* και το *η δεκάδα* ονομάζουν κάτι, άρα είναι
> ουσιαστικά (**αριθμητικά ουσιαστικά**).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες το μέρος του λόγου κάθε λέξης: «Ωχ, η μικρή Ελένη ξέχασε πάλι το βιβλίο της και γύρισε τρέχοντας από την αυλή.»

1. Ξεκινάμε από τα ρήματα, που είναι ο σκελετός: **ξέχασε** και **γύρισε**.
   Γύρω τους θα βρούμε τα υπόλοιπα.
2. Ποιος ξέχασε; Η **Ελένη** — ουσιαστικό. Τι ξέχασε; Το **βιβλίο** —
   ουσιαστικό. Από πού γύρισε; Από την **αυλή** — ουσιαστικό.

   Μπροστά από τα τρία ουσιαστικά στέκονται τα άρθρα **η**, **το** και **την**.
3. Το **μικρή** λέει μια ιδιότητα της Ελένης: επίθετο. Το **της** δείχνει σε
   ποια ανήκει το βιβλίο: αντωνυμία. Το **τρέχοντας** βγαίνει από το ρήμα
   «τρέχω» και λέει πώς γύρισε: μετοχή.
4. Μένουν τα άκλιτα. Το **πάλι** πάει με το ρήμα και λέει ότι αυτό έγινε ξανά:
   επίρρημα. Το **από** δένει την «αυλή» με την πρόταση: πρόθεση. Το **και**
   ενώνει δύο προτάσεις: σύνδεσμος. Το **ωχ** βγάζει ένα συναίσθημα:
   επιφώνημα.

   Και τα δέκα μέρη του λόγου χώρεσαν σε μία πρόταση.

### Παράδειγμα 2: Στην πρόταση «Τα γλυκά τα έφερε η θεία», τι είναι το πρώτο και τι το δεύτερο «τα»;

1. Το πρώτο **τα** στέκεται ακριβώς μπροστά από το «γλυκά», που ονομάζει κάτι.
   Είναι **άρθρο**.
2. Το δεύτερο **τα** δεν έχει ουσιαστικό δίπλα του. Είναι κολλημένο στο ρήμα
   «έφερε» και σημαίνει «αυτά», δηλαδή τα γλυκά. Παίρνει τη θέση ενός ονόματος,
   άρα είναι **αντωνυμία**.
3. Έλεγχος: αν σβήσεις το δεύτερο «τα», η πρόταση στέκει (*Τα γλυκά έφερε η
   θεία*). Αν σβήσεις το πρώτο, το «γλυκά» μένει χωρίς άρθρο και η πρόταση
   ακούγεται λειψή. Οι δύο λέξεις γράφονται ίδια, αλλά κάνουν άλλη δουλειά.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από αυτά είναι άκλιτο μέρος του λόγου;
   - Το επίρρημα
   - Το ουσιαστικό
   - Το επίθετο
   - Το ρήμα
2. Στην πρόταση «Πάμε βόλτα με τον παππού», τι μέρος του λόγου είναι το «με»;
   - Πρόθεση
   - Σύνδεσμος
   - Αντωνυμία
   - Επίρρημα
3. «Ουφ, τελείωσα!» Τι μέρος του λόγου είναι το «ουφ»;
   - Επιφώνημα
   - Επίρρημα
   - Ρήμα
   - Σύνδεσμος
4. Πόσα από τα μέρη του λόγου είναι κλιτά;
   - Έξι
   - Τέσσερα
   - Πέντε
   - Δέκα
5. «Η Μαρία τρέχει γρήγορα.» Τι μέρος του λόγου είναι το «γρήγορα»;
   - Επίρρημα
   - Επίθετο
   - Ρήμα
   - Μετοχή
6. «Ο Νίκος έφερε τα μολύβια και τα μοίρασε.» Τι είναι το δεύτερο «τα»;
   - Αντωνυμία
   - Άρθρο
   - Ουσιαστικό
   - Πρόθεση
7. Ποια από αυτές τις λέξεις είναι μετοχή;
   - κουρασμένος
   - κουράζομαι
   - κούραση
   - κουραστικός
8. Ποια από αυτές τις λέξεις είναι σύνδεσμος;
   - επειδή
   - επάνω
   - για
   - μπράβο
9. Η Δάφνη έγραψε το μέρος του λόγου κάθε λέξης στην πρόταση «Ωχ, το σκυλί μας έφυγε γρήγορα!»: ωχ επιφώνημα, το άρθρο, σκυλί ουσιαστικό, μας αντωνυμία, έφυγε ρήμα, γρήγορα επίθετο. Πού έκανε λάθος;
   - Στο «γρήγορα»
   - Στο «το»
   - Στο «μας»
   - Πουθενά, όλα είναι σωστά
10. Σε ποια πρόταση το «πολύ» είναι επίθετο;
   - Ήπιε πολύ νερό.
   - Ο Νίκος τρέχει πολύ.
   - Ο πύργος είναι πολύ ψηλός.
   - Σ' ευχαριστώ πολύ.

## Ασκήσεις

1. Γράψε τα τέσσερα άκλιτα μέρη του λόγου.
2. «Θα έρθω αύριο.» Τι μέρος του λόγου είναι το «αύριο»;
3. Γράψε τις κλιτές λέξεις της πρότασης «Χθες ο παππούς μου διάβαζε ήσυχα».
4. «Είσαι πολύ καλός» και «Τα πας πολύ καλά». Τι μέρος του λόγου είναι το «καλός» και τι το «καλά»;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/parts-of-speech
