# Αριθμητικά

> Δύο, δεύτερος, διπλός, δυάδα: πόσα, με ποια σειρά, πόσες φορές.

Γλώσσα, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/numerals

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα πέντε είδη αριθμητικών: απόλυτα, τακτικά, πολλαπλασιαστικά, αναλογικά, περιληπτικά.
- Να κλίνεις σωστά τα απόλυτα που αλλάζουν: ένας, τρεις, τέσσερις, διακόσιοι, χίλιοι.
- Να γράφεις χωρίς λάθη τα αριθμητικά που μπερδεύουν, όπως «εννιά» και «ένατος».
- Να γράφεις τα τακτικά με συντομογραφία: 1ος, 2η, 3ο.

## Αριθμοί γραμμένοι με λέξεις

Το *δύο*, το *δεύτερος*, το *διπλός* και η *δυάδα* έχουν όλα μέσα τους τον
αριθμό δύο. Λένε όμως τέσσερα διαφορετικά πράγματα: πόσα είναι, ποιο είναι
στη σειρά, από πόσα μέρη είναι φτιαγμένο κάτι, ή πόσα μαζί κάνουν μια ομάδα.

Οι λέξεις που λένε αριθμούς λέγονται **αριθμητικά**. Από την ενότητα
[Τα δέκα μέρη του λόγου](/el/dim-5/language/parts-of-speech) ξέρεις ότι δεν
είναι ξεχωριστό μέρος του λόγου. Τα περισσότερα είναι **επίθετα**, γιατί
συνοδεύουν ένα ουσιαστικό. Ένα είδος, τα περιληπτικά, είναι **ουσιαστικά**.

> **Κλειδί**
>
> Τα αριθμητικά χωρίζονται σε πέντε είδη, ανάλογα με την ερώτηση που απαντούν:
>
> | Είδος                | Απαντά στο                            | Παραδείγματα               | Είναι      |
> | -------------------- | ------------------------------------- | -------------------------- | ---------- |
> | **Απόλυτα**          | πόσα;                                 | ένας, δύο, τρία, εκατό     | επίθετα    |
> | **Τακτικά**          | ποιος στη σειρά;                      | πρώτος, δεύτερος, εικοστός | επίθετα    |
> | **Πολλαπλασιαστικά** | από πόσα μέρη;                        | απλός, διπλός, τριπλός     | επίθετα    |
> | **Αναλογικά**        | πόσες φορές μεγαλύτερο από κάτι άλλο; | διπλάσιος, τριπλάσιος      | επίθετα    |
> | **Περιληπτικά**      | πόσα μαζί, σε μια ομάδα;              | δυάδα, δεκάδα, εκατοντάδα  | ουσιαστικά |

## Τα απόλυτα

Τα περισσότερα απόλυτα **δεν αλλάζουν**: *δύο, πέντε, έξι, δέκα, είκοσι,
πενήντα, εκατό*. Λέμε *πέντε αγόρια*, *πέντε κορίτσια*, *πέντε σπίτια*.

Μερικά όμως **κλίνονται** και συμφωνούν με το ουσιαστικό τους:

| Αριθμός | Αρσενικό            | Θηλυκό              | Ουδέτερο           |
| ------- | ------------------- | ------------------- | ------------------ |
| 1       | ένας (ενός, έναν)   | μία ή μια (μιας)    | ένα (ενός)         |
| 3       | τρεις (τριών)       | τρεις (τριών)       | τρία (τριών)       |
| 4       | τέσσερις (τεσσάρων) | τέσσερις (τεσσάρων) | τέσσερα (τεσσάρων) |
| 200     | διακόσιοι           | διακόσιες           | διακόσια           |
| 1.000   | χίλιοι              | χίλιες              | χίλια              |

Όπως το *διακόσιοι* κλίνονται όλες οι εκατοντάδες ως το 900: *τριακόσιοι,
τετρακόσιοι, πεντακόσιοι, εξακόσιοι, εφτακόσιοι, οχτακόσιοι, εννιακόσιοι*.

Το *τρεις* και το *τέσσερις* κλίνονται και μέσα σε μεγαλύτερους αριθμούς:
*δεκατρείς μαθήτριες, δεκατρία παιδιά*, *είκοσι τέσσερις ώρες, είκοσι
τέσσερα λεπτά*. Το ίδιο και το *ένας* από το 21 και πάνω: *είκοσι ένας
μαθητές, είκοσι μία μαθήτριες*. Από το 13 ως το 19 τα
απόλυτα γράφονται **με μία λέξη**: *δεκατρία, δεκαπέντε, δεκαέξι, δεκαεφτά*.
Από το 21 και πάνω γράφονται χωριστά: *είκοσι ένα, τριάντα πέντε*.

### Εκατό ή εκατόν; Χίλια ή χιλιάδες;

Το **εκατό** γράφεται έτσι όταν στέκεται μόνο του: *εκατό ευρώ*, *εκατό
χρόνια*. Όταν ακολουθεί κι άλλος αριθμός, γίνεται **εκατόν**: *εκατόν ένα*,
*εκατόν πενήντα παιδιά*, *εκατόν δεκατρείς σελίδες*.

Το **χίλια** λέει μόνο το 1.000: *χίλια ευρώ*, *χίλιες σελίδες*, *χίλια
τριακόσια*. Από το 2.000 και πάνω δεν λέμε «δύο χίλια» αλλά **δύο χιλιάδες**:
η *χιλιάδα* είναι θηλυκό ουσιαστικό. Γι' αυτό και ο αριθμός πριν από αυτήν
μπαίνει στο θηλυκό: *τρεις χιλιάδες*, *τέσσερις χιλιάδες*, *διακόσιες
χιλιάδες*, ακόμα κι όταν μετράς δέντρα ή παιδιά: *τρεις χιλιάδες δέντρα*.

Το *ένας, μία, ένα* είναι και **αόριστο άρθρο**. Όταν λες *Θέλω **μία**
σοκολάτα, όχι δύο*, μετράς: είναι αριθμητικό. Όταν λες *Είδα **μια** ταινία*,
απλώς δεν λες ποια: είναι άρθρο.

> **Πρόσεχε**
>
> Εδώ γίνονται τα περισσότερα ορθογραφικά λάθη:
>
> - **τρεις** χωρίς τόνο, γιατί έχει μία συλλαβή. Όμως **δεκατρείς** με τόνο,
>   γιατί έχει τρεις.
> - **μία** με τόνο, όταν τη λες σε δύο συλλαβές (μί-α)· **μια** χωρίς τόνο,
>   όταν τη λες σε μία. Το «μιά» είναι πάντα λάθος.
> - **τέσσερις** με ι στο τέλος, όχι «τέσσερεις». Το ουδέτερο είναι
>   **τέσσερα**.
> - **εννιά** και **εννέα** με δύο ν, όπως και το **εννιακόσια**. Όμως
>   **ένατος** και **ενενήντα** με ένα ν.
> - **διακόσιοι**, με ι πριν από την κατάληξη, όχι «διακόσοι». Και πρόσεξε το
>   γένος: *διακόσιες σελίδες*, *διακόσια ευρώ*.
>
> Το **εφτά** και το **επτά**, το **οχτώ** και το **οκτώ**, το **εννιά** και το
> **εννέα** είναι σωστά και τα δύο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γράψε τον αριθμό με λέξεις*

## Τα τακτικά

Τα τακτικά λένε **τη θέση** σε μια σειρά. Κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος,
-η, -ο: *ο πρώτος, η πρώτη, το πρώτο*.

| Αριθμός | Τακτικό  | Αριθμός | Τακτικό        |
| ------- | -------- | ------- | -------------- |
| 1       | πρώτος   | 9       | ένατος         |
| 2       | δεύτερος | 10      | δέκατος        |
| 3       | τρίτος   | 11      | ενδέκατος      |
| 4       | τέταρτος | 12      | δωδέκατος      |
| 5       | πέμπτος  | 13      | δέκατος τρίτος |
| 6       | έκτος    | 20      | εικοστός       |
| 7       | έβδομος  | 30      | τριακοστός     |
| 8       | όγδοος   | 100     | εκατοστός      |

Στα σύνθετα τακτικά **κλίνονται όλα τα κομμάτια**: *η εικοστή πρώτη σελίδα*,
*στον δέκατο τρίτο όροφο*.

Με αριθμό τα τακτικά γράφονται **συντομογραφικά**: γράφεις τον αριθμό και
δίπλα το τέλος της κατάληξης.

|             | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
| ----------- | -------- | ------ | -------- |
| Ενικός      | ο 1ος    | η 1η   | το 1ο    |
| Πληθυντικός | οι 1οι   | οι 1ες | τα 1α    |

Η συντομογραφία αλλάζει μαζί με την πτώση: *ο 3ος όροφος*, αλλά *μένουμε στον
3ο όροφο*, γιατί εκεί λέμε «τρίτο».

Υπάρχει και ο ελληνικός τρόπος, με γράμματα και μια κεραία: Α΄, Β΄, Γ΄, Δ΄,
Ε΄. Η **Ε΄ Δημοτικού** διαβάζεται «πέμπτη Δημοτικού».

> **Θυμήσου**
>
> Στη συντομογραφία γράφεις **ό,τι ακούς στο τέλος** της λέξης:
>
> πρώτ**ος** → 1**ος** · δεύτερ**η** → 2**η** · τρίτ**ο** → 3**ο**.
>
> Μπροστά από το ουσιαστικό, μη γράφεις σκέτο αριθμό: *η 5 σειρά* διαβάζεται
> «η πέντε σειρά».

## Πολλαπλασιαστικά και αναλογικά

Αυτά τα δύο είδη μοιάζουν, αλλά λένε άλλο πράγμα.

Τα **πολλαπλασιαστικά** τελειώνουν σε **-πλός** και λένε από πόσα ίδια μέρη
είναι φτιαγμένο κάτι: *απλό εισιτήριο*, *διπλό κρεβάτι*, *τριπλό άλμα*,
*διπλή πόρτα*.

Τα **αναλογικά** τελειώνουν σε **-πλάσιος** και **συγκρίνουν** με κάτι άλλο:
πόσες φορές μεγαλύτερο είναι. *Η αυλή τους είναι **διπλάσια** από τη δική
μας* σημαίνει ότι χωράει δύο φορές τη δική μας. Το ίδιο και τα *τριπλάσιος,
τετραπλάσιος, δεκαπλάσιος, εκατονταπλάσιος*.

Για να τα ξεχωρίσεις, ψάξε αν υπάρχει **σύγκριση**. Αν η πρόταση λέει ή
εννοεί «από κάτι άλλο», το αριθμητικό είναι αναλογικό.

## Τα περιληπτικά

Τα **περιληπτικά** τελειώνουν συνήθως σε **-άδα** και ονομάζουν μια ομάδα από
τόσα πράγματα: *μονάδα, δυάδα, τριάδα, τετράδα, δεκάδα, δωδεκάδα, εικοσάδα,
εκατοντάδα, χιλιάδα*.

Τα ξέρεις ήδη από τα μαθηματικά: οι μονάδες, οι δεκάδες και οι εκατοντάδες
ενός αριθμού. Είναι ουσιαστικά, οπότε έχουν άρθρο και πληθυντικό: *μια δεκάδα
αυγά*, *χιλιάδες άνθρωποι*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδος αριθμητικό;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε τους αριθμούς με λέξεις: «Στην 3η σειρά κάθονταν 13 μαθήτριες και 4 παιδιά από την 1η τάξη.»

1. Το **3η** είναι τακτικό, γιατί λέει ποια σειρά. Η κατάληξη -η δείχνει θηλυκό:
   **τρίτη**.
2. Το **13** πάει με το *μαθήτριες*, που είναι θηλυκό. Το 13 τελειώνει σε 3,
   οπότε κλίνεται: **δεκατρείς**, με τόνο, γιατί έχει τρεις συλλαβές.
3. Το **4** πάει με το *παιδιά*, που είναι ουδέτερο: **τέσσερα**. Το **1η**
   είναι πάλι τακτικό θηλυκό: **πρώτη**.
4. Η πρόταση γίνεται:

   *Στην τρίτη σειρά κάθονταν δεκατρείς μαθήτριες και τέσσερα παιδιά από την
   πρώτη τάξη.*

### Παράδειγμα 2: Βρες τα αριθμητικά και το είδος τους: «Στο τουρνουά έπαιξαν τέσσερις δυάδες. Η δική μας βγήκε δεύτερη, με διπλάσιους πόντους από την τέταρτη.»

1. Το **τέσσερις** λέει πόσες δυάδες: **απόλυτο**. Είναι θηλυκό, γιατί
   συμφωνεί με το *δυάδες*.
2. Το **δυάδες** ονομάζει ομάδες των δύο παικτών. Παίρνει δικό του άρθρο (*οι
   δυάδες*) και έχει ενικό και πληθυντικό, άρα είναι ουσιαστικό:
   **περιληπτικό**.
3. Το **δεύτερη** και το **τέταρτη** λένε τη θέση στη σειρά: **τακτικά**.
4. Το **διπλάσιους** συγκρίνει τους πόντους μας με τους πόντους της τέταρτης
   δυάδας: **αναλογικό**. Αν έλεγε *διπλός*, θα ήταν πολλαπλασιαστικό, αλλά
   τότε δεν θα υπήρχε σύγκριση.

## Ερωτήσεις

1. Συμπλήρωσε με λέξεις: «Στην ομάδα του μπάσκετ είμαστε 13 κορίτσια.»
   - δεκατρία
   - δεκατρείς
   - δεκατρής
   - δέκα τρία
2. Ποια από αυτές τις λέξεις γράφεται σωστά με ένα μόνο ν;
   - ένατος
   - εννέα
   - εννιακόσια
   - δεκαεννιά
3. «Το σπίτι τους είναι τριπλάσιο από το δικό μας.» Τι είδος αριθμητικό είναι το «τριπλάσιο»;
   - Αναλογικό
   - Πολλαπλασιαστικό
   - Τακτικό
   - Περιληπτικό
4. Τι μέρος του λόγου είναι η λέξη «εκατοντάδα»;
   - Ουσιαστικό
   - Επίθετο
   - Επίρρημα
   - Ξεχωριστό μέρος του λόγου, το αριθμητικό
5. Πώς γράφεται με συντομογραφία το «η πέμπτη σειρά»;
   - η 5η σειρά
   - η 5ος σειρά
   - η 5ο σειρά
   - η 5 σειρά
6. Ποια συντομογραφία ταιριάζει στην πρόταση «Μένουμε στον … όροφο»; (τρίτο)
   - 3ο
   - 3ος
   - 3η
   - 3ου
7. Ποια γραφή είναι σωστή;
   - διακόσιες σελίδες
   - διακόσιοι σελίδες
   - διακόσες σελίδες
   - διακόσια σελίδες
8. Ποια πρόταση έχει λάθος στον τόνο;
   - Ήρθαν τρείς φίλοι.
   - Ήρθαν δεκατρείς φίλοι.
   - Πήρα μία σοκολάτα, όχι δύο.
   - Διάβασα μια ιστορία.
9. Βρες το λάθος: «Στον δέκατο τρίτο αγώνα η ομάδα μας έβαλε διπλά γκολ από την αντίπαλη, μπροστά σε τρεις χιλιάδες θεατές.»
   - Στο «διπλά»
   - Στο «δέκατο τρίτο»
   - Στο «τρεις χιλιάδες»
   - Πουθενά, δεν έχει λάθος
10. Ποια πρόταση λέει κάτι διαφορετικό από τις άλλες τρεις;
   - Η τάξη μας έχει 2 παιδιά περισσότερα από τη δική σας.
   - Η τάξη μας έχει διπλάσια παιδιά από τη δική σας.
   - Η δική σας τάξη έχει τα μισά παιδιά από τη δική μας.
   - Τα παιδιά της τάξης μας είναι 2 φορές περισσότερα από της δικής σας.

## Ασκήσεις

1. Γράψε το τακτικό του 9 στα τρία γένη του ενικού.
2. Γράψε με λέξεις: «4 ποδήλατα και 4 μπάλες».
3. Βρες τα αριθμητικά και το είδος τους: «Τρεις φίλοι έφαγαν δύο δωδεκάδες κουλούρια.»
4. Διόρθωσε τα δύο λάθη: «Η έννατη σελίδα έχει τρείς εικόνες.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/numerals
