# Προσδιορισμοί

> Λέξεις που κολλάνε σε ένα όνομα και το κάνουν πιο συγκεκριμένο.

Γλώσσα, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/noun-modifiers

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τον επιθετικό προσδιορισμό, τη γενική και την παράθεση δίπλα σε ένα ουσιαστικό.
- Να ξεχωρίζεις τον επιθετικό προσδιορισμό από το κατηγορούμενο.
- Να γράφεις την παράθεση στη σωστή πτώση και με τα κόμματά της.
- Να βρίσκεις τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς τόπου, χρόνου και τρόπου.

## Ο σκελετός και οι λεπτομέρειες

Στην προηγούμενη ενότητα βρήκες τους **κύριους όρους** της πρότασης: το
υποκείμενο, το ρήμα, το αντικείμενο και το κατηγορούμενο. Αυτοί είναι ο
σκελετός της.

Διάβασε: *Ο σκύλος γάβγιζε.* Η πρόταση είναι σωστή, αλλά λέει λίγα. Ποιος
σκύλος; Πού γάβγιζε;

Τώρα διάβασε: *Ο **μικρός** σκύλος **του γείτονα** γάβγιζε **δυνατά** **στην
αυλή**.* Ο σκελετός έμεινε ίδιος. Οι λέξεις που προστέθηκαν κολλάνε σε έναν
όρο και τον κάνουν πιο συγκεκριμένο. Λέγονται **προσδιορισμοί**.

> **Κλειδί**
>
> Ο προσδιορισμός **δεν είναι απαραίτητος**. Αν τον σβήσεις, η πρόταση στέκει·
> απλώς λέει λιγότερα.
>
> Οι περισσότεροι προσδιορισμοί συνοδεύουν ένα **ουσιαστικό**:
>
> | Προσδιορισμός | Τι είναι                                       | Παράδειγμα                 |
> | ------------- | ---------------------------------------------- | -------------------------- |
> | Επιθετικός    | επίθετο κολλημένο στο ουσιαστικό               | ο **ψηλός** άντρας         |
> | Γενική        | ουσιαστικό σε γενική πτώση                     | το σπίτι **του παππού**    |
> | Παράθεση      | ουσιαστικό στην ίδια πτώση, ανάμεσα σε κόμματα | ο Νίκος, **ο γείτονας**, … |
>
> Ο επιθετικός και η παράθεση είναι στην **ίδια πτώση** με το ουσιαστικό τους:
> λέγονται **ομοιόπτωτοι** προσδιορισμοί. Η γενική είναι σε **άλλη πτώση**:
> είναι **ετερόπτωτος** προσδιορισμός.
>
> Άλλοι συνοδεύουν το **ρήμα** και λένε πού, πότε ή πώς γίνεται κάτι. Αυτοί
> είναι οι **επιρρηματικοί**.

## Ο επιθετικός προσδιορισμός

Είναι ένα **επίθετο** που στέκεται δίπλα σε ουσιαστικό και λέει μια ιδιότητά
του: *ο **ψηλός** άντρας*, *μια **ζεστή** μέρα*, *τα **κόκκινα** μήλα*.

Ακολουθεί το ουσιαστικό του σε **γένος**, **αριθμό** και **πτώση**. Όταν αλλάζει
το ουσιαστικό, αλλάζει μαζί του:

| Πτώση      | Ενικός              | Πληθυντικός            |
| ---------- | ------------------- | ---------------------- |
| Ονομαστική | ο ψηλ**ός** άντρας  | οι ψηλ**οί** άντρες    |
| Γενική     | του ψηλ**ού** άντρα | των ψηλ**ών** αντρών   |
| Αιτιατική  | τον ψηλ**ό** άντρα  | τους ψηλ**ούς** άντρες |

Επιθετικός προσδιορισμός μπορεί να είναι και ένα **αριθμητικό** (*τρία
παιδιά*) ή μια **μετοχή** (*το σπασμένο τζάμι*). Ένα ουσιαστικό μπορεί να έχει
και δύο: *δύο μικρά γατάκια*.

## Επιθετικός ή κατηγορούμενο;

Σύγκρινε τις δύο προτάσεις:

- *Ο **ψηλός** άντρας άνοιξε την πόρτα.*
- *Ο άντρας **είναι ψηλός**.*

Η λέξη είναι ίδια και συμφωνεί με το «άντρας» και στις δύο. Η διαφορά είναι
**πώς** ενώνεται μαζί του. Στην πρώτη κολλάει κατευθείαν στο ουσιαστικό: είναι
**επιθετικός προσδιορισμός**. Στη δεύτερη ενώνεται μέσα από το ρήμα «είναι»:
είναι **κατηγορούμενο**. Το ίδιο κάνουν και τα άλλα συνδετικά ρήματα, όπως το
«γίνομαι» και το «φαίνομαι».

Ο έλεγχος είναι να σβήσεις τη λέξη. Το *Ο άντρας άνοιξε την πόρτα.* στέκει,
άρα το «ψηλός» ήταν προσδιορισμός. Το *Ο άντρας είναι.* μένει λειψό, άρα το
«ψηλός» ήταν κύριος όρος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Επιθετικός ή κατηγορούμενο;*

## Η γενική

Ένα ουσιαστικό σε **γενική πτώση** μπορεί να συνοδεύει ένα άλλο ουσιαστικό:
*το σπίτι **του παππού***, *η πόρτα **της τάξης***, *το τραγούδι **των
πουλιών***.

Συνήθως λέει σε ποιον ανήκει κάτι. Τότε λέγεται **γενική κτητική** και απαντά
στην ερώτηση «τίνος;». Τίνος είναι το σπίτι; Του παππού.

Την ίδια δουλειά κάνει και η κτητική αντωνυμία, που είναι κι αυτή σε γενική:
*το σπίτι **μου***, *η τσάντα **της***.

Η γενική έχει μια διαφορά από τον επιθετικό: **δεν αλλάζει** όταν αλλάζει το
ουσιαστικό της. Λέμε *το σπίτι του παππού*, *στο σπίτι του παππού*, *τα σπίτια
του παππού*. Το «του παππού» μένει ίδιο.

## Η παράθεση

Η **παράθεση** είναι ένα ουσιαστικό που μπαίνει δίπλα σε άλλο ουσιαστικό για
να πει ποιος ή τι είναι:

*Ο Νίκος, **ο γείτονάς μας**, παίζει κιθάρα.*

Δύο πράγματα την κάνουν να ξεχωρίζει:

- Είναι στην **ίδια πτώση** με το ουσιαστικό που εξηγεί. *Ο Νίκος, ο γείτονάς
  μας* (ονομαστική) αλλά *Μίλησα με τον Νίκο, **τον γείτονά μας*** (αιτιατική).
- Χωρίζεται με **κόμματα**. Αν είναι στη μέση της πρότασης, βάζεις κόμμα πριν
  και μετά. Αν είναι στο τέλος, κόμμα πριν και τελεία μετά.

Η παράθεση μπορεί να έχει τους δικούς της προσδιορισμούς: *Η Αθήνα, **η
πρωτεύουσα της Ελλάδας**, έχει πολλά μουσεία.*

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο λάθη γίνονται συχνά στην παράθεση.
>
> **Ξεχνάς το δεύτερο κόμμα.** *Ο Νίκος, ο γείτονάς μας παίζει κιθάρα.* Τα δύο
> κόμματα δουλεύουν σαν παρένθεση: ανοίγουν και κλείνουν. Με ένα μόνο, ο
> αναγνώστης δεν ξέρει πού τελειώνει η παράθεση. Σωστά: *Ο Νίκος, ο γείτονάς μας,
> παίζει κιθάρα.*
>
> **Αφήνεις την παράθεση στην ονομαστική.** *Μίλησα με τον Νίκο, ο γείτονάς μας.*
> Το «τον Νίκο» είναι σε αιτιατική, άρα και η παράθεση: *τον γείτονά μας*.

## Οι επιρρηματικοί προσδιορισμοί

Αυτοί δεν συνοδεύουν ουσιαστικό. Συνοδεύουν το **ρήμα** και απαντούν σε μια
ερώτηση που του κάνεις:

| Ερώτηση στο ρήμα | Προσδιορισμός | Παράδειγμα                                        |
| ---------------- | ------------- | ------------------------------------------------- |
| πού;             | τόπου         | Παίζουμε **στην αυλή**. Κάθισε **εδώ**.           |
| πότε;            | χρόνου        | Φτάσαμε **το πρωί**. Έφυγε **χθες**.              |
| πώς;             | τρόπου        | Μίλησε **ήρεμα**. Άνοιξε το κουτί **με προσοχή**. |

Ο επιρρηματικός προσδιορισμός μπορεί να είναι ένα **επίρρημα** (*εδώ, χθες,
ήρεμα*), μια φράση με **πρόθεση** (*στην αυλή, με προσοχή*) ή ένα ουσιαστικό
σε **αιτιατική** (*το πρωί, την Κυριακή*). Υπάρχουν κι άλλα είδη, όπως της
αιτίας, που θα τα βρεις σε επόμενες τάξεις.

Το *το πρωί* μοιάζει με αντικείμενο, γιατί είναι σε αιτιατική. Ρώτα όμως το
ρήμα: *πότε φτάσαμε;* Το πρωί. Αφού απαντά στο «πότε;», είναι χρόνου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος προσδιορισμός είναι;*

> **Θυμήσου**
>
> | Προσδιορισμός | Πώς τον αναγνωρίζεις                                    |
> | ------------- | ------------------------------------------------------- |
> | Επιθετικός    | επίθετο κολλημένο στο ουσιαστικό, χωρίς «είναι» ανάμεσα |
> | Γενική        | ουσιαστικό σε γενική· απαντά στο «τίνος;»               |
> | Παράθεση      | ουσιαστικό στην ίδια πτώση, ανάμεσα σε κόμματα          |
> | Επιρρηματικός | απαντά στο πού, πότε ή πώς του ρήματος                  |
>
> Όλοι μπορούν να σβηστούν χωρίς να χαλάσει η πρόταση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τους προσδιορισμούς στην πρόταση «Η Ελένη, η ξαδέρφη μου, διάβασε χθες στην αυλή το καινούργιο βιβλίο του αδερφού της.»

1. Βρίσκουμε πρώτα τον σκελετό. Το ρήμα είναι **διάβασε**. Ποιος διάβασε; **Η
   Ελένη**: υποκείμενο. Τι διάβασε; **Το βιβλίο**: αντικείμενο. Ό,τι μένει είναι
   προσδιορισμοί.
2. **η ξαδέρφη μου**: ουσιαστικό σε ονομαστική, όπως το «η Ελένη», ανάμεσα σε
   κόμματα. Λέει ποια είναι η Ελένη. **Παράθεση**.
3. **καινούργιο**: επίθετο κολλημένο στο «βιβλίο», στο ίδιο γένος, αριθμό και
   πτώση. **Επιθετικός**.

   **του αδερφού της**: τίνος βιβλίο; Του αδερφού της. **Γενική κτητική**.
4. **χθες**: πότε διάβασε; **Επιρρηματικός χρόνου**.

   **στην αυλή**: πού διάβασε; **Επιρρηματικός τόπου**.
5. Έλεγχος: σβήνουμε όλους τους προσδιορισμούς. Μένει *Η Ελένη διάβασε το
   βιβλίο.* Η πρόταση στέκει.

### Παράδειγμα 2: Στις προτάσεις «Το κρύο νερό ξεδιψάει.» και «Το νερό της βρύσης είναι κρύο.», τι είναι κάθε φορά το «κρύο»;

1. Στην πρώτη πρόταση το ρήμα είναι **ξεδιψάει**. Το «κρύο» κολλάει κατευθείαν στο
   «νερό». Αν το σβήσουμε, μένει *Το νερό ξεδιψάει.* Η πρόταση στέκει: το «κρύο»
   είναι **επιθετικός προσδιορισμός**.
2. Στη δεύτερη το ρήμα είναι **είναι**. Το «κρύο» ενώνεται με το «νερό» μέσα από
   αυτό. Αν το σβήσουμε, μένει *Το νερό της βρύσης είναι.* Η πρόταση είναι λειψή:
   το «κρύο» είναι **κατηγορούμενο**.
3. Στη δεύτερη πρόταση υπάρχει και ένας προσδιορισμός: το **της βρύσης**. Τίνος
   νερό; Της βρύσης. Είναι **γενική**.

## Ερωτήσεις

1. «Το καινούργιο ποδήλατο έσπασε.» Τι είναι το «καινούργιο»;
   - Επιθετικός προσδιορισμός
   - Κατηγορούμενο
   - Παράθεση
   - Επιρρηματικός προσδιορισμός
2. «Το ποδήλατο του Γιάννη είναι καινούργιο.» Τι είναι εδώ το «καινούργιο»;
   - Κατηγορούμενο
   - Επιθετικός προσδιορισμός
   - Γενική
   - Αντικείμενο
3. «Χάλασε το φερμουάρ της τσάντας.» Τι είναι το «της τσάντας»;
   - Γενική κτητική
   - Υποκείμενο
   - Παράθεση
   - Επιθετικός προσδιορισμός
4. Ποια πρόταση έχει σωστά τα κόμματα της παράθεσης;
   - Ο κύριος Γιώργος, ο φούρναρης, ανοίγει στις 6.
   - Ο κύριος Γιώργος, ο φούρναρης ανοίγει στις 6.
   - Ο κύριος Γιώργος ο φούρναρης, ανοίγει στις 6.
   - Ο κύριος Γιώργος, τον φούρναρη, ανοίγει στις 6.
5. «Χάρισα ένα βιβλίο στην Ελένη, … .» Ποια παράθεση ταιριάζει στο κενό;
   - τη φίλη μου
   - η φίλη μου
   - της φίλης μου
   - οι φίλες μου
6. «Τα παιδιά έπαιζαν ήσυχα στην αυλή.» Τι είδους προσδιορισμός είναι το «στην αυλή»;
   - Επιρρηματικός τόπου
   - Επιρρηματικός τρόπου
   - Επιρρηματικός χρόνου
   - Γενική
7. «Φτάσαμε στο χωριό το βράδυ.» Τι είναι το «το βράδυ»;
   - Επιρρηματικός χρόνου
   - Αντικείμενο
   - Επιρρηματικός τόπου
   - Επιθετικός προσδιορισμός
8. Σε ποια πρόταση το «ήσυχο» είναι επιθετικός προσδιορισμός;
   - Βρήκαμε ένα ήσυχο δωμάτιο.
   - Το δωμάτιο φαίνεται ήσυχο.
   - Το δωμάτιο ήταν ήσυχο.
   - Το δωμάτιο γίνεται ήσυχο το βράδυ.
9. «Η Ρένα, η προπονήτρια της ομάδας, μας περίμενε στο γήπεδο από το πρωί.» Αν σβήσεις όλους τους προσδιορισμούς, τι μένει;
   - Η Ρένα μάς περίμενε.
   - Η Ρένα περίμενε.
   - Η Ρένα, η προπονήτρια, μας περίμενε.
   - Η Ρένα μάς περίμενε στο γήπεδο.
10. Ποια πρόταση έχει παράθεση;
   - Γνώρισα την κυρία Άννα, τη γιατρό του χωριού.
   - Αγόρασα ψωμί, γάλα, τυρί και αυγά.
   - Το ποδήλατο του ξαδέρφου μου έσπασε.
   - Η κυρία Άννα είναι γιατρός.

## Ασκήσεις

1. Βρες τον επιθετικό προσδιορισμό: «Φόρεσα το μάλλινο κασκόλ της μαμάς.»
2. Βάλε τα κόμματα που λείπουν: «Ο Ψηλορείτης το πιο ψηλό βουνό της Κρήτης έχει ακόμα χιόνι.»
3. Βρες τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς και πες τι είδους είναι: «Το απόγευμα περπατήσαμε αργά στην παραλία.»
4. Κάνε πιο συγκεκριμένη την πρόταση «Το παιδί έτρεξε.»: πρόσθεσε έναν επιθετικό προσδιορισμό, μία γενική και έναν επιρρηματικό.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/noun-modifiers
