# Κυριολεξία και μεταφορά

> «Χρυσό δαχτυλίδι» και «χρυσή καρδιά»: η ίδια λέξη σε δύο κόσμους.

Γλώσσα, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/literal-figurative

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική από τη μεταφορική σημασία μιας λέξης.
- Να κρίνεις από τις διπλανές λέξεις ποια σημασία έχει μια λέξη σε μια πρόταση.
- Να αναγνωρίζεις την παρομοίωση, τη μεταφορά και την προσωποποίηση.
- Να γράφεις δικές σου παρομοιώσεις και μεταφορές.

## Η ίδια λέξη σε δύο κόσμους

Διάβασε δύο προτάσεις:

*Η γιαγιά μού χάρισε ένα **χρυσό** δαχτυλίδι.*

*Ο παππούς μου έχει **χρυσή** καρδιά.*

Στην πρώτη πρόταση το δαχτυλίδι είναι φτιαγμένο από χρυσάφι. Στη δεύτερη
κανείς δεν πιστεύει ότι η καρδιά του παππού είναι από μέταλλο. Λέμε ότι ο
παππούς είναι πολύ καλός άνθρωπος.

Η λέξη **χρυσός** χρησιμοποιείται εδώ με δύο τρόπους:

- Στο *χρυσό δαχτυλίδι* λέει αυτό που πρώτα και κύρια σημαίνει. Αυτή είναι η
  **κυριολεξία**, και η σημασία λέγεται **κυριολεκτική**.
- Στη *χρυσή καρδιά* η λέξη έχει **μεταφερθεί** σε κάτι άλλο, επειδή τα δύο
  έχουν κάτι κοινό. Το χρυσάφι είναι πολύτιμο· πολύτιμη είναι και η καλοσύνη
  του παππού. Αυτή είναι η **μεταφορά**, και η σημασία λέγεται **μεταφορική**.

> **Κλειδί**
>
> Μια λέξη μπορεί να έχει **κυριολεκτική** και **μεταφορική** σημασία.
>
> Η μεταφορική σημασία δεν είναι τυχαία. Κρατάει **ένα κοινό γνώρισμα** με την
> κυριολεκτική:
>
> | Λέξη      | Κυριολεκτικά    | Μεταφορικά      | Τι κρατάει                          |
> | --------- | --------------- | --------------- | ----------------------------------- |
> | χρυσός    | χρυσό δαχτυλίδι | χρυσή καρδιά    | κάτι πολύτιμο                       |
> | βαρύς     | βαριά βαλίτσα   | βαριά κουβέντα  | κάτι που δύσκολα το σηκώνεις        |
> | παγωμένος | παγωμένο νερό   | παγωμένο βλέμμα | κάτι κρύο, χωρίς ζεστασιά           |
> | σκληρός   | σκληρό ψωμί     | σκληρά λόγια    | κάτι που δεν μαλακώνει και πονάει   |
> | φωτεινός  | φωτεινό δωμάτιο | φωτεινή ιδέα    | κάτι που φέρνει φως και ξεκαθαρίζει |

## Ποια σημασία; Αποφασίζουν οι διπλανές λέξεις

Η λέξη μόνη της δεν σου λέει ποια σημασία έχει. Το λένε οι λέξεις γύρω της,
δηλαδή τα **συμφραζόμενα**.

*Έχασα το **κλειδί** του σπιτιού.* Εδώ το κλειδί ανοίγει μια πόρτα.

*Η Δανάη βρήκε το **κλειδί** του γρίφου.* Εδώ κανείς δεν βάζει κλειδί σε
κλειδαριά. Το κλειδί είναι αυτό που **ανοίγει τον δρόμο** για τη λύση.

Για να αποφασίσεις, κάνε μια ερώτηση: **μπορεί να γίνει στ' αλήθεια, όπως
ακριβώς το λέει η πρόταση;** Μια βαλίτσα ζυγίζεται στη ζυγαριά. Μια κουβέντα
δεν ζυγίζεται. Άρα η «βαριά κουβέντα» είναι μεταφορά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κυριολεξία ή μεταφορά;*

## Παρομοίωση και μεταφορά

Όταν θέλουμε να δώσουμε μια ζωντανή εικόνα, συγκρίνουμε κάτι με ένα πράγμα
από **άλλο κόσμο**. Αυτό γίνεται με δύο τρόπους.

Η **παρομοίωση** κάνει τη σύγκριση **φανερά**, με τη λέξη **«σαν»** ή
**«όπως»**: *Η θάλασσα γυάλιζε **σαν** καθρέφτης.*

Η **μεταφορά** κρύβει τη σύγκριση. Δεν λέει «σαν». Λέει κατευθείαν ότι το
ένα **είναι** το άλλο: *Η θάλασσα ήταν ένας καθρέφτης.*

| Παρομοίωση                            | Μεταφορά                       |
| ------------------------------------- | ------------------------------ |
| Ο θυμός του ήταν **σαν** φωτιά.       | Ο θυμός του ήταν φωτιά.        |
| Η τάξη βούιζε **σαν** μελίσσι.        | Η τάξη ήταν ένα μελίσσι.       |
| Τα μάτια της έλαμπαν **σαν** αστέρια. | Τα μάτια της ήταν δύο αστέρια. |

Η εικόνα είναι η ίδια. Η μεταφορά απλώς αφήνει έξω το «σαν». Γι' αυτό
ακούγεται πιο δυνατή.

Υπάρχει και τρίτος τρόπος. Η **προσωποποίηση** δίνει σε ένα πράγμα, σε ένα
ζώο ή στη φύση κάτι που κάνει ή νιώθει μόνο ο άνθρωπος: *Ο ήλιος
**χαμογελούσε** πάνω από τον λόφο.* *Ο αέρας **μάλωνε** με τα παντζούρια.*
Ο ήλιος δεν έχει στόμα και ο αέρας δεν θυμώνει. Όμως καταλαβαίνεις αμέσως
πώς ήταν η μέρα.

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν είναι παρομοίωση κάθε πρόταση που έχει «σαν».
>
> - *Ο Στράτος είναι ψηλός **σαν** τον πατέρα του.* Εδώ συγκρίνουμε δύο
>   ανθρώπους στο ύψος. Δεν φέρνουμε εικόνα από άλλο κόσμο. Είναι μια απλή
>   **σύγκριση**, με κυριολεξία.
> - *Η θεία μου δουλεύει **σαν** νοσοκόμα.* Εδώ το «σαν» σημαίνει «ως»: η
>   θεία είναι στ' αλήθεια νοσοκόμα. Δεν υπάρχει καμία σύγκριση.
>
> Η παρομοίωση φέρνει κοντά δύο πράγματα **διαφορετικού είδους** που μοιάζουν
> σε ένα γνώρισμα: τον θυμό με τη φωτιά, τη θάλασσα με τον καθρέφτη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παρομοίωση, μεταφορά ή προσωποποίηση;*

## Μεταφορές παντού γύρω σου

Η μεταφορά δεν ζει μόνο στα ποιήματα. Τη χρησιμοποιείς κάθε μέρα, χωρίς να
το προσέχεις: *το **πόδι** του τραπεζιού*, *ο **λαιμός** του μπουκαλιού*, *το
**μάτι** της βελόνας*, *η **καρδιά** του καλοκαιριού*. Το τραπέζι δεν
περπατάει, αλλά το «πόδι» του κάνει την ίδια δουλειά με τα πόδια μας: το
κρατάει όρθιο.

Στην ποίηση οι εικόνες είναι πιο τολμηρές και πιο καινούργιες. Διάβασε ένα
μικρό ποίημα:

> Το φεγγάρι, ένα ασημένιο πιάτο,\
> ξεχάστηκε πάνω στη στέγη.\
> Ο αέρας χτυπάει το τζάμι\
> σαν γείτονας που βιάζεται.\
> Κι η λεμονιά μέσα στην αυλή\
> ψιθυρίζει: «Κοιμήσου πια».

### Παράδειγμα 1: «Ο Νίκος ήπιε ένα πικρό φάρμακο.» και «Ο Νίκος έμαθε μια πικρή αλήθεια.» Σε ποια πρόταση το «πικρός» είναι κυριολεξία και σε ποια μεταφορά;

1. Κάνουμε την ερώτηση στην πρώτη πρόταση: μπορεί ένα φάρμακο να είναι πικρό
   στ' αλήθεια; Ναι, το νιώθεις στη γλώσσα. **Κυριολεξία.**
2. Στη δεύτερη: μπορεί μια αλήθεια να έχει γεύση; Όχι. Η αλήθεια δεν τρώγεται.
   **Μεταφορά.**
3. Τι κρατάει η μεταφορά από την κυριολεξία; Το πικρό είναι δυσάρεστο και
   δύσκολα το καταπίνεις. Η «πικρή αλήθεια» είναι μια αλήθεια που **σε
   στενοχωρεί** και δύσκολα τη δέχεσαι.

### Παράδειγμα 2: Βρες τα σχήματα λόγου στο ποίημα για το φεγγάρι.

1. **«Το φεγγάρι, ένα ασημένιο πιάτο»**: το φεγγάρι είναι ένα πιάτο, χωρίς
   «σαν». Κοινό γνώρισμα: είναι στρογγυλό και γυαλίζει. **Μεταφορά.**
2. **«σαν γείτονας που βιάζεται»**: ο αέρας συγκρίνεται φανερά, με «σαν», με
   έναν γείτονα που χτυπάει βιαστικά. **Παρομοίωση.**
3. **«η λεμονιά… ψιθυρίζει: “Κοιμήσου πια”»**: ένα δέντρο μιλάει και δίνει
   συμβουλή, όπως ένας άνθρωπος. **Προσωποποίηση.**
4. Και το **«ξεχάστηκε»**; Κάποιος ξεχνάει ένα πιάτο πάνω σε ένα τραπέζι. Ο
   στίχος συνεχίζει την ίδια εικόνα: το φεγγάρι μοιάζει σαν να το άφησε κάποιος
   εκεί. Μια μεταφορά φέρνει συχνά κι άλλες λέξεις από τον κόσμο της.

### Παράδειγμα 3: Κάνε μεταφορά την παρομοίωση «Ο αδερφός μου κοιμάται σαν αρκούδα τον χειμώνα.»

1. Βρίσκουμε τα δύο πράγματα που συγκρίνονται: ο αδερφός και η αρκούδα που
   πέφτει σε χειμέρια νάρκη. Κοινό γνώρισμα: κοιμάται πολύ και βαθιά.
2. Σβήνουμε το «σαν» και λέμε ότι ο αδερφός **είναι** αρκούδα: «Ο αδερφός μου
   είναι μια αρκούδα τον χειμώνα: κοιμάται ως το μεσημέρι.»

> **Θυμήσου**
>
> - **Κυριολεξία**: η λέξη λέει αυτό που πρώτα και κύρια σημαίνει.
> - **Μεταφορά**: η λέξη πάει σε άλλο πράγμα και κρατάει ένα κοινό γνώρισμα.
> - Ποια σημασία έχει μια λέξη το αποφασίζουν οι **διπλανές λέξεις**.
> - **Παρομοίωση**: φανερή σύγκριση, με «σαν» ή «όπως».
> - **Προσωποποίηση**: ένα πράγμα ή ένα ζώο κάνει ή νιώθει κάτι ανθρώπινο.

## Ερωτήσεις

1. «Η Φωτεινή έχει χρυσά χέρια.» Τι σημαίνει η πρόταση;
   - Η Φωτεινή είναι πολύ επιδέξια και φτιάχνει ωραία πράγματα.
   - Η Φωτεινή φοράει πολλά χρυσά δαχτυλίδια.
   - Η Φωτεινή έχει πολλά χρήματα.
   - Τα χέρια της Φωτεινής έχουν κίτρινο χρώμα.
2. Σε ποια πρόταση η λέξη «βαρύς» έχει κυριολεκτική σημασία;
   - Η βαλίτσα είναι τόσο βαριά, που δεν τη σηκώνω.
   - Του είπε μια βαριά κουβέντα και τον πλήγωσε.
   - Φέτος είχαμε βαρύ χειμώνα.
   - Έφυγε από το σπίτι με βαριά καρδιά.
3. Ποια πρόταση έχει παρομοίωση;
   - Το νερό της λίμνης ήταν ακίνητο σαν καθρέφτης.
   - Η λίμνη ήταν ένας μεγάλος καθρέφτης.
   - Η λίμνη κοιμόταν κάτω από το φεγγάρι.
   - Η λίμνη ήταν ήσυχη το πρωί.
4. «Η δασκάλα μας είναι μια ζωντανή βιβλιοθήκη.» Τι υπάρχει σε αυτή την πρόταση;
   - Μεταφορά
   - Παρομοίωση
   - Προσωποποίηση
   - Κυριολεξία
5. Ποια πρόταση έχει προσωποποίηση;
   - Η βροχή χτυπούσε το παράθυρο και ζητούσε να μπει.
   - Η βροχή έπεφτε σαν κουρτίνα μπροστά στο παράθυρο.
   - Η βροχή έβρεξε τα ρούχα στο μπαλκόνι.
   - Μια βροχή από χαρτάκια έπεσε στη σκηνή.
6. «Η Δανάη βρήκε το κλειδί του γρίφου.» Τι σημαίνει εδώ η λέξη «κλειδί»;
   - Αυτό που φέρνει τη λύση
   - Ένα μικρό μεταλλικό κλειδί κρυμμένο στον γρίφο
   - Τον τίτλο του γρίφου
   - Τον πιο δύσκολο γρίφο του βιβλίου
7. «Ο Άρης είναι γρήγορος σαν λαγός.» Ποια πρόταση λέει το ίδιο με μεταφορά;
   - Ο Άρης είναι λαγός στο τρέξιμο.
   - Ο Άρης τρέχει όπως ένας λαγός.
   - Ο Άρης έχει έναν λαγό στην αυλή.
   - Ο λαγός τρέχει πιο γρήγορα από τον Άρη.
8. Σε ποια πρόταση το «σαν» δεν κάνει παρομοίωση;
   - Ο θείος μου δουλεύει σαν μάγειρας σε ένα πλοίο.
   - Τα μαλλιά της ήταν μαλακά σαν μετάξι.
   - Η φωνή του βρόντηξε σαν κεραυνός.
   - Το μωρό κοιμόταν ήσυχο σαν αγγελάκι.
9. «Στις εκδρομές, ο Ορέστης είναι η πυξίδα της παρέας.» Ποιο γνώρισμα της πυξίδας κρατάει η μεταφορά;
   - Δείχνει στους άλλους προς τα πού να πάνε.
   - Είναι μικρή και στρογγυλή.
   - Ο Ορέστης έχει πάντα μαζί του μια πυξίδα.
   - Η βελόνα της γυρίζει συνέχεια γύρω γύρω.
10. Διάβασε: (1) «Ο ήλιος καλημέριζε τις στέγες.» (2) «Τα αυτοκίνητα ήταν μυρμήγκια πάνω στη λεωφόρο.» (3) «Ένας κύριος με γκρι παλτό περίμενε στη στάση, όπως κάθε πρωί.» Ποια αντιστοιχία είναι σωστή;
   - 1 προσωποποίηση · 2 μεταφορά · 3 κυριολεξία
   - 1 προσωποποίηση · 2 μεταφορά · 3 παρομοίωση
   - 1 προσωποποίηση · 2 παρομοίωση · 3 κυριολεξία
   - 1 κυριολεξία · 2 μεταφορά · 3 κυριολεξία

## Ασκήσεις

1. «Μας κοίταξε με παγωμένο βλέμμα.» Η λέξη «παγωμένο» έχει κυριολεκτική ή μεταφορική σημασία;
2. Ποιο σχήμα λόγου έχει η πρόταση «Το παλιό τρένο ξεφυσούσε κουρασμένο στον σταθμό.»;
3. Κάνε μεταφορά την παρομοίωση «Τα αστέρια έλαμπαν σαν διαμάντια.»
4. Γράψε δύο προτάσεις με τη λέξη «γλυκός»: μία με κυριολεξία και μία με μεταφορά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/literal-figurative
