# Εκφράσεις και παροιμίες

> Τι σημαίνει «έχει τα μάτια του δεκατέσσερα».

Γλώσσα, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/idioms-proverbs

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι σημαίνει μια στερεότυπη έκφραση ως σύνολο και όχι λέξη προς λέξη.
- Να ξεχωρίζεις τη στερεότυπη έκφραση από την παροιμία.
- Να διαλέγεις την παροιμία που ταιριάζει σε μια κατάσταση.
- Να χρησιμοποιείς εκφράσεις και παροιμίες με τις σωστές λέξεις και στη σωστή περίσταση.

## Δεκατέσσερα μάτια;

*Στο παζάρι του σχολείου η κυρία Ρένα κρατάει το ταμείο και έχει **τα μάτια της
δεκατέσσερα**.*

Η κυρία Ρένα δεν έχει δεκατέσσερα μάτια. Η φράση σημαίνει ότι **προσέχει
πάρα πολύ** και δεν της ξεφεύγει τίποτα, σαν να είχε πολλά ζευγάρια μάτια.

Αν τη διαβάσεις λέξη προς λέξη, δεν βγάζει νόημα. Τη σημασία την έχει
**ολόκληρη η φράση μαζί**. Τέτοιες φράσεις λέγονται **στερεότυπες
εκφράσεις**: οι λέξεις τους είναι «δεμένες» μεταξύ τους και λέγονται πάντα
με τον ίδιο τρόπο.

Πολλές στερεότυπες εκφράσεις είναι παλιές μεταφορές. Τις είπε κάποιος πριν
από πολλά χρόνια, άρεσαν, και από τότε τις λέμε όλοι έτσι ακριβώς.

| Έκφραση                           | Τι σημαίνει                                 | Παράδειγμα                                                  |
| --------------------------------- | ------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------- |
| έχω τα μάτια μου δεκατέσσερα      | προσέχω πάρα πολύ                           | Στον δρόμο έχε τα μάτια σου δεκατέσσερα.                    |
| ψήνω το ψάρι στα χείλη σε κάποιον | τον ταλαιπωρώ πολύ                          | Η βλάβη στο ασανσέρ μάς έψησε το ψάρι στα χείλη.            |
| κάνω τα στραβά μάτια              | κάνω πως δεν βλέπω κάτι που δεν είναι σωστό | Ο φύλακας έκανε τα στραβά μάτια και μας άφησε να περάσουμε. |
| τα κάνω θάλασσα                   | τα καταφέρνω πολύ άσχημα, τα χαλάω όλα      | Ξέχασα τα λόγια μου και τα έκανα θάλασσα.                   |
| βάζω τα δυνατά μου                | προσπαθώ όσο περισσότερο μπορώ              | Η ομάδα έβαλε τα δυνατά της ως το τέλος.                    |
| με πιάνουν στα πράσα              | με βρίσκουν τη στιγμή που κάνω κάτι κακό    | Τον έπιασαν στα πράσα να τρώει την τούρτα.                  |
| κάνω την τρίχα τριχιά             | κάνω κάτι μικρό να φαίνεται πολύ μεγάλο     | Μια γρατσουνιά είναι· μην κάνεις την τρίχα τριχιά.          |
| πνίγομαι σε μια κουταλιά νερό     | τα χάνω με την παραμικρή δυσκολία           | Μην πνίγεσαι σε μια κουταλιά νερό· θα το λύσουμε.           |

Πρόσεξε κάτι: η έκφραση **αλλάζει μορφή**, για να χωρέσει στη δική σου
πρόταση. Λέμε *κάνω*, *έκανε*, *θα κάνουν τα στραβά μάτια*· *μου*, *σου*,
*μας έψησε το ψάρι στα χείλη*. Οι λέξεις της όμως μένουν οι ίδιες.

> **Κλειδί**
>
> Μια στερεότυπη έκφραση τη διαβάζεις **ολόκληρη**, σαν να ήταν μία λέξη.
>
> Αν ψάξεις τη σημασία κάθε λέξης χωριστά, θα βρεις ψάρια, θάλασσες και
> δεκατέσσερα μάτια. Η σημασία είναι στο σύνολο: *τα έκανε θάλασσα* σημαίνει
> «τα κατάφερε πολύ άσχημα».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι σημαίνει η έκφραση;*

## Παροιμίες: η πείρα σε μία πρόταση

*Όποιος βιάζεται σκοντάφτει.*

Αυτή η πρόταση δεν μιλάει για κάποιον συγκεκριμένο που έπεσε στον δρόμο. Λέει
μια αλήθεια για όλους: όταν κάνεις κάτι βιαστικά, κάνεις λάθη. Είναι μια
**παροιμία**.

Η παροιμία είναι μια σύντομη πρόταση που κρατάει την **πείρα** πολλών
ανθρώπων, από πολλά χρόνια. Δίνει μια **συμβουλή** ή λέει μια **αλήθεια για
τη ζωή**. Κι αυτή μιλάει συχνά με εικόνες. Στις παροιμίες που ακολουθούν, το
φασούλι και τα καρπούζια είναι εικόνες. Οι παροιμίες αυτές δεν μιλάνε στ' αλήθεια
για όσπρια και φρούτα.

| Παροιμία                                            | Τι μας λέει                                                                                                   |
| --------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Όποιος βιάζεται σκοντάφτει.                         | Όταν κάνεις κάτι βιαστικά, κάνεις λάθη.                                                                       |
| Η καλή μέρα από το πρωί φαίνεται.                   | Από την αρχή καταλαβαίνεις πώς θα πάει κάτι.                                                                  |
| Αγάλι αγάλι γίνεται η αγουρίδα μέλι.                | Με υπομονή και χρόνο, όλα γίνονται. (*Αγάλι αγάλι* σημαίνει «σιγά σιγά»· *αγουρίδα* είναι το άγουρο σταφύλι.) |
| Φασούλι το φασούλι γεμίζει το σακούλι.              | Λίγο λίγο μαζεύεις πολλά.                                                                                     |
| Όποιος δεν θέλει να ζυμώσει, δέκα μέρες κοσκινίζει. | Όποιος δεν θέλει να κάνει κάτι, βρίσκει συνέχεια δικαιολογίες.                                                |
| Η γλώσσα κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει.       | Τα λόγια μπορούν να πληγώσουν πολύ.                                                                           |
| Δυο καρπούζια σε μια μασχάλη δεν χωράνε.            | Δεν μπορείς να κάνεις δύο μεγάλα πράγματα μαζί.                                                               |

## Έκφραση ή παροιμία;

|                      | Στερεότυπη έκφραση                     | Παροιμία                                     |
| -------------------- | -------------------------------------- | -------------------------------------------- |
| **Τι είναι**         | κομμάτι μιας πρότασης                  | ολόκληρη πρόταση                             |
| **Για ποιον μιλάει** | για κάποιον συγκεκριμένο, εδώ και τώρα | για όλους, για κάθε εποχή                    |
| **Αλλάζει μορφή;**   | ναι: *κάνω*, *έκαναν τα στραβά μάτια*  | όχι, λέγεται πάντα ίδια                      |
| **Τι κάνει**         | λέει κάτι με ζωντανό τρόπο             | δίνει συμβουλή ή λέει μια αλήθεια για τη ζωή |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Έκφραση ή παροιμία;*

## Πότε τις λες

Οι εκφράσεις και οι παροιμίες κάνουν τον λόγο **ζωντανό**. Ταιριάζουν όταν
μιλάς με φίλους, σε ένα γράμμα σε κάποιον δικό σου, στα λόγια των ηρώων μιας
ιστορίας. Σε ένα σοβαρό κείμενο, όπως μια σχολική εργασία, τις βάζεις πιο
σπάνια.

Μία ή δύο φτάνουν. Αν τις στοιβάξεις όλες μαζί, το κείμενο ακούγεται
ψεύτικο.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο λάθη γίνονται πολύ συχνά.
>
> **Αλλάζεις τις λέξεις.** Η έκφραση λέγεται μόνο με τις δικές της λέξεις.
> Δεν λέμε «έχει τα μάτια του **δεκαπέντε**» ούτε «όποιος βιάζεται **πέφτει**».
> Αν αλλάξεις μία λέξη, ο άλλος δεν αναγνωρίζει τη φράση, ή γελάει.
>
> **Την παίρνεις κατά λέξη.** Το «κάνω τα στραβά μάτια» δεν σημαίνει «δεν
> βλέπω καλά». Σημαίνει «κάνω πως δεν βλέπω». Και «του έψησε το ψάρι στα
> χείλη» δεν έχει καμία σχέση με μαγείρεμα.
>
> Αν δεν είσαι σίγουρος τι σημαίνει μια έκφραση, ρώτα ή ψάξε σε ένα λεξικό
> πριν τη γράψεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «Όταν ο Παύλος πήρε το τελευταίο μπισκότο, η μαμά του έκανε τα στραβά μάτια.» Τι έκανε η μαμά;

1. Δοκιμάζουμε πρώτα κατά λέξη: στράβωσαν τα μάτια της μαμάς; Αυτό δεν βγάζει
   νόημα. Άρα έχουμε **στερεότυπη έκφραση**.
2. Παίρνουμε την έκφραση ολόκληρη: *κάνω τα στραβά μάτια* σημαίνει «κάνω πως
   δεν βλέπω κάτι που δεν είναι σωστό».
3. Ελέγχουμε με την υπόλοιπη πρόταση. Ο Παύλος πήρε το τελευταίο μπισκότο, ίσως
   χωρίς να ρωτήσει. Η μαμά το είδε, αλλά δεν είπε τίποτα.
4. Το λέμε χωρίς έκφραση: «Η μαμά του έκανε πως δεν το είδε και τον άφησε να
   το φάει.»

### Παράδειγμα 2: «Ο Ορέστης έγραψε την εργασία του στα γρήγορα, για να προλάβει την προπόνηση. Όταν την ξαναδιάβασε, βρήκε δέκα λάθη.» Ποια παροιμία ταιριάζει: «Η καλή μέρα από το πρωί φαίνεται», «Όποιος βιάζεται σκοντάφτει» ή «Φασούλι το φασούλι γεμίζει το σακούλι»;

1. Βρίσκουμε τι έγινε με λίγα λόγια: ο Ορέστης **βιάστηκε** και έκανε **λάθη**.
2. Ελέγχουμε την κάθε παροιμία. Η πρώτη μιλάει για μια αρχή που δείχνει τη
   συνέχεια. Η τρίτη μιλάει για κάτι που μαζεύεται λίγο λίγο. Καμία δεν λέει
   τίποτα για βιασύνη.
3. Η δεύτερη λέει ακριβώς αυτό: όταν κάνεις κάτι βιαστικά, κάνεις λάθη. Ο
   Ορέστης δεν σκόνταψε στον δρόμο· «σκόνταψε» στην εργασία του.

   Ταιριάζει το **«Όποιος βιάζεται σκοντάφτει»**.

> **Θυμήσου**
>
> - Η **στερεότυπη έκφραση** είναι κομμάτι πρότασης. Η σημασία της βγαίνει από
>   το σύνολο, όχι από την κάθε λέξη.
> - Η έκφραση αλλάζει πρόσωπο και χρόνο, αλλά **όχι λέξεις**.
> - Η **παροιμία** είναι ολόκληρη πρόταση. Δίνει συμβουλή ή λέει μια αλήθεια για
>   όλους, και λέγεται πάντα ίδια.
> - Μία ή δύο σε ένα κείμενο αρκούν.

## Ερωτήσεις

1. «Ο φύλακας του μουσείου έχει τα μάτια του δεκατέσσερα.» Τι σημαίνει;
   - Προσέχει πάρα πολύ και δεν του ξεφεύγει τίποτα.
   - Βλέπει πολύ καλά χωρίς γυαλιά.
   - Δουλεύει στο μουσείο δεκατέσσερα χρόνια.
   - Κάνει πως δεν βλέπει τους επισκέπτες.
2. «Ο χαλασμένος υπολογιστής μάς έψησε το ψάρι στα χείλη.» Τι έκανε ο υπολογιστής;
   - Μας ταλαιπώρησε πολύ.
   - Ζεστάθηκε τόσο, που θα μπορούσε να ψήσει ψάρι.
   - Μας έδειξε μια συνταγή για ψάρι.
   - Μας έκανε να γελάσουμε.
3. Σε ποια πρόταση ταιριάζει η έκφραση «έκανε τα στραβά μάτια»;
   - Ο δάσκαλος είδε το σημείωμα που πέρασε από θρανίο σε θρανίο, αλλά δεν είπε τίποτα.
   - Η γιαγιά δεν έβλεπε καλά και πήγε στον γιατρό για γυαλιά.
   - Ο τερματοφύλακας πρόσεχε κάθε κίνηση της μπάλας.
   - Ο ζωγράφος ζωγράφισε ένα πρόσωπο με στραβά μάτια.
4. Ποια από αυτές είναι παροιμία;
   - Η καλή μέρα από το πρωί φαίνεται.
   - Ο Νίκος έβαλε τα δυνατά του.
   - Ο Κώστας τα έκανε θάλασσα στη γιορτή.
   - Τον έπιασαν στα πράσα να τρώει την τούρτα.
5. Η Ειρήνη έβαζε ένα ευρώ στον κουμπαρά κάθε εβδομάδα. Μετά από έναν χρόνο αγόρασε ένα ποδήλατο. Ποια παροιμία ταιριάζει;
   - Φασούλι το φασούλι γεμίζει το σακούλι.
   - Όποιος βιάζεται σκοντάφτει.
   - Η καλή μέρα από το πρωί φαίνεται.
   - Δυο καρπούζια σε μια μασχάλη δεν χωράνε.
6. Ποια έκφραση είναι γραμμένη με τις σωστές λέξεις;
   - Κάνει την τρίχα τριχιά.
   - Κάνει την τρίχα σκοινί.
   - Κάνει την κλωστή τριχιά.
   - Κάνει την τρίχα μαλλιά.
7. «Ο Άγγελος τα έκανε θάλασσα στο διαγώνισμα.» Πώς πήγε το διαγώνισμα;
   - Πολύ άσχημα
   - Πολύ καλά
   - Έγραψε για τη θάλασσα
   - Έριξε νερό στο γραπτό του
8. Τι μας λέει η παροιμία «Ο καλός ο καπετάνιος στη φουρτούνα φαίνεται»;
   - Την αξία κάποιου τη βλέπεις όταν έρχονται δυσκολίες.
   - Οι καπετάνιοι πρέπει να ταξιδεύουν μόνο με καλό καιρό.
   - Όταν έχει φουρτούνα, ο καπετάνιος δεν φαίνεται.
   - Όποιος βιάζεται κάνει λάθη.
9. Βρες το λάθος: «Στον τελικό η ομάδα μας έβαλε τα δυνατά της. Ο διαιτητής όμως έκανε τα τυφλά μάτια σε ένα φάουλ, και ο προπονητής δεν ήθελε να κάνει την τρίχα τριχιά.»
   - έκανε τα τυφλά μάτια
   - έβαλε τα δυνατά της
   - να κάνει την τρίχα τριχιά
   - Δεν υπάρχει λάθος.
10. Η Ζωή έπρεπε να καθαρίσει το δωμάτιό της. Πρώτα έψαξε μισή ώρα για την κατάλληλη σακούλα. Μετά είπε ότι χρειάζεται γάντια. Ύστερα ότι δεν έχει καλό φως. Το δωμάτιο έμεινε όπως ήταν. Ποια παροιμία ταιριάζει;
   - Όποιος δεν θέλει να ζυμώσει, δέκα μέρες κοσκινίζει.
   - Αγάλι αγάλι γίνεται η αγουρίδα μέλι.
   - Όποιος βιάζεται σκοντάφτει.
   - Φασούλι το φασούλι γεμίζει το σακούλι.

## Ασκήσεις

1. Συμπλήρωσε την παροιμία: «Αγάλι αγάλι γίνεται η αγουρίδα …»
2. «Η Χριστίνα δεν λέει ποτέ ψέματα. Βάζω το χέρι μου στη φωτιά ότι λέει την αλήθεια.» Πες με δικά σου λόγια τι σημαίνει η έκφραση.
3. Ξαναγράψε την πρόταση χωρίς την έκφραση: «Ο Μιχάλης πνίγεται σε μια κουταλιά νερό.»
4. Η Δανάη έχει διαγώνισμα σε μία εβδομάδα. Κάθε μέρα λέει «αύριο θα διαβάσω»: πότε είναι κουρασμένη, πότε έχει προπόνηση, πότε δεν βρίσκει το βιβλίο. Το διαγώνισμα πάει πολύ άσχημα: σχεδόν ό,τι έγραψε, το έγραψε λάθος.
   α) Ποια παροιμία της ενότητας ταιριάζει στις δικαιολογίες της Δανάης;
   β) Πες με μια στερεότυπη έκφραση της ενότητας πώς πήγε στο διαγώνισμα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/idioms-proverbs
