# Μονοσύλλαβα, διαλυτικά, εγκλιτικά

> Το «ή» με τόνο, το «πού» με τόνο, και ο δεύτερος τόνος στο «τηλέφωνό μου».

Γλώσσα, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/accent-special-cases

## Τι θα μάθεις

- Να βάζεις τόνο στα μονοσύλλαβα ή, πού, πώς και να ξεχωρίζεις το «πως» από το «πώς».
- Να γράφεις διαλυτικά όταν δύο φωνήεντα προφέρονται χωριστά.
- Να βάζεις δεύτερο τόνο πριν από το «μου», «σου», «του» όταν η λέξη τονίζεται στην προπαραλήγουσα.
- Να ξεχωρίζεις το «ό,τι» από το «ότι» και να γράφεις σωστά το «μια» και το «μία».

## Όταν ο τόνος ξεχωρίζει δύο λέξεις

Ξέρεις από τη Β΄ ότι οι λέξεις με **μία συλλαβή** δεν παίρνουν τόνο: *και, με,
το, να, θα*. Ξέρεις και τις τρεις εξαιρέσεις: το **ή**, το **πού** και το
**πώς**.

Γιατί ακριβώς αυτές; Γιατί καθεμιά έχει μια δίδυμη λέξη χωρίς τόνο, που
ακούγεται ίδια αλλά κάνει άλλη δουλειά. Ο τόνος είναι ο μόνος τρόπος να τις
ξεχωρίσεις στο χαρτί.

| Με τόνο | Τι κάνει                                | Χωρίς τόνο | Τι κάνει                              |
| ------- | --------------------------------------- | ---------- | ------------------------------------- |
| **ή**   | διαλέγει ανάμεσα σε δύο: *τσάι ή γάλα;* | **η**      | άρθρο: *η γάτα*                       |
| **πού** | ρωτάει για τόπο: *Πού πας;*             | **που**    | ενώνει προτάσεις: *το παιδί που ήρθε* |
| **πώς** | ρωτάει για τρόπο: *Πώς το έφτιαξες;*    | **πως**    | σημαίνει «ότι»: *Είπε πως θα έρθει.*  |

Το «που» και το «πού» τα είδες αναλυτικά στην ενότητα των αντωνυμιών. Εδώ
σταματάμε στο ζευγάρι που μπερδεύει περισσότερο: το **πώς** και το **πως**.

Το **πώς** ρωτάει με ποιον τρόπο. Κρατάει τον τόνο και όταν η ερώτηση είναι
κρυμμένη μέσα σε άλλη πρόταση: *Δεν ξέρω **πώς** ανοίγει αυτό το κουτί.*

Το **πως** χωρίς τόνο είναι σύνδεσμος και σημαίνει ακριβώς ό,τι και το «ότι»:
*Μου είπε **πως** θα αργήσει.* = *Μου είπε **ότι** θα αργήσει.*

Ο έλεγχος: βάλε στη θέση του το «ότι». Αν η πρόταση στέκει, γράφεις **πως**.
Αν ταιριάζει το «με ποιον τρόπο», γράφεις **πώς**.

### Ο τόνος στο «μού» και στο «τού»

Διάβασε δύο προτάσεις που γράφονται σχεδόν ίδια:

- *Ο παππούς **μου** χάρισε ένα βιβλίο.* Ο δικός μου παππούς χάρισε ένα βιβλίο,
  δεν ξέρουμε σε ποιον.
- *Ο παππούς **μού** χάρισε ένα βιβλίο.* Ο παππούς χάρισε ένα βιβλίο **σε
  μένα**.

Όταν μια μικρή αντωνυμία, όπως το *μου*, το *σου*, το *του* ή το *της*, μπορεί
να διαβαστεί με δύο τρόπους, της βάζουμε τόνο αν πάει με το ρήμα. Αν δεν
υπάρχει κίνδυνος να μπερδευτεί ο αναγνώστης, δεν την τονίζουμε: *Μου χάρισε
ένα βιβλίο.*

> **Κλειδί**
>
> Ένα μονοσύλλαβο παίρνει τόνο **μόνο για να ξεχωρίσει** από μια άλλη λέξη που
> γράφεται ίδια: **ή**, **πού**, **πώς**, και οι μικρές αντωνυμίες (**μού**, **σού**, **τού**,
> **τής** …) όταν η πρόταση αλλιώς θα διαβαζόταν με δύο τρόπους.
>
> Σε όλα τα άλλα μονοσύλλαβα, τόνος δεν μπαίνει ποτέ.

> **Πρόσεχε**
>
> Κάποιες λέξεις μοιάζουν με δύο συλλαβές, αλλά λέγονται με μία: **μια, ποιος,
> πιο, για, γεια, δυο, πια**. Το ι και το φωνήεν που ακολουθεί λέγονται μαζί,
> σε ένα χτύπημα.
>
> Αφού είναι μονοσύλλαβες, **δεν παίρνουν τόνο**. Το «ποιός», το «πιό» και το
> «γειά» είναι λάθος: *Ποιος είναι πιο γρήγορος;* *Γεια σου!*

## Μια ή μία;

Και τα δύο είναι σωστά. Γράφεις αυτό που λες, και τα ξεχωρίζει το πόσες
συλλαβές ακούγονται.

- **μια**, με μία συλλαβή και χωρίς τόνο. Έτσι τη λέμε συνήθως όταν δουλεύει
  σαν άρθρο: *Είδα **μια** ταινία.* *Πάρε **μια** καρέκλα.*
- **μία**, με δύο συλλαβές (μί-α) και με τόνο. Έτσι τη λέμε συνήθως όταν
  **μετράμε** και θέλουμε να τονίσουμε ότι είναι μία και όχι περισσότερες:
  *Έχω **μία** αδερφή και δύο αδερφούς.*

Το ίδιο ισχύει για το **δυο** και το **δύο**. Αυτό που δεν γράφεται ποτέ είναι
το «μιά»: αν η λέξη είναι μονοσύλλαβη, δεν παίρνει τόνο.

## Ό,τι ή ότι;

Άλλο ένα ζευγάρι που ακούγεται ίδιο. Εδώ δεν τα ξεχωρίζει ο τόνος, αλλά ένα
**κόμμα**.

- **ό,τι**, με κόμμα, είναι αναφορική αντωνυμία και σημαίνει «οτιδήποτε» ή
  «αυτό που»: *Πάρε **ό,τι** θέλεις.* = *Πάρε **οτιδήποτε** θέλεις.*
- **ότι**, χωρίς κόμμα, είναι σύνδεσμος και σημαίνει «πως»: *Ξέρω **ότι** έχεις
  δίκιο.* = *Ξέρω **πως** έχεις δίκιο.*

Ο έλεγχος είναι πάλι η αντικατάσταση. Αν ταιριάζει το «οτιδήποτε» ή το «αυτό
που», γράφεις **ό,τι**. Αν ταιριάζει το «πως», γράφεις **ότι**.

Το κόμμα του «ό,τι» μπαίνει κολλητά, χωρίς κενό, και **δεν** είναι παύση. Όταν
διαβάζεις, δεν σταματάς εκεί.

## Τα διαλυτικά

Ξέρεις ότι κάποια ζευγάρια φωνηέντων λέγονται σαν **ένας ήχος**: **αι, ει, οι,
ου**, και ακόμα **αυ, ευ**. Στο *παίζω* το αι λέγεται «ε». Στο *κοίτα* το οι
λέγεται «ι».

Σε κάποιες λέξεις όμως τα δύο γράμματα λέγονται **χωριστά**: κο-ρό-ι-δο,
τσά-ι. Τότε πρέπει να φαίνεται στο χαρτί ότι δεν είναι ζευγάρι. Αυτό γίνεται
με τρεις τρόπους:

| Πού πέφτει ο τόνος     | Τι γράφεις                            | Παραδείγματα                                 |
| ---------------------- | ------------------------------------- | -------------------------------------------- |
| στο **πρώτο** φωνήεν   | μόνο τον τόνο                         | κορόιδο, τσάι, ρολόι, νεράιδα, Μάιος         |
| κάπου **αλλού**        | διαλυτικά στο δεύτερο: **ϊ**, **ϋ**   | κοροϊδεύω, γαϊδούρι, πλαϊνός, λαϊκός, προϊόν |
| στο **δεύτερο** φωνήεν | τόνο και διαλυτικά μαζί: **ΐ**, **ΰ** | καΐκι, Μαΐου, πρωτεΐνη                       |

Στην πρώτη γραμμή δεν χρειάζονται διαλυτικά. Ο τόνος στο *ό* δείχνει ήδη ότι το
ο και το ι είναι χωριστά, γιατί στο ζευγάρι οι ο τόνος θα έπεφτε στο ι.

Κοίτα τα ζευγάρια λέξεων: κορ**ό**ιδο αλλά κορο**ϊ**δεύω, γ**ά**ιδαρος αλλά
γα**ϊ**δούρι, Μ**ά**ιος αλλά Μα**ΐ**ου. Η λέξη είναι της ίδιας οικογένειας·
απλώς ο τόνος άλλαξε θέση.

Στα κεφαλαία ο τόνος φεύγει. Τη δουλειά του την κάνουν τότε τα διαλυτικά:
*ΤΣΑΪ*, *ΡΟΛΟΪ*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι μπαίνει στο κενό;*

Διαλυτικά μπαίνουν **μόνο** όταν τα δύο γράμματα θα διαβάζονταν αλλιώς σαν
ζευγάρι. Στο *πρωί* και στο *πρωινό* το ω και το ι δεν κάνουν ποτέ ζευγάρι,
οπότε το «πρωϊνό» είναι λάθος.

## Ο δεύτερος τόνος: το τηλέφωνό μου

Οι μικρές λέξεις **μου, σου, του, της, μας, σας, τους** και **το, τα, τον,
με, σε** δεν έχουν δικό τους τόνο. Ακουμπάνε στη λέξη που είναι πριν από αυτές
και λέγονται μαζί της σαν μία λέξη. Λέγονται **εγκλιτικές**.

Πες δυνατά: *το τηλέφωνο μου*. Αν η μικρή λέξη κολλήσει, ακούς
τη-**λέ**-φω-νο-μου. Ο τόνος θα έπεφτε στην **τέταρτη** συλλαβή από το τέλος. Ξέρεις από
τη Γ΄ ότι αυτό δεν γίνεται. Γι' αυτό η φωνή βάζει ένα δεύτερο χτύπημα στο
τέλος της λέξης: τη-λέ-φω-**νό**-μου.

Αυτό το δεύτερο χτύπημα το γράφουμε: **το τηλέφωνό μου**.

> **Κλειδί**
>
> Ο δεύτερος τόνος μπαίνει **μόνο** όταν η λέξη τονίζεται στην
> **προπαραλήγουσα**. Πάει στη **λήγουσα**, την τελευταία συλλαβή της.
>
> - ο δάσκαλος → **ο δάσκαλός μας**
> - το όνομα → **το όνομά του**
> - διάβασε → **διάβασέ το**
>
> Αν η λέξη τονίζεται στην παραλήγουσα ή στη λήγουσα, δεν παίρνει δεύτερο
> τόνο: *το σπίτι μου*, *το παιδί μας*.

Πρόσεξε ότι η ίδια λέξη μπορεί να θέλει δεύτερο τόνο στη μία μορφή και όχι
στην άλλη. Γράφουμε *οι δάσκαλοί μας* (δά-σκα-λοι, προπαραλήγουσα) αλλά *των
δασκάλων μας* (δα-σκά-λων, παραλήγουσα). Μέτρα κάθε φορά από την αρχή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θέλει δεύτερο τόνο;*

> **Θυμήσου**
>
> - Μονοσύλλαβα με τόνο: **ή**, **πού**, **πώς**, και το **μού**, **σού**, **τού**,
>   **τής** όταν χρειάζεται για να μην μπερδευτεί ο αναγνώστης.
> - **μια, ποιος, πιο, για, γεια, δυο, πια**: μία συλλαβή, κανένας τόνος.
> - **ό,τι** = οτιδήποτε, με κόμμα. **ότι** = πως, χωρίς κόμμα.
> - Διαλυτικά μόνο όταν δύο φωνήεντα που κάνουν ζευγάρι λέγονται χωριστά.
> - Δεύτερος τόνος μόνο σε λέξη με τόνο στην **προπαραλήγουσα**, πριν από
>   εγκλιτική.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βάλε τόνους και διαλυτικά όπου χρειάζονται: «Η γιαγια ειπε πως το καικι φτανει τον Μαιο.»

1. Ξεκινάμε από τα μονοσύλλαβα: **Η**, **πως**, **το**, **τον**. Το «Η» είναι
   άρθρο. Το «πως» σημαίνει «ότι»: *είπε ότι το καΐκι φτάνει*. Κανένα δεν παίρνει
   τόνο.
2. Οι λέξεις με περισσότερες συλλαβές παίρνουν τόνο εκεί που ακούγεται:
   για-**γιά**, **εί**-πε, **φτά**-νει. Η «γιαγιά» έχει δύο συλλαβές, όχι
   τέσσερις, γιατί το ι λέγεται μαζί με το α.
3. Το «καικι» λέγεται κα-**ΐ**-κι. Το α και το ι λέγονται χωριστά, και ο τόνος
   πέφτει πάνω στο ι. Χρειάζονται τόνος και διαλυτικά μαζί: **καΐκι**.
4. Το «Μαιο» λέγεται **Μά**-ι-ο. Ο τόνος πέφτει στο πρώτο φωνήεν, το α, και αυτό
   φτάνει για να δείξει ότι το α και το ι λέγονται χωριστά: **Μάιο**.

   «Η **γιαγιά** **είπε** πως το **καΐκι** **φτάνει** τον **Μάιο**.»

### Παράδειγμα 2: Ό,τι ή ότι; «Κάνε … σου πει ο προπονητής. Νομίζω … έχει δίκιο.»

1. Στο πρώτο κενό δοκιμάζουμε το «οτιδήποτε»: *Κάνε οτιδήποτε σου πει ο
   προπονητής.* Ταιριάζει. Γράφουμε **ό,τι**, με κόμμα.
2. Στο δεύτερο δοκιμάζουμε το «πως»: *Νομίζω πως έχει δίκιο.* Ταιριάζει. Γράφουμε
   **ότι**, χωρίς κόμμα.
3. «Κάνε **ό,τι** σου πει ο προπονητής. Νομίζω **ότι** έχει δίκιο.»

### Παράδειγμα 3: Χρειάζεται δεύτερος τόνος στις φράσεις «το μέτωπο του», «το κεφάλι του» και «οι γείτονες τους»;

1. **το μέτωπο του**: μέ-τω-πο. Ο τόνος είναι στην προπαραλήγουσα. Με το «του»
   θα έπεφτε στην τέταρτη συλλαβή από το τέλος. Βάζουμε δεύτερο τόνο στη λήγουσα:
   **το μέτωπό του**.
2. **το κεφάλι του**: κε-φά-λι. Ο τόνος είναι στην παραλήγουσα. Με το «του» πέφτει
   στην τρίτη από το τέλος, που επιτρέπεται. Δεν χρειάζεται τίποτα: **το κεφάλι
   του**.
3. **οι γείτονες τους**: γεί-το-νες. Προπαραλήγουσα, άρα δεύτερος τόνος: **οι
   γείτονές τους**.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια πρόταση το «πως» είναι σωστά γραμμένο χωρίς τόνο;
   - Δεν πιστεύω πως θα βρέξει.
   - Ρώτησέ τον πως το έφτιαξε.
   - Πως σε λένε;
   - Δεν ξέρω πως να το ανοίξω.
2. Συμπλήρωσε: «… γάτα κοιμάται στην πολυθρόνα … στο κρεβάτι;»
   - Η … ή
   - Ή … η
   - Η … η
   - Ή … ή
3. Σε ποια πρόταση το κενό θέλει «ό,τι» με κόμμα;
   - Φάε … θέλεις από το ψυγείο.
   - Ξέρω … θα έρθεις.
   - Μου έγραψε … πέρασε στον αγώνα.
   - Είπαν στις ειδήσεις … θα χιονίσει.
4. Ποια φράση θέλει δεύτερο τόνο;
   - το εισιτήριο σου
   - το κλειδί σου
   - η τσάντα σου
   - το μολύβι σου
5. Ποια φράση είναι σωστά γραμμένη;
   - οι δάσκαλοί μας
   - ο δάσκαλος μας
   - των δασκάλών μας
   - η μητέρά μας
6. Ποια λέξη είναι σωστά γραμμένη;
   - γαϊδούρι
   - κορόϊδο
   - πρωϊνό
   - καίκι
7. Ποια πρόταση είναι σωστά τονισμένη;
   - Ποιος τρέχει πιο γρήγορα;
   - Ποιός τρέχει πιο γρήγορα;
   - Ποιος τρέχει πιό γρήγορα;
   - Ποιός τρέχει πιό γρήγορα;
8. Ποια πρόταση έχει λάθος;
   - Είδαμε μιά ωραία ταινία.
   - Έχω μία αδερφή και δύο αδερφούς.
   - Πήρα μια σοκολάτα.
   - Κολυμπάω μία φορά την εβδομάδα.
9. Ένα από αυτά τα κομμάτια του κειμένου είναι γραμμένο λάθος: «Ο γείτονας μας έχει ένα καΐκι. Κάθε Μάιο ρωτάει ποιος θέλει να έρθει για ψάρεμα.» Ποιο;
   - Ο γείτονας μας
   - ένα καΐκι
   - Κάθε Μάιο
   - ρωτάει ποιος
10. Ποιο ζευγάρι προτάσεων λέει δύο διαφορετικά πράγματα;
   - «Μου εξήγησε πως λύνεται η άσκηση.» / «Μου εξήγησε πώς λύνεται η άσκηση.»
   - «Της είπα ότι έρχομαι.» / «Της είπα πως έρχομαι.»
   - «Έφαγα μια μπανάνα.» / «Έφαγα μία μπανάνα.»
   - «Το ρολόι σταμάτησε.» / «ΤΟ ΡΟΛΟΪ ΣΤΑΜΑΤΗΣΕ.»

## Ασκήσεις

1. Βάλε τόνους όπου χρειάζονται: «Θελεις τσαι η χυμο;»
2. Γράψε σωστά, με τόνους και διαλυτικά: «το πλαινο ραφι», «το ρολοι», «χαιδευω».
3. Βάλε δεύτερο τόνο μόνο όπου χρειάζεται: «το ποδήλατο μου», «η γιαγιά μου», «το πρόσωπο της».
4. Ξαναγράψε την πρόταση «Η θεία της έστειλε ένα δέμα.» έτσι ώστε να σημαίνει ότι η θεία έστειλε το δέμα σε εκείνη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/language/accent-special-cases
