# Ο Ιουστινιανός και η Αγία Σοφία

> Νόμοι, κατακτήσεις και μια εκκλησία που δεν είχε όμοιά της για αιώνες.

Ιστορία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/justinian

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τι ήταν η στάση του Νίκα (532) και πώς τελείωσε.
- Να αναφέρεις πότε και από ποιους χτίστηκε η Αγία Σοφία και τι την κάνει ξεχωριστή.
- Να εξηγείς τι ήταν το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού και γιατί είναι σημαντικό ως σήμερα.
- Να αξιολογείς τα κέρδη και το κόστος των πολέμων για την ανάκτηση της Δύσης.

## Ένας αυτοκράτορας με μεγάλα σχέδια

Το **527** ανέβηκε στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης ο **Ιουστινιανός**.
Καταγόταν από ένα χωριό των Βαλκανίων και είχε μεγαλώσει κοντά στον θείο του,
τον αυτοκράτορα Ιουστίνο. Κυβέρνησε σχεδόν σαράντα χρόνια, ως το **565**.

Δίπλα του είχε τη σύζυγό του, την **αυτοκράτειρα Θεοδώρα**. Προερχόταν από
φτωχή οικογένεια του Ιπποδρόμου και είχε δουλέψει ως ηθοποιός, όμως έγινε
μία από τις πιο ισχυρές γυναίκες της βυζαντινής ιστορίας. Ο Ιουστινιανός τη
συμβουλευόταν στις σημαντικές αποφάσεις.

Ο Ιουστινιανός είχε ένα όνειρο: να ξαναγίνει η αυτοκρατορία **μεγάλη και
ενωμένη**, όπως ήταν στα χρόνια της Ρώμης. Για να το πετύχει δούλεψε σε τρία
μέτωπα: **νόμοι**, **κτίρια**, **πόλεμοι**.

*Ο Ιουστινιανός σε ψηφιδωτό του ναού του Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα της Ιταλίας. Φορά στέμμα και τον πορφυρό μανδύα του αυτοκράτορα, και κρατά ένα χρυσό σκεύος για τον ναό. Δεξιά του ο επίσκοπος Μαξιμιανός, με το όνομά του γραμμένο από πάνω· αριστερά στρατιώτες με ασπίδα.*

## Η στάση του Νίκα (532)

Στον **Ιππόδρομο** της Κωνσταντινούπολης γίνονταν αρματοδρομίες. Οι θεατές
χωρίζονταν σε δύο μεγάλες ομάδες, τους **Βένετους** (γαλάζιους) και τους
**Πράσινους**, κάτι σαν τους οπαδούς των σημερινών ομάδων — αλλά με
πολιτική δύναμη.

Τον Ιανουάριο του **532** οι δύο ομάδες, θυμωμένες με τους βαριούς φόρους και
με σκληρούς αξιωματούχους, **ενώθηκαν** εναντίον του αυτοκράτορα. Φώναζαν
«**Νίκα!**» («νίκησε!»), την κραυγή με την οποία εμψύχωναν τους αρματοδρόμους.
Για μέρες έβαζαν φωτιές στην πόλη· κάηκε και η παλιά εκκλησία της Αγίας
Σοφίας.

Ο Ιουστινιανός σκέφτηκε να φύγει. Σύμφωνα με τον ιστορικό **Προκόπιο**, η
Θεοδώρα είπε στο συμβούλιο ότι προτιμά να πεθάνει αυτοκράτειρα παρά να
σωθεί φεύγοντας. Ο αυτοκράτορας έμεινε. Οι στρατηγοί **Βελισάριος** και
**Ναρσής** περικύκλωσαν τους στασιαστές μέσα στον Ιππόδρομο και η στάση
πνίγηκε στο αίμα: σκοτώθηκαν χιλιάδες άνθρωποι.

> **Πρόσεχε**
>
> Η στάση του Νίκα **δεν** ήταν καβγάς οπαδών για έναν αγώνα.
>
> Ξεκίνησε στον Ιππόδρομο, γιατί εκεί μαζευόταν ο λαός και εκεί ο αυτοκράτορας
> τον αντίκριζε. Οι αιτίες όμως ήταν **πολιτικές**: οι φόροι και η σκληρότητα
> των αξιωματούχων.

## Η Αγία Σοφία

Αμέσως μετά τη στάση, ο Ιουστινιανός αποφάσισε να χτίσει μια νέα, πολύ
μεγαλύτερη **Αγία Σοφία**. Ανέθεσε το έργο σε δύο σπουδαίους μαθηματικούς και
μηχανικούς από τη Μικρά Ασία: τον **Ανθέμιο** από τις Τράλλεις και τον
**Ισίδωρο** από τη Μίλητο.

Χιλιάδες εργάτες δούλεψαν μέρα νύχτα, και ο ναός εγκαινιάστηκε σε λιγότερο
από έξι χρόνια, στις 27 Δεκεμβρίου **537**.

Τι την κάνει ξεχωριστή:

- Ο **τρούλος** της, με διάμετρο περίπου 31 μέτρα, υψώνεται περίπου 55 μέτρα
  πάνω από το δάπεδο — σαν πολυκατοικία δεκαοκτώ ορόφων.
- Στη βάση του τρούλου ανοίγουν **σαράντα παράθυρα**. Το φως μπαίνει από
  παντού και ο τρούλος μοιάζει να **αιωρείται**.
- Για σχεδόν **χίλια χρόνια** ήταν η μεγαλύτερη εκκλησία του κόσμου.

*Μέσα στην Αγία Σοφία, από τον πάνω όροφο. Βρες τα παράθυρα στη βάση του τρούλου: από εκεί μπαίνει το φως και ο τρούλος μοιάζει να μην πατάει πουθενά. Οι μεγάλοι στρογγυλοί δίσκοι με τα αραβικά γράμματα μπήκαν πολύ αργότερα, όταν ο ναός έγινε τζαμί.*

Σύμφωνα με μια **παράδοση**, όταν ο Ιουστινιανός μπήκε στον ναό είπε
«Νενίκηκά σε, Σολομών» — «σε νίκησα, Σολομώντα», εννοώντας τον περίφημο ναό
του βασιλιά Σολομώντα στην Ιερουσαλήμ.

> **Κλειδί**
>
> Ο Ιουστινιανός άφησε τρία μεγάλα έργα:
>
> 1. **Νόμοι** — τη μεγάλη συλλογή του ρωμαϊκού δικαίου.
> 2. **Κτίρια** — με κορυφαίο την Αγία Σοφία (537).
> 3. **Κατακτήσεις** — την ανάκτηση μεγάλου μέρους της Δύσης.
>
> Τα δύο πρώτα κράτησαν αιώνες. Το τρίτο κόστισε ακριβά και δεν κράτησε πολύ.

## Οι νόμοι του Ιουστινιανού

Μέσα σε αιώνες οι Ρωμαίοι είχαν γράψει χιλιάδες νόμους, πολλές φορές
αντίθετους μεταξύ τους. Ούτε οι δικαστές δεν ήξεραν ποιος ίσχυε.

Ο Ιουστινιανός ανέθεσε σε μια επιτροπή νομικών, με επικεφαλής τον
**Τριβωνιανό**, να τους μαζέψει, να τους διορθώσει και να τους οργανώσει.
Έτσι έγιναν:

| Βιβλίο         | Τι περιείχε                                                      |
| -------------- | ---------------------------------------------------------------- |
| **Κώδικας**    | τους νόμους των αυτοκρατόρων (πρώτη έκδοση 529)                  |
| **Πανδέκτης**  | τις γνώμες των μεγάλων Ρωμαίων νομικών                           |
| **Εισηγήσεις** | ένα εγχειρίδιο για τους φοιτητές της νομικής                     |
| **Νεαρές**     | τους νέους νόμους του Ιουστινιανού, οι περισσότεροι στα ελληνικά |

Όλα μαζί ονομάστηκαν αργότερα **Corpus Juris Civilis** («Σώμα του Αστικού
Δικαίου»). Πάνω τους στηρίχτηκαν για αιώνες οι νόμοι πολλών ευρωπαϊκών χωρών
— και της σημερινής Ελλάδας.

## Πόλεμοι στη Δύση και το μετάξι

Ο Ιουστινιανός ήθελε να πάρει πίσω τη Δύση, που την κυβερνούσαν πια
γερμανικά φύλα. Ο στρατηγός **Βελισάριος** νίκησε τους **Βανδάλους** στη Βόρεια
Αφρική (533–534) και μετά πολέμησε τους **Οστρογότθους** στην Ιταλία. Ο
πόλεμος εκεί κράτησε σχεδόν είκοσι χρόνια και τον τελείωσε ο Ναρσής.
Κατακτήθηκε και ένα κομμάτι της νότιας Ισπανίας.

Το κόστος ήταν μεγάλο: άδεια ταμεία, κατεστραμμένη Ιταλία, και στα ανατολικά
σύνορα οι Πέρσες, με τους οποίους ο Ιουστινιανός έπρεπε να κάνει ακριβές
συμφωνίες ειρήνης. Λίγα χρόνια μετά τον θάνατό του χάθηκε το μεγαλύτερο
μέρος της Ιταλίας.

Ένα πιο ειρηνικό κέρδος ήρθε από την Ανατολή. Το **μετάξι** ερχόταν από την
Κίνα, περνούσε από τα χέρια των Περσών και κόστιζε μια περιουσία. Γύρω στο
**552**, σύμφωνα με τον Προκόπιο, κάποιοι μοναχοί έφεραν κρυφά αυγά
μεταξοσκώληκα από την Κεντρική Ασία. Ένας λίγο μεταγενέστερος συγγραφέας
λέει ότι τα έκρυψαν μέσα σε ένα κούφιο καλάμι. Από τότε το
Βυζάντιο έφτιαχνε το δικό του μετάξι, και τα αυτοκρατορικά εργαστήρια έγιναν
πηγή πλούτου για αιώνες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα χρόνια του Ιουστινιανού*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ένας κώδικας νόμων από τον 6ο αιώνα μάς αφορά ακόμα;

1. Πριν από τον Ιουστινιανό οι νόμοι ήταν σκόρπιοι και συχνά αντίθετοι μεταξύ
   τους.
2. Η επιτροπή του Τριβωνιανού τους μάζεψε και τους οργάνωσε σε λίγα, καθαρά
   βιβλία, που μπορούσε να τα μελετήσει κάθε δικαστής.
3. Αιώνες αργότερα, οι νομικοί της Ευρώπης ξαναβρήκαν αυτά τα βιβλία και τα
   έκαναν βάση για τους δικούς τους νόμους.
4. Έτσι, πολλές έννοιες του σημερινού αστικού δικαίου — για τις συμφωνίες, την
   ιδιοκτησία, την κληρονομιά — έχουν ρίζες στο έργο του Ιουστινιανού.

### Παράδειγμα 2: Ήταν οι πόλεμοι στη Δύση επιτυχία ή αποτυχία;

1. **Κέρδη:** η Βόρεια Αφρική, η Ιταλία και κομμάτι της Ισπανίας ξαναμπήκαν στην
   αυτοκρατορία· η Μεσόγειος έγινε ξανά σχεδόν «ρωμαϊκή λίμνη».
2. **Κόστος:** είκοσι χρόνια πόλεμος στην Ιταλία, άδεια ταμεία, λιγότεροι
   στρατιώτες για την άμυνα της Ανατολής.
3. **Διάρκεια:** η Ιταλία χάθηκε σε μεγάλο μέρος της λίγα χρόνια μετά τον
   θάνατό του.
4. Οι ιστορικοί λένε ότι ήταν **λαμπρή αλλά ακριβή** επιτυχία: ο Ιουστινιανός
   πέτυχε τον στόχο του, όμως άφησε ένα κουρασμένο κράτος στους διαδόχους του.

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι σχεδίασαν την Αγία Σοφία του Ιουστινιανού;
   - Ο Ανθέμιος και ο Ισίδωρος
   - Ο Βελισάριος και ο Ναρσής
   - Ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης
   - Ο Τριβωνιανός και ο Προκόπιος
2. Ποια χρονιά εγκαινιάστηκε η Αγία Σοφία;
   - Το 537
   - Το 330
   - Το 532
   - Το 1453
3. Ποια ήταν η κύρια αιτία της στάσης του Νίκα;
   - Ο θυμός του λαού για τους βαριούς φόρους
   - Μια διαφωνία για το ποιος κέρδισε μια αρματοδρομία
   - Μια επίθεση των Περσών στην πόλη
   - Η απόφαση να χτιστεί η Αγία Σοφία
4. Τι ρόλο έπαιξε η Θεοδώρα στη στάση του Νίκα, σύμφωνα με τον Προκόπιο;
   - Έπεισε τον Ιουστινιανό να μη φύγει από την πόλη
   - Οδήγησε η ίδια τον στρατό στον Ιππόδρομο
   - Ενώθηκε με τους στασιαστές
   - Έφυγε με πλοίο από την Κωνσταντινούπολη
5. Γιατί ο Ιουστινιανός χρειάστηκε να οργανώσει τους ρωμαϊκούς νόμους;
   - Ήταν χιλιάδες, σκόρπιοι και συχνά αντίθετοι μεταξύ τους
   - Επειδή δεν υπήρχε κανένας νόμος ως τότε
   - Για να τους μεταφράσει στα κινέζικα για το εμπόριο του μεταξιού
   - Για να καταργήσει όλους τους παλιούς νόμους
6. Ποιους νίκησε ο Βελισάριος στη Βόρεια Αφρική;
   - Τους Βανδάλους
   - Τους Πέρσες
   - Τους Οθωμανούς
   - Τους Οστρογότθους
7. Τι κέρδισε το Βυζάντιο όταν άρχισε να φτιάχνει δικό του μετάξι;
   - Δεν εξαρτιόταν πια από τους Πέρσες
   - Σταμάτησε ο πόλεμος στην Ιταλία
   - Το μετάξι έγινε φθηνό για όλους
   - Τίποτα, γιατί οι μεταξοσκώληκες δεν επέζησαν
8. Τι κάνει τον τρούλο της Αγίας Σοφίας να μοιάζει ότι αιωρείται;
   - Τα σαράντα παράθυρα στη βάση του
   - Κρέμεται με αλυσίδες από ψηλούς πύργους
   - Είναι φτιαγμένος από γυαλί
   - Είναι πολύ χαμηλός

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάστηκε αργότερα όλο το νομοθετικό έργο του Ιουστινιανού;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε το 532. Ποια εξέγερση ξέσπασε τότε στην Κωνσταντινούπολη;
   *Γραμμή του χρόνου της βασιλείας του Ιουστινιανού από το 527 ως το 565· το γεγονός του 532 είναι κενό.*
3. Γιατί οι νόμοι του Ιουστινιανού κράτησαν αιώνες, ενώ οι κατακτήσεις του στη Δύση χάθηκαν γρήγορα;
4. «Θα έλεγες ότι ο ναός δεν φωτίζεται απ' έξω από τον ήλιο, αλλά ότι το φως γεννιέται μέσα του. […] Ο τρούλος μοιάζει να μην πατά σε στέρεο χτίσμα, αλλά να κρέμεται από τον ουρανό με μια χρυσή αλυσίδα.» — Προκόπιος, Περί κτισμάτων, 6ος αι. Ο Προκόπιος έγραψε αυτό το βιβλίο για να επαινέσει τα έργα του Ιουστινιανού. Τι μας λέει η πηγή, και τι πρέπει να προσέξουμε;
5. Ο Ιουστινιανός άφησε τρία μεγάλα έργα: νόμους, την Αγία Σοφία και τις κατακτήσεις στη Δύση. Ποιο θεωρείς πιο σημαντικό, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/justinian
