# Η εικονομαχία

> Εκατό χρόνια διαμάχης για το αν επιτρέπονται οι εικόνες.

Ιστορία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/iconoclasm

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν η εικονομαχία και πότε ξεκίνησε και τελείωσε.
- Να διακρίνεις τα επιχειρήματα των εικονομάχων και των εικονόφιλων.
- Να αναφέρεις τον ρόλο της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787) και της αυτοκράτειρας Θεοδώρας (843).
- Να περιγράφεις τις συνέπειες της εικονομαχίας για την τέχνη και την κοινωνία.

## Τι είναι οι εικόνες

Μπες σε μια ορθόδοξη εκκλησία και θα δεις παντού **εικόνες**: ζωγραφιές του
Χριστού, της Παναγίας και των αγίων, πάνω σε ξύλο ή σε τοίχους, ή φτιαγμένες
από μικρές ψηφίδες (τα **ψηφιδωτά**).

*Εικόνα του Χριστού από τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, ζωγραφισμένη τον 6ο αιώνα, πριν από την εικονομαχία. Σώθηκε επειδή το Σινά δεν ήταν τότε στο Βυζάντιο. Είναι από τις παλαιότερες εικόνες που έχουμε.*

Στο Βυζάντιο οι εικόνες ήταν παντού: στους ναούς, στα σπίτια, στα τείχη των
πόλεων. Οι πιστοί τις ασπάζονταν, άναβαν καντήλια μπροστά τους και τις
περιέφεραν σε λιτανείες όταν η πόλη κινδύνευε.

Τον 8ο αιώνα όμως ξέσπασε μια μεγάλη διαμάχη: **επιτρέπεται** να τιμούν οι
χριστιανοί τις εικόνες ή όχι; Η διαμάχη αυτή κράτησε πάνω από έναν αιώνα και
ονομάστηκε **εικονομαχία**.

## Δύο πλευρές

Όσοι ήθελαν να καταργηθούν οι εικόνες ονομάστηκαν **εικονομάχοι**. Όσοι τις
υπερασπίζονταν ονομάστηκαν **εικονόφιλοι** (ή εικονολάτρες).

|                      | Εικονομάχοι                                | Εικονόφιλοι                                           |
| -------------------- | ------------------------------------------ | ----------------------------------------------------- |
| Τι ήθελαν            | να βγουν οι εικόνες από τους ναούς         | να μείνουν οι εικόνες                                 |
| Κύριο επιχείρημα     | η Βίβλος απαγορεύει να λατρεύεις ομοιώματα | η τιμή πηγαίνει στο πρόσωπο της εικόνας, όχι στο ξύλο |
| Ποιοι ήταν συχνά     | αυτοκράτορες, πολλοί στρατιωτικοί          | μοναχοί, πολλοί απλοί πιστοί                          |
| Πού είχαν στηρίγματα | κυρίως στη Μικρά Ασία                      | κυρίως στην Ελλάδα, στα νησιά και στην Ιταλία         |

Ο πιο γνωστός υπερασπιστής των εικόνων ήταν ο μοναχός **Ιωάννης ο
Δαμασκηνός**. Γεννήθηκε στη Δαμασκό και έγινε μοναχός κοντά στα Ιεροσόλυμα.
Και τις δύο περιοχές τις κυβερνούσαν τότε οι Άραβες, και έτσι μπορούσε να
γράφει ελεύθερα εναντίον της πολιτικής του αυτοκράτορα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το υποστήριζε;*

## Πώς ξεκίνησε

Ο αυτοκράτορας **Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος**, αυτός που είχε νικήσει τους Άραβες
το 717–718, πήρε τα πρώτα μέτρα κατά των εικόνων γύρω στο **726**. Το **730**
έβγαλε διάταγμα που τις απαγόρευε.

Γιατί το έκανε; Οι ιστορικοί δίνουν πολλές εξηγήσεις μαζί:

- Πίστευε, όπως πολλοί στρατιωτικοί της Μικράς Ασίας, ότι η λατρεία των
  εικόνων ήταν **λάθος** και ότι οι συμφορές του κράτους, όπως μια μεγάλη
  έκρηξη του ηφαιστείου της **Θήρας** (Σαντορίνης) το 726, ήταν σημάδι της
  οργής του Θεού.
- Ήθελε να **ενώσει** το κράτος γύρω από τον αυτοκράτορα.
- Τα **μοναστήρια** είχαν γίνει πολύ πλούσια και ισχυρά, και οι μοναχοί ήταν
  οι πιο ένθερμοι υπερασπιστές των εικόνων.

Ο γιος του, ο **Κωνσταντίνος Ε΄**, ήταν ακόμη πιο αυστηρός. Το **754** μια
σύνοδος επισκόπων στην Ιέρεια καταδίκασε τις εικόνες. Πολλά ψηφιδωτά
καταστράφηκαν ή σκεπάστηκαν με ασβέστη, και πολλοί μοναχοί διώχθηκαν.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι εικονομάχοι **δεν** ήταν εναντίον του χριστιανισμού.
>
> Ήταν κι αυτοί χριστιανοί — και οι αυτοκράτορες, και οι επίσκοποι που τους
> στήριζαν. Διαφωνούσαν για το **πώς** πρέπει να λατρεύεται ο Θεός, όχι για το
> αν πρέπει.

## Δύο φορές αναστήλωση

Η διαμάχη είχε **δύο** περιόδους, με ένα διάλειμμα ανάμεσά τους:

1. Το **787** η αυτοκράτειρα **Ειρήνη η Αθηναία**, που κυβερνούσε για τον
   ανήλικο γιο της, συγκάλεσε τη **Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο** στη **Νίκαια**. Η
   Σύνοδος αποφάσισε ότι οι εικόνες **τιμώνται**, αλλά δεν **λατρεύονται**: η
   λατρεία ανήκει μόνο στον Θεό.
2. Το **815** ο αυτοκράτορας **Λέων Ε΄** ξαναξεκίνησε την εικονομαχία.
3. Το **843** μια άλλη αυτοκράτειρα, η **Θεοδώρα**, που κυβερνούσε για τον
   μικρό γιο της Μιχαήλ Γ΄, **αναστήλωσε** οριστικά τις εικόνες.

Την αναστήλωση του 843 την εορτάζει ως σήμερα η Ορθόδοξη Εκκλησία, την
πρώτη Κυριακή της Σαρακοστής, που ονομάζεται **Κυριακή της Ορθοδοξίας**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η εικονομαχία*

## Τι άφησε πίσω της

- **Χάθηκαν έργα τέχνης.** Γι' αυτό σήμερα σώζονται πολύ λίγες εικόνες από
  τα χρόνια πριν από την εικονομαχία· οι περισσότερες βρίσκονται σε μέρη που
  δεν ήταν τότε στο Βυζάντιο, όπως η Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά.
- **Η τέχνη ξανάνθισε.** Μετά το 843 ζωγράφοι και ψηφοθέτες στόλισαν ξανά
  τους ναούς. Το ψηφιδωτό της Παναγίας στην κόγχη της Αγίας Σοφίας
  εγκαινιάστηκε το 867.
- **Βυζάντιο και Δύση απομακρύνθηκαν.** Ο πάπας της Ρώμης ήταν αντίθετος στην
  εικονομαχία, και οι σχέσεις του με την Κωνσταντινούπολη χειροτέρεψαν.

*Το ψηφιδωτό της Παναγίας με τον Χριστό στην κόγχη της Αγίας Σοφίας, του 867. Ήταν από τα πρώτα που έγιναν μετά την αναστήλωση των εικόνων. Αν το κοιτάξεις από κοντά, θα δεις τις χιλιάδες μικρές ψηφίδες.*

> **Κλειδί**
>
> Η εικονομαχία (περίπου 726–843) ήταν διαμάχη μέσα στους ίδιους τους
> χριστιανούς για το αν επιτρέπονται οι εικόνες.
>
> Έληξε με τη νίκη των εικονόφιλων: οι εικόνες **τιμώνται** αλλά **δεν
> λατρεύονται**. Από τότε έγιναν σημάδι της ορθόδοξης τέχνης.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «τιμώ» και στο «λατρεύω» μια εικόνα;

1. Οι εικονομάχοι φοβούνταν ότι οι πιστοί λάτρευαν το ίδιο το αντικείμενο,
   όπως οι αρχαίοι λάτρευαν τα αγάλματα των θεών.
2. Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος ξεχώρισε δύο πράγματα: τη **λατρεία**, που ανήκει
   μόνο στον Θεό, και την **τιμή**, που δίνεται στην εικόνα.
3. Σκέψου μια φωτογραφία του παππού σου: μπορεί να την κρατάς με αγάπη, αλλά
   αυτό που αγαπάς είναι ο παππούς, όχι το χαρτί.
4. Με τον ίδιο τρόπο, για τους εικονόφιλους η τιμή που δίνεται στην εικόνα
   **περνά** στο πρόσωπο που εικονίζει.

### Παράδειγμα 2: Πόσα χρόνια κράτησε συνολικά η εικονομαχία;

1. Αρχή: περίπου 726, με τα πρώτα μέτρα του Λέοντα Γ΄.
2. Τέλος: 843, με την αναστήλωση από τη Θεοδώρα.
3. Αφαιρούμε: 843 − 726 = 117.
4. Περίπου **117 χρόνια** — πάνω από έναν αιώνα, με ένα διάλειμμα από το 787
   ως το 815.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν η εικονομαχία;
   - Διαμάχη των χριστιανών για τις εικόνες
   - Πόλεμος του Βυζαντίου με τους Άραβες
   - Διαμάχη χριστιανών και οπαδών των αρχαίων θεών
   - Ένας διαγωνισμός ζωγραφικής στην Κωνσταντινούπολη
2. Ποιος αυτοκράτορας ξεκίνησε την εικονομαχία;
   - Ο Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος
   - Ο Ιουστινιανός
   - Ο Ηράκλειος
   - Ο Λέων Ε΄
3. Ποιο ήταν το κύριο επιχείρημα των εικονομάχων;
   - Η Βίβλος απαγορεύει τη λατρεία ομοιωμάτων
   - Η τιμή περνά από την εικόνα στο πρόσωπο που εικονίζει
   - Οι εικόνες ήταν πολύ ακριβές για το κράτος
   - Οι εικόνες ήταν αραβική εφεύρεση
4. Γιατί ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός μπορούσε να γράφει ελεύθερα υπέρ των εικόνων;
   - Ζούσε σε περιοχές που τις κυβερνούσαν οι Άραβες
   - Ήταν ο ίδιος αυτοκράτορας
   - Ο Λέων Γ΄ συμφωνούσε μαζί του
   - Έγραφε μετά το 843, όταν η διαμάχη είχε τελειώσει
5. Τι αποφάσισε η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος το 787;
   - Ότι οι εικόνες τιμώνται αλλά δεν λατρεύονται
   - Ότι οι εικόνες πρέπει να καταστραφούν
   - Ότι ο χριστιανισμός γίνεται επίσημη θρησκεία
   - Ότι καταδικάζεται η διδασκαλία του Αρείου
6. Ποια αυτοκράτειρα αναστήλωσε οριστικά τις εικόνες το 843;
   - Η Θεοδώρα
   - Η Ειρήνη η Αθηναία
   - Η Αγία Ελένη
   - Η Θεοδώρα, σύζυγος του Ιουστινιανού
7. Γιατί σώζονται τόσο λίγες εικόνες από τα χρόνια πριν από την εικονομαχία;
   - Πολλές καταστράφηκαν στα χρόνια της εικονομαχίας
   - Πριν από την εικονομαχία δεν υπήρχαν εικόνες
   - Τις πήραν όλες οι Πέρσες το 614
   - Τις έκρυψαν οι μοναχοί και ακόμη δεν τις βρήκαμε
8. Ποια πρόταση για τους εικονομάχους είναι σωστή;
   - Ήταν κι αυτοί χριστιανοί
   - Ήθελαν να καταργήσουν τον χριστιανισμό
   - Ήταν όλοι μοναχοί
   - Νίκησαν στο τέλος της διαμάχης

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζεται η Κυριακή κατά την οποία η Εκκλησία γιορτάζει την αναστήλωση των εικόνων;
2. Στη γραμμή του χρόνου η χρονιά του τελευταίου γεγονότος έχει μείνει κενή. Ποια χρονιά αναστηλώθηκαν οριστικά οι εικόνες;
   *Γραμμή του χρόνου της εικονομαχίας από το 726 περίπου· η χρονιά της αναστήλωσης των εικόνων είναι κενή.*
3. Γιατί ο Λέων Γ΄ ξεκίνησε την εικονομαχία; Οι ιστορικοί δίνουν περισσότερους από έναν λόγους.
4. «Δεν προσκυνώ την ύλη· προσκυνώ τον Δημιουργό της ύλης, που έγινε ύλη για χάρη μου. […] Ό,τι είναι το βιβλίο για όσους ξέρουν γράμματα, αυτό είναι η εικόνα για τους αγράμματους.» — Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Λόγοι υπέρ των αγίων εικόνων, 8ος αι. Ποια επιχειρήματα υπέρ των εικόνων βρίσκεις, και σε ποιον φόβο των εικονομάχων απαντά το πρώτο;
5. Ήταν σωστό να αποφασίζει ο αυτοκράτορας με διάταγμα πώς θα λατρεύουν οι πιστοί τον Θεό; Τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/iconoclasm
