# Ο Ηράκλειος, οι Πέρσες και οι Άραβες

> Μια αυτοκρατορία που μίκρυνε, άλλαξε γλώσσα και άντεξε.

Ιστορία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/heraclius-arabs

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς ο Ηράκλειος νίκησε τους Πέρσες και έφερε πίσω τον Τίμιο Σταυρό.
- Να εξηγείς πώς σώθηκε η Κωνσταντινούπολη στις πολιορκίες του 626 και των Αράβων.
- Να αναφέρεις ποιες επαρχίες έχασε το Βυζάντιο από τους Άραβες τον 7ο αιώνα.
- Να εξηγείς γιατί τα ελληνικά έγιναν η επίσημη γλώσσα του κράτους.

## Ένα κράτος σε κίνδυνο

Λίγες δεκαετίες μετά τον Ιουστινιανό, το κράτος ήταν κουρασμένο. Τα ταμεία
ήταν άδεια και ο στρατός αδύναμος. Στα βόρεια, οι **Άβαροι** και οι **Σλάβοι**
περνούσαν τον Δούναβη. Στα ανατολικά, οι **Πέρσες** του βασιλιά **Χοσρόη Β΄**
προχωρούσαν χρόνο με τον χρόνο.

Το **610** ένας στρατηγός από την Καρχηδόνα της Αφρικής, ο **Ηράκλειος**,
έφτασε με πλοία στην Κωνσταντινούπολη, ανέτρεψε τον σκληρό αυτοκράτορα Φωκά
και ανέβηκε στον θρόνο. Κυβέρνησε ως το **641**.

*Χρυσό νόμισμα του Ηρακλείου. Αριστερά ο ίδιος, με μακριά γενειάδα· δεξιά ο γιος του, ο Ηράκλειος Κωνσταντίνος. Ο αυτοκράτορας έβαζε τον διάδοχό του στα νομίσματα, για να ξέρουν όλοι ποιος θα τον διαδεχτεί.*

Τα πρώτα του χρόνια ήταν τα χειρότερα. Οι Πέρσες κατέλαβαν τη Συρία και την
Παλαιστίνη. Το **614** μπήκαν στα **Ιεροσόλυμα** και πήραν μαζί τους τον
**Τίμιο Σταυρό**, το ξύλο που οι χριστιανοί πίστευαν ότι ήταν ο σταυρός του
Χριστού. Λίγο αργότερα πήραν και την **Αίγυπτο**, από όπου ερχόταν το σιτάρι
της Κωνσταντινούπολης.

## Η πολιορκία του 626

Ο Ηράκλειος πήρε μια τολμηρή απόφαση: αντί να περιμένει τους Πέρσες, θα
πήγαινε εκείνος στη χώρα τους. Το **622** ξεκίνησε μεγάλη εκστρατεία στην
Ανατολή. Για να πληρώσει τον στρατό, η Εκκλησία του έδωσε δανεικά χρυσά και
ασημένια σκεύη από τους ναούς.

Όσο ο αυτοκράτορας έλειπε, το καλοκαίρι του **626**, η Κωνσταντινούπολη
πολιορκήθηκε από δύο πλευρές:

- από τη στεριά, στην ευρωπαϊκή πλευρά, οι **Άβαροι** με τους **Σλάβους**·
- απέναντι, στην ασιατική ακτή του Βοσπόρου, ένας **περσικός στρατός**.

Την άμυνα οργάνωσαν οι άρχοντες της πόλης μαζί με τον πατριάρχη **Σέργιο**.
Τα τείχη άντεξαν και τα μονόξυλα των Σλάβων βυθίστηκαν από τον βυζαντινό
στόλο. Οι Πέρσες δεν μπόρεσαν να περάσουν απέναντι και οι Άβαροι έφυγαν.

Σύμφωνα με την **παράδοση**, οι κάτοικοι απέδωσαν τη σωτηρία στην Παναγία και
έψαλαν όρθιοι όλη τη νύχτα έναν ύμνο προς τιμήν της. Από εκεί συνδέθηκε με
την πολιορκία ο **Ακάθιστος Ύμνος** («ακάθιστος» = που τον ψάλλουν όρθιοι),
που ψάλλεται ως σήμερα στις ορθόδοξες εκκλησίες.

## Η νίκη και ο Σταυρός

Στο μεταξύ ο Ηράκλειος είχε φτάσει βαθιά μέσα στην Περσία. Τον Δεκέμβριο του
**627** νίκησε τον περσικό στρατό κοντά στα ερείπια της αρχαίας **Νινευή**. Ο
Χοσρόης ανατράπηκε από τους δικούς του και οι Πέρσες ζήτησαν ειρήνη. Έδωσαν
πίσω όλες τις επαρχίες και τον Τίμιο Σταυρό.

Το **630** ο Ηράκλειος τον ξανάφερε ο ίδιος στα Ιεροσόλυμα. Εκείνη τη στιγμή
έμοιαζε ότι το κράτος είχε σωθεί για πάντα.

## Οι Άραβες

Όμως στην Αραβική χερσόνησο είχε γεννηθεί μια νέα δύναμη. Ο **Μωάμεθ**, από
την πόλη **Μέκκα**, κήρυξε μια νέα θρησκεία, το **Ισλάμ**. Οι πιστοί του, οι
**μουσουλμάνοι**, πιστεύουν σε έναν Θεό και έχουν ιερό βιβλίο το **Κοράνι**.
Το **622** ο Μωάμεθ έφυγε από τη Μέκκα για τη Μεδίνα· με αυτή τη χρονιά, την
**Εγίρα**, αρχίζει ως σήμερα το μουσουλμανικό ημερολόγιο.

Μετά τον θάνατο του Μωάμεθ (632), οι Άραβες, ενωμένοι από τη νέα πίστη,
βγήκαν από την έρημο. Βρήκαν απέναντί τους δύο αυτοκρατορίες εξαντλημένες
από τον μεγάλο πόλεμο:

| Χρονιά  | Τι έχασε το Βυζάντιο                               |
| ------- | -------------------------------------------------- |
| 636     | Μάχη στον ποταμό **Γιαρμούκ**: χάνεται η **Συρία** |
| 638     | Παραδίδονται τα **Ιεροσόλυμα**                     |
| 640–642 | Χάνεται η **Αίγυπτος** με την Αλεξάνδρεια          |

Η Περσία κατακτήθηκε ολόκληρη και δεν ξαναστάθηκε ως αυτοκρατορία. Ο
Ηράκλειος πέθανε το 641 βλέποντας να χάνεται ό,τι είχε κερδίσει.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Ηράκλειος **δεν** έχασε τις επαρχίες από τους Πέρσες.
>
> Τους Πέρσες τους **νίκησε** και πήρε πίσω τα πάντα. Τις ίδιες επαρχίες τις
> έχασε λίγα χρόνια αργότερα από έναν **νέο** αντίπαλο, τους Άραβες.

## Το υγρό πυρ και οι πολιορκίες

Οι Άραβες έφτιαξαν στόλο και έφτασαν ως την Κωνσταντινούπολη. Την πολιόρκησαν
δύο φορές: το **674–678** και το **717–718**. Και τις δύο φορές η πόλη άντεξε.

Στην πρώτη πολιορκία το Βυζάντιο είχε ένα νέο όπλο, το **υγρό πυρ**. Το είχε
φέρει ένας μηχανικός από τη Συρία, ο **Καλλίνικος**. Ήταν ένα υγρό που
εκτοξευόταν από σωλήνες πάνω στα εχθρικά πλοία και έπαιρνε φωτιά — και το
νερό δεν το έσβηνε. Η συνταγή του ήταν τόσο καλά φυλαγμένο μυστικό, που
**δεν τη γνωρίζουμε ούτε σήμερα**.

*Το υγρό πυρ σε ένα βυζαντινό χειρόγραφο του 12ου αιώνα, που φυλάσσεται σήμερα στη Μαδρίτη. Από το πλοίο αριστερά ένας ναύτης ρίχνει τη φωτιά με έναν σωλήνα στο εχθρικό πλοίο. Ο ζωγράφος έζησε αιώνες μετά τον Καλλίνικο· ζωγράφισε το όπλο όπως το είχε ακούσει.*

Στη δεύτερη πολιορκία ο αυτοκράτορας **Λέων Γ΄** αμύνθηκε με τα τείχη και το
υγρό πυρ, ενώ ένας βαρύς χειμώνας και οι Βούλγαροι, που πολέμησαν τους
Άραβες στη Θράκη, αποδυνάμωσαν τους πολιορκητές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Ηράκλειο ως τη δεύτερη αραβική πολιορκία*

## Ένα μικρότερο, ελληνόφωνο κράτος

Στο τέλος του 7ου αιώνα η αυτοκρατορία ήταν πολύ μικρότερη. Της είχαν μείνει
κυρίως η **Μικρά Ασία**, τα **νησιά**, κομμάτια της **Βαλκανικής** και της
Ιταλίας. Σε όλες σχεδόν αυτές τις περιοχές ο κόσμος μιλούσε **ελληνικά**.

Γι' αυτό, στα χρόνια του Ηρακλείου, τα **ελληνικά** έγιναν η επίσημη γλώσσα
του κράτους, στη θέση των λατινικών. Ο ίδιος ο αυτοκράτορας πήρε τον
ελληνικό τίτλο **«βασιλεύς»**.

Για να προστατευτούν τα σύνορα, η αυτοκρατορία χωρίστηκε σιγά σιγά σε
περιοχές που λέγονταν **θέματα**. Σε κάθε θέμα ζούσαν στρατιώτες που
έπαιρναν χωράφια και, σε αντάλλαγμα, πολεμούσαν όταν χρειαζόταν. Έτσι ο
στρατός ήταν πάντα εκεί που υπήρχε ο κίνδυνος.

> **Κλειδί**
>
> Τον 7ο αιώνα το Βυζάντιο:
>
> 1. **μίκρυνε** — έχασε Συρία, Παλαιστίνη και Αίγυπτο από τους Άραβες·
> 2. **άλλαξε γλώσσα** — τα ελληνικά έγιναν η γλώσσα του κράτους·
> 3. **άντεξε** — η Κωνσταντινούπολη νίκησε όλες τις πολιορκίες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρόβλημα και λύση*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί οι Άραβες κατέκτησαν τόσο γρήγορα τις ανατολικές επαρχίες;

1. Βυζάντιο και Περσία είχαν πολεμήσει μεταξύ τους σχεδόν τριάντα χρόνια.
   Και τα δύο κράτη είχαν χάσει στρατιώτες και χρήματα.
2. Οι Άραβες, αντίθετα, ήταν ξεκούραστοι και ενωμένοι από τη νέα τους πίστη.
3. Σε ορισμένες επαρχίες, όπως η Συρία και η Αίγυπτος, πολλοί κάτοικοι είχαν
   διαφωνίες με την Κωνσταντινούπολη για θέματα πίστης και φόρων, και δεν
   αντιστάθηκαν πολύ στους νέους κατακτητές.
4. Έτσι, μέσα σε λίγα χρόνια, οι Άραβες πήραν επαρχίες που ο Ηράκλειος είχε
   μόλις ξανακερδίσει.

### Παράδειγμα 2: Πόσα χρόνια πέρασαν από την επιστροφή του Σταυρού ως τη μάχη του Γιαρμούκ;

1. Επιστροφή του Σταυρού στα Ιεροσόλυμα: 630.
2. Μάχη του Γιαρμούκ: 636.
3. Αφαιρούμε: 636 − 630 = 6.
4. Μόλις **6 χρόνια** χώριζαν τον μεγαλύτερο θρίαμβο του Ηρακλείου από τη μεγάλη
   του ήττα.

## Ερωτήσεις

1. Τι πήραν οι Πέρσες από τα Ιεροσόλυμα το 614;
   - Τον Τίμιο Σταυρό
   - Τον τρούλο της Αγίας Σοφίας
   - Τη συνταγή του υγρού πυρός
   - Τους νόμους του Ιουστινιανού
2. Ποια ήταν η τολμηρή απόφαση του Ηρακλείου απέναντι στους Πέρσες;
   - Να πάει ο ίδιος με στρατό μέσα στην Περσία
   - Να κλειστεί στην Πόλη και να περιμένει
   - Να δώσει την Κωνσταντινούπολη στους Πέρσες
   - Να ζητήσει βοήθεια από τους Άραβες
3. Ποιοι πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη το 626;
   - Άβαροι, Σλάβοι και Πέρσες
   - Οι Άραβες με τον στόλο τους
   - Οι Βένετοι και οι Πράσινοι
   - Οι Οθωμανοί
4. Με ποιο γεγονός συνδέει η παράδοση τον Ακάθιστο Ύμνο;
   - Με την πολιορκία του 626
   - Με τα εγκαίνια της Αγίας Σοφίας
   - Με τη μάχη του Γιαρμούκ
   - Με το Διάταγμα των Μεδιολάνων
5. Ποιες επαρχίες έχασε το Βυζάντιο από τους Άραβες τον 7ο αιώνα;
   - Τη Συρία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο
   - Τη Μικρά Ασία και την Ελλάδα
   - Την Ιταλία και την Ισπανία
   - Την Κωνσταντινούπολη και τη Θράκη
6. Γιατί το υγρό πυρ ήταν τόσο φοβερό όπλο στη θάλασσα;
   - Έκαιγε τα πλοία και το νερό δεν το έσβηνε
   - Ήταν κανόνι που έριχνε σιδερένιες μπάλες
   - Έκανε τη θάλασσα να παγώνει
   - Ήταν τόσο γνωστό που το είχαν όλοι οι λαοί
7. Γιατί τα ελληνικά έγιναν η επίσημη γλώσσα του κράτους τον 7ο αιώνα;
   - Οι περισσότεροι κάτοικοι μιλούσαν ελληνικά
   - Το ζήτησαν οι Άραβες στη συνθήκη ειρήνης
   - Τα λατινικά είχαν ξεχαστεί σε όλο τον κόσμο
   - Το αποφάσισε ο Μέγας Κωνσταντίνος
8. Ποιο από τα παρακάτω περιγράφει σωστά τα θέματα;
   - Περιοχές με στρατιώτες που ήταν και αγρότες
   - Τα μαθήματα στα σχολεία της Κωνσταντινούπολης
   - Οι αραβικές επαρχίες της Συρίας
   - Οι ύμνοι που ψάλλονταν στις εκκλησίες

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζεται η χρονιά 622, με την οποία αρχίζει το μουσουλμανικό ημερολόγιο;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε το 636. Σε ποια μάχη νίκησαν τότε οι Άραβες, και οι Βυζαντινοί έχασαν τη Συρία;
   *Γραμμή του χρόνου του 7ου αιώνα από τον Ηράκλειο ως την πρώτη αραβική πολιορκία της Πόλης· το γεγονός του 636 είναι κενό.*
3. Γιατί η πολιορκία του 626 ήταν τόσο επικίνδυνη για την Κωνσταντινούπολη, και πώς σώθηκε η πόλη;
4. «Τότε ο Καλλίνικος, αρχιτέκτονας από την Ηλιούπολη της Συρίας, κατέφυγε στους Ρωμαίους. Έφτιαξε θαλάσσιο πυρ, έβαλε φωτιά στα πλοία των Αράβων και τα έκαψε μαζί με τους ανθρώπους τους.» — Θεοφάνης ο Ομολογητής, Χρονογραφία, αρχές 9ου αι. Τι μας λέει η πηγή για το υγρό πυρ, και τι δεν μας λέει;
5. Τι βοήθησε περισσότερο να σωθεί το Βυζάντιο τον 7ο αιώνα: τα τείχη της Πόλης, το υγρό πυρ ή τα θέματα; Τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/heraclius-arabs
