# Οι Έλληνες στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία

> Πώς έζησαν οι Έλληνες κάτω από τους Ρωμαίους, και πώς ο ελληνικός πολιτισμός κέρδισε τους κατακτητές του.

Ιστορία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/greeks-under-rome

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς κυβέρνησαν οι Ρωμαίοι τις ελληνικές πόλεις στα πρώτα χρόνια της κατάκτησης.
- Να εξηγείς πώς ο ελληνικός πολιτισμός επηρέασε τους Ρωμαίους και τι είναι ο ελληνορωμαϊκός πολιτισμός.
- Να αναφέρεις τα μέτρα που έφεραν τη «ρωμαϊκή ειρήνη» και τι κέρδισαν από αυτήν οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας.
- Να περιγράφεις την καθημερινή ζωή στη Ρώμη, πλουσίων και φτωχών.

## Για πρώτη φορά κάτω από ξένους

Στην Ιστορία της Δ΄ είδες πώς οι Ρωμαίοι νίκησαν τη Μακεδονία και, το **146 π.Χ.**, κατέστρεψαν την **Κόρινθο**. Από τότε οι ελληνικές πόλεις, που για αιώνες είχαν πολεμήσει μεταξύ τους αλλά ποτέ δεν είχαν υπακούσει σε ξένο λαό, βρέθηκαν **υπόδουλες**.

Οι πρώτοι χρόνοι ήταν σκληροί. Οι Ρωμαίοι φοβούνταν ότι οι Έλληνες θα ενώνονταν εναντίον τους, γι' αυτό φρόντισαν να τους κρατήσουν **χωρισμένους**:

- **Κατάργησαν** τις δημοκρατίες και τις συμμαχίες των πόλεων.
- **Φέρθηκαν σε κάθε πόλη αλλιώς**, ανάλογα με το τι είχε κάνει στον πόλεμο. Όσες είχαν σταθεί στο πλευρό τους κράτησαν μια **αυτονομία**, με άρχοντες φιλικούς προς τη Ρώμη. Όσες είχαν αντισταθεί έχασαν τα τείχη τους, πλήρωσαν βαριούς φόρους και πήραν μόνιμη ρωμαϊκή φρουρά.

> **«Διαίρει και βασίλευε»**
>
> Χώρισέ τους και θα τους κυβερνήσεις. Ένας λαός διαιρεμένος δεν μπορεί να ξεσηκωθεί ενωμένος.

Αυτός ο τρόπος διακυβέρνησης έχει όνομα: **«διαίρει και βασίλευε»**.

Θησαυροί και έργα τέχνης φορτώθηκαν σε πλοία για τη Ρώμη, μαζί με χιλιάδες **αιχμαλώτους**, που παρέλασαν στους **θριάμβους** των νικητών στρατηγών και πουλήθηκαν ως δούλοι. Οι **λεγεώνες**, τα σώματα του ρωμαϊκού στρατού, τρέφονταν από τη σοδειά της υπαίθρου. Πολλοί αγρότες εγκατέλειψαν τα χωράφια τους και κατέφυγαν στις πόλεις, όπου τους περίμενε η φτώχεια.

Οι Έλληνες ξεσηκώθηκαν αρκετές φορές, αλλά κάθε εξέγερση πνιγόταν στο αίμα. Όταν η Αθήνα πήγε με το μέρος ενός εχθρού της Ρώμης, ο Ρωμαίος στρατηγός **Σύλλας** την πολιόρκησε και τη λεηλάτησε, το **86 π.Χ.**

## Ο νικημένος κατακτά τον νικητή

Οι Ρωμαίοι όμως είδαν από κοντά ναούς, θέατρα, αγάλματα, βιβλιοθήκες και σχολές που δεν είχαν στην πατρίδα τους. Και **γοητεύτηκαν**. Ο θαυμασμός τους άλλαξε σιγά σιγά και τη στάση τους απέναντι στους Έλληνες:

- Οι μορφωμένοι Ρωμαίοι μάθαιναν **ελληνικά**, τη γλώσσα που μιλούσαν σε όλη την Ανατολή από τα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
- Έπαιρναν Έλληνες δασκάλους για τα παιδιά τους και τα έστελναν να σπουδάσουν στην **Αθήνα** και στη **Ρόδο**.
- Μετέφρασαν στα **λατινικά**, τη δική τους γλώσσα, έργα Ελλήνων συγγραφέων, και έπαιζαν στα θέατρά τους ελληνικές τραγωδίες και κωμωδίες.
- Έχτιζαν σπίτια και δημόσια κτίρια με ελληνικά σχέδια, και Έλληνες τεχνίτες τα στόλιζαν.

Ακόμα και το **λατινικό αλφάβητο**, με το οποίο γράφουν σήμερα τα αγγλικά και τα γαλλικά, προήλθε από το ελληνικό, μέσα από τις ελληνικές αποικίες της νότιας Ιταλίας.

Κάποιοι αυτοκράτορες ήταν φανεροί **φιλέλληνες**. Ο **Αδριανός**, τον $2$ο αιώνα μ.Χ., πέρασε πολύ καιρό στην Αθήνα, έχτισε βιβλιοθήκη και υδραγωγείο, και τελείωσε τον τεράστιο ναό του Ολυμπίου Διός, που είχε μείνει ημιτελής για αιώνες. Και πλούσιοι Έλληνες, όπως ο Αθηναίος **Ηρώδης ο Αττικός**, ξόδεψαν περιουσίες σε δημόσια έργα.

*Το Ωδείο του Ηρώδη του Αττικού, κάτω από την Ακρόπολη. Το έχτισε ο Ηρώδης γύρω στο 161 μ.Χ., στη μνήμη της γυναίκας του. Το μάρμαρο και το σχήμα του θεάτρου είναι ελληνικά· ο ψηλός τοίχος με τις καμάρες είναι ρωμαϊκή τεχνική. Χρησιμοποιείται ακόμα για παραστάσεις και συναυλίες.*

> **Κλειδί**
>
> Οι Ρωμαίοι κατέκτησαν τους Έλληνες με τα **όπλα**· οι Έλληνες κέρδισαν τους Ρωμαίους με τον **πολιτισμό** τους.
>
> Από τη συνάντηση των δύο γεννήθηκε ένας νέος πολιτισμός, ο **ελληνορωμαϊκός**: ελληνική γλώσσα, σκέψη και τέχνη, μαζί με ρωμαϊκό κράτος, νόμους και μηχανική. Οι Έλληνες κράτησαν τη γλώσσα, τη θρησκεία και τα έθιμά τους, και αυτό θα μετρήσει πολύ στους αιώνες που έρχονται.

## Η ρωμαϊκή ειρήνη

Για τρεις αιώνες μετά την κατάκτηση της Ελλάδας, οι Ρωμαίοι συνέχισαν τις κατακτήσεις τους. Όλες οι χώρες γύρω από τη Μεσόγειο έγιναν ρωμαϊκές **επαρχίες**, και οι Ρωμαίοι την έλεγαν περήφανα **«η θάλασσά μας»**. Στο κράτος τους ζούσαν πάνω από $50$ εκατομμύρια άνθρωποι, με διαφορετικές γλώσσες, θρησκείες και συνήθειες.

Για να κυβερνηθεί κάτι τόσο μεγάλο:

- Ο **αυτοκράτορας**, από τον **Αύγουστο** και μετά, ήταν ο «πρώτος πολίτης», και όλοι του χρωστούσαν πίστη και υπακοή.
- Ανώτεροι Ρωμαίοι κυβερνήτες, οι **ανθύπατοι**, επέβλεπαν τους τοπικούς άρχοντες κάθε επαρχίας.
- Ο τίτλος του **Ρωμαίου πολίτη**, με τα δικαιώματά του, δινόταν σε όσους δέχονταν την εξουσία της Ρώμης. Το $212$ μ.Χ. ο αυτοκράτορας Καρακάλλας τον έδωσε σχεδόν σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους.
- Οι **φόροι** οργανώθηκαν καλύτερα, και οι **νόμοι** ίσχυαν για όλους.

Για περίπου διακόσια χρόνια επικράτησαν τάξη και ασφάλεια. Αυτή η εποχή λέγεται **ρωμαϊκή ειρήνη** (pax romana). Η γεωργία, το εμπόριο, η ναυσιπλοΐα και οι τέχνες άνθισαν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι Έλληνες στο ρωμαϊκό κράτος*

Ένα πυκνό δίκτυο **δρόμων** ένωνε την πρωτεύουσα με κάθε γωνιά του κράτους. Στον ελληνικό χώρο ο πιο σημαντικός ήταν η **Εγνατία οδός**: ξεκινούσε από το Δυρράχιο, στις ακτές της Αδριατικής, περνούσε από τη Θεσσαλονίκη και έφτανε ως τη Θράκη, και αργότερα ως το Βυζάντιο. Από τους δρόμους περνούσαν στρατιώτες, έμποροι και **αγγελιοφόροι**, που άλλαζαν ξεκούραστα άλογα σε σταθμούς πάνω στον δρόμο και μετέφεραν τα κρατικά γράμματα με απίστευτη για την εποχή ταχύτητα.

*Η Εγνατία οδός, εκεί που περνούσε μέσα από την πόλη των Φιλίππων, στην ανατολική Μακεδονία. Οι μεγάλες πέτρινες πλάκες είναι το αρχαίο οδόστρωμα: πάνω τους περπάτησαν λεγεώνες, έμποροι και αγγελιοφόροι.*

## Η ζωή στη Ρώμη

Η **Ρώμη**, χτισμένη πάνω στον ποταμό **Τίβερη**, ήταν η καρδιά της αυτοκρατορίας. Στα χρόνια της ακμής της είχε γύρω στο ένα εκατομμύριο κατοίκους, μαζί με δούλους και ξένους, περισσότερους από κάθε άλλη πόλη του τότε κόσμου.

| Οι φτωχοί                                                                                 | Οι πλούσιοι                                                            |
| ----------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------- |
| ζούσαν σε στενόχωρες **πολυκατοικίες** πολλών ορόφων, που συχνά έπιαναν φωτιά ή κατέρρεαν | ζούσαν σε άνετα **σπίτια** στην πόλη και σε **επαύλεις** έξω από αυτήν |
| δούλευαν ως τεχνίτες, μικροπωλητές, εργάτες                                               | είχαν μεγάλα **κτήματα** στην ύπαιθρο, που τα δούλευαν **δούλοι**      |
| ζούσαν συχνά με το δωρεάν σιτάρι που μοίραζε το κράτος                                    | έκαναν πολιτική και καριέρα στον στρατό                                |

Η Ρώμη δεν ήταν πάνω στη θάλασσα, αλλά ο Τίβερης ήταν πλωτός. Κάθε μέρα ανέβαιναν φορτηγά πλοιάρια από το λιμάνι της, φέρνοντας σιτάρι από την Αίγυπτο, λάδι, κρασί και οικοδομικά υλικά από όλη τη Μεσόγειο.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα θεάματα της Ρώμης **δεν** ήταν σαν τους αγώνες της Ολυμπίας.
>
> Οι αυτοκράτορες, για να κρατάνε ήσυχο τον λαό της πόλης, που ξεσηκωνόταν εύκολα, του πρόσφεραν δωρεάν τροφή και διασκέδαση: **«άρτο και θεάματα»**. Στο **Κολοσσαίο** τα θεάματα ήταν κυρίως **μονομαχίες**, όπου άνθρωποι, συχνά δούλοι ή αιχμάλωτοι, πολεμούσαν μέχρι θανάτου, και **θηριομαχίες** με άγρια ζώα. Ακόμα και κάποιοι Ρωμαίοι της εποχής, όπως ο φιλόσοφος **Σενέκας**, έγραψαν ότι αυτή η διασκέδαση ήταν απάνθρωπη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί οι Ρωμαίοι, που στην αρχή φέρθηκαν τόσο σκληρά στους Έλληνες, άλλαξαν αργότερα στάση;

1. Γνώρισαν από κοντά τον ελληνικό πολιτισμό και τον **θαύμασαν**: τη γλώσσα, τα θέατρα, τους ναούς, τους δασκάλους και τους φιλοσόφους.
2. Τους **χρειάζονταν**: ήθελαν Έλληνες δασκάλους για τα παιδιά τους, Έλληνες τεχνίτες για τα κτίριά τους, και την ελληνική γλώσσα για να κυβερνούν την Ανατολή.
3. Μια επαρχία ήσυχη και ευημερούσα πλήρωνε περισσότερους φόρους και έκανε λιγότερες εξεγέρσεις από μια επαρχία ερειπωμένη.
4. Θαυμασμός και συμφέρον μαζί έφεραν τους δύο λαούς πιο κοντά, και από τη συνεργασία τους γεννήθηκε ο **ελληνορωμαϊκός** πολιτισμός.

### Παράδειγμα 2: Η ρωμαϊκή ειρήνη λογαριάζεται συνήθως από το 27 π.Χ. ως το 180 μ.Χ. Πόσα χρόνια κράτησε;

1. Από το $27$ π.Χ. ως τη γέννηση του Χριστού είναι $27$ χρόνια.
2. Από τη γέννηση του Χριστού ως το $180$ μ.Χ. είναι $180$ χρόνια.
3. Όταν η μία χρονολογία είναι π.Χ. και η άλλη μ.Χ., **προσθέτεις**: $27 + 180 = 207$. Επειδή όμως δεν υπάρχει «έτος μηδέν» (από το $1$ π.Χ. πας κατευθείαν στο $1$ μ.Χ.), βγαίνουν ακριβώς $206$ χρόνια.
4. Γι' αυτό λέμε ότι η ρωμαϊκή ειρήνη κράτησε **περίπου διακόσια χρόνια**.

## Ερωτήσεις

1. Ποια χρονιά καταστράφηκε η Κόρινθος από τους Ρωμαίους;
   - Το 146 π.Χ.
   - Το 146 μ.Χ.
   - Το 330 μ.Χ.
   - Το 27 π.Χ.
2. Τι σήμαινε η πολιτική «διαίρει και βασίλευε» για τις ελληνικές πόλεις;
   - Τις κράτησαν χωρισμένες, για να μην ενωθούν εναντίον της Ρώμης
   - Τις μοίρασαν σε βασιλιάδες που διάλεξαν οι ίδιοι οι Έλληνες
   - Τις ένωσαν σε μία μεγάλη συμμαχία με αρχηγό την Αθήνα
   - Τους έδωσαν όλες τις ίδιες ελευθερίες, όποια στάση κι αν κράτησαν
3. Ποια γλώσσα μάθαιναν οι μορφωμένοι Ρωμαίοι, επειδή τη μιλούσαν σε όλη την Ανατολή;
   - Τα ελληνικά
   - Τα λατινικά
   - Τα αιγυπτιακά
   - Τα περσικά
4. Ποιος Ρωμαίος αυτοκράτορας τελείωσε τον ναό του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα;
   - Ο Αδριανός
   - Ο Αύγουστος
   - Ο Καρακάλλας
   - Ο Σύλλας
5. Τι ονομάζουμε ελληνορωμαϊκό πολιτισμό;
   - Τον πολιτισμό που γεννήθηκε από τη συνάντηση Ελλήνων και Ρωμαίων
   - Τον πολιτισμό των Ελλήνων πριν φτάσουν οι Ρωμαίοι
   - Τους νόμους που έγραψαν οι Ρωμαίοι για να κυβερνούν τους Έλληνες
   - Τα έργα τέχνης που μετέφεραν οι Ρωμαίοι από την Ελλάδα στη Ρώμη
6. Τι ήταν η «ρωμαϊκή ειρήνη» (pax romana);
   - Περίπου διακόσια χρόνια τάξης και ασφάλειας στην αυτοκρατορία
   - Μια συνθήκη ειρήνης που υπέγραψαν οι Ρωμαίοι με τους Πέρσες
   - Η μέρα που η Ρώμη σταμάτησε να έχει καθόλου στρατό
   - Η ειρήνη ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη μετά τον πόλεμο
7. Από ποια μεγάλη πόλη του ελληνικού χώρου περνούσε η Εγνατία οδός;
   - Από τη Θεσσαλονίκη
   - Από την Αθήνα
   - Από τη Σπάρτη
   - Από την Κόρινθο
8. Γιατί οι αυτοκράτορες πρόσφεραν στον λαό της Ρώμης «άρτο και θεάματα»;
   - Για να τον κρατάνε ευχαριστημένο και να μην ξεσηκώνεται
   - Για να εκπαιδεύονται οι πολίτες στον πόλεμο
   - Γιατί έτσι το όριζε η θρησκεία των Ρωμαίων για κάθε γιορτή
   - Για να τιμήσουν τους Ολυμπιακούς Αγώνες των Ελλήνων

## Ασκήσεις

1. Ποιος πλούσιος Αθηναίος έχτισε το Ωδείο κάτω από την Ακρόπολη, γύρω στο 161 μ.Χ.;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε το 146 π.Χ. Ποια ελληνική πόλη κατέστρεψαν τότε οι Ρωμαίοι;
   *Γραμμή του χρόνου των Ελλήνων στη ρωμαϊκή εποχή από το 146 π.Χ. ως το 212 μ.Χ.· το πρώτο γεγονός είναι κενό.*
3. Στα πρώτα χρόνια της ρωμαϊκής κατάκτησης, πολλοί αγρότες εγκατέλειψαν την ύπαιθρο. Εξήγησε γιατί.
4. «Να θυμάσαι ότι σε στέλνουν στην Αχαΐα, στην αληθινή και γνήσια Ελλάδα, εκεί όπου λένε ότι πρωτοφάνηκαν τα γράμματα και η καλλιέργεια της γης. Σεβάσου τους θεούς της και την παλιά της δόξα. Μην πάρεις από κανέναν την αξιοπρέπεια και τη λίγη ελευθερία που του έμεινε.» — Πλίνιος ο Νεότερος, γράμμα σε Ρωμαίο φίλο του που πήγαινε να κυβερνήσει την Ελλάδα, γύρω στο 100 μ.Χ. Τι μας λέει το γράμμα για το πώς έβλεπαν πια οι μορφωμένοι Ρωμαίοι τους Έλληνες;
5. Ένας Ρωμαίος ποιητής έγραψε ότι η Ελλάδα, όταν κατακτήθηκε, «κατέκτησε τον άγριο νικητή της». Συμφωνείς; Ποιος βγήκε τελικά κερδισμένος από τη συνάντηση Ελλήνων και Ρωμαίων; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/greeks-under-rome
