# Η Άλωση της Πόλης, 1453

> Οι Παλαιολόγοι, τα κανόνια του Μωάμεθ και το τέλος μιας αυτοκρατορίας.

Ιστορία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/fall-1453

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς αδυνάτισε η αυτοκρατορία στα χρόνια των Παλαιολόγων.
- Να εξηγείς πώς μεγάλωσε το οθωμανικό κράτος από το 1300 ως το 1453.
- Να αφηγείσαι τα βασικά γεγονότα της πολιορκίας και της Άλωσης του 1453.
- Να ξεχωρίζεις τα ιστορικά γεγονότα από τους θρύλους για την Άλωση.

## Οι Παλαιολόγοι: μια μικρή αυτοκρατορία

Το 1261 ο **Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος** πήρε πίσω την Κωνσταντινούπολη. Η
οικογένειά του, οι **Παλαιολόγοι**, κυβέρνησε ως το τέλος, το 1453. Ήταν η
πιο μακρόχρονη δυναστεία του Βυζαντίου — αλλά κυβέρνησε ένα κράτος που
μίκραινε συνεχώς.

Τι αδυνάτιζε την αυτοκρατορία:

- **Λίγα εδάφη.** Πολλά νησιά και λιμάνια έμειναν στους Βενετούς και στους
  Φράγκους μετά το 1204.
- **Άδεια ταμεία.** Το εμπόριο το είχαν πια στα χέρια τους οι **Βενετοί** και
  οι **Γενουάτες**, που είχαν τη δική τους συνοικία, τον **Γαλατά**, απέναντι
  από την Πόλη.
- **Εμφύλιοι πόλεμοι.** Τον 14ο αιώνα μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας και
  άρχοντες πολέμησαν μεταξύ τους για τον θρόνο. Για να νικήσουν, κάποιοι
  ζήτησαν βοήθεια από ξένους — ανάμεσά τους και από τους Οθωμανούς.
- **Η πανώλη.** Η μεγάλη επιδημία του 1347, ο «μαύρος θάνατος», σκότωσε
  πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

## Οι Οθωμανοί

Γύρω στο **1300**, στη βορειοδυτική Μικρά Ασία, ένας Τούρκος αρχηγός, ο
**Οσμάν**, ίδρυσε ένα μικρό κράτος. Από το όνομά του οι διάδοχοί του
ονομάστηκαν **Οθωμανοί** και ο άρχοντάς τους **σουλτάνος**.

Το οθωμανικό κράτος μεγάλωσε με εκπληκτική ταχύτητα. Είχε ισχυρό και
πειθαρχημένο στρατό, και οι σουλτάνοι του εκμεταλλεύονταν τις διαφωνίες των
γειτόνων τους: Βυζαντινών, Σέρβων, Βουλγάρων, Βενετών.

- Το **1326** πήραν την **Προύσα** και την έκαναν πρωτεύουσα.
- Το **1354** πέρασαν στην Ευρώπη και εγκαταστάθηκαν στην **Καλλίπολη**.
- Λίγο αργότερα πήραν την **Αδριανούπολη** και μετέφεραν εκεί την πρωτεύουσά
  τους.
- Το **1389** νίκησαν τους Σέρβους στο **Κοσσυφοπέδιο**.
- Το **1430** κατέλαβαν τη **Θεσσαλονίκη**.

Γύρω στο 1450 η Βυζαντινή αυτοκρατορία ήταν σχεδόν μόνο η Κωνσταντινούπολη,
λίγες πόλεις γύρω της και το **Δεσποτάτο του Μορέα**, με πρωτεύουσα τον
**Μυστρά**, στην Πελοπόννησο. Η Πόλη ήταν σαν
νησί μέσα στο οθωμανικό κράτος.

## Δύο ηγέτες

Το **1449** ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας στον Μυστρά ο **Κωνσταντίνος ΙΑ΄
Παλαιολόγος**. Ήξερε πόσο δύσκολη ήταν η θέση του και ζήτησε βοήθεια από τη
Δύση. Για να την πάρει, δέχτηκε την **ένωση** της Ορθόδοξης με την Καθολική
Εκκλησία, που είχε αποφασιστεί λίγα χρόνια νωρίτερα. Πολλοί κάτοικοι της
Πόλης όμως αντιδρούσαν έντονα, γιατί θυμούνταν το 1204. Τελικά ήρθε λίγη
βοήθεια: ανάμεσα σε άλλους, ο Γενουάτης **Ιωάννης Ιουστινιάνης** με περίπου
επτακόσιους στρατιώτες.

Το **1451** έγινε σουλτάνος ο **Μωάμεθ Β΄**, μόλις δεκαοχτώ χρονών. Ήταν
μορφωμένος, φιλόδοξος και αποφασισμένος να κάνει την Κωνσταντινούπολη
πρωτεύουσά του. Το **1452** έχτισε μέσα σε λίγους μήνες ένα φρούριο πάνω στον
Βόσπορο, το **Ρούμελη Χισάρ**, για να ελέγχει τα πλοία που πήγαιναν στην Πόλη.

*Το Ρούμελη Χισάρ στην ευρωπαϊκή όχθη του Βοσπόρου, από τη θάλασσα. Τα τείχη του κατεβαίνουν την πλαγιά ως το νερό. Απέναντι υπήρχε ήδη ένα παλαιότερο οθωμανικό κάστρο, και έτσι τα κανόνια μπορούσαν να χτυπούν κάθε πλοίο που περνούσε.*

Χρειαζόταν και ένα όπλο για τα τείχη. Ένας Ούγγρος τεχνίτης, ο **Ουρβανός**,
είχε προσφερθεί πρώτα στους Βυζαντινούς, που δεν είχαν όμως χρήματα να τον
πληρώσουν. Πήγε στον σουλτάνο και του έφτιαξε **τεράστια κανόνια**. Το
μεγαλύτερο το έσερναν δεκάδες βόδια και έριχνε πέτρινες μπάλες που ζύγιζαν
εκατοντάδες κιλά.

## Η πολιορκία

Στις αρχές **Απριλίου 1453** ο οθωμανικός στρατός, με πολλές δεκάδες
χιλιάδες άντρες, περικύκλωσε την Πόλη από στεριά και θάλασσα. Μέσα στα τείχη
υπήρχαν περίπου **επτά χιλιάδες** υπερασπιστές, Βυζαντινοί και ξένοι.

- Τα κανόνια χτυπούσαν μέρα με τη μέρα τα **χερσαία τείχη**. Τη νύχτα οι
  πολιορκημένοι έφραζαν τα ρήγματα με πέτρες, ξύλα και χώμα.
- Μια βαριά **αλυσίδα** έκλεινε την είσοδο του **Κεράτιου κόλπου**, για να μη
  μπουν εχθρικά πλοία στο λιμάνι.
- Στις **22 Απριλίου** ο Μωάμεθ βρήκε λύση: τα πλοία του **σύρθηκαν από τη
  στεριά**, πάνω σε λαδωμένους κορμούς, πίσω από τον Γαλατά, και έπεσαν στον
  Κεράτιο πίσω από την αλυσίδα. Τώρα οι υπερασπιστές έπρεπε να φυλάνε και
  αυτά τα τείχη.

*Ένα κομμάτι από τα χερσαία τείχη της Κωνσταντινούπολης, όπως αναστηλώθηκε. Πρόσεξε ότι είναι διπλά: ένα χαμηλότερο τείχος μπροστά και ένα ψηλότερο πίσω, με πύργους. Αυτά τα τείχη είχαν αντέξει πάνω από χίλια χρόνια πολιορκίες.*

Η τελική επίθεση έγινε τα ξημερώματα της **Τρίτης 29 Μαΐου 1453**. Ο
Ιουστινιάνης τραυματίστηκε και τον μετέφεραν έξω από τη μάχη· οι Οθωμανοί
μπήκαν από τα τείχη. Ο **Κωνσταντίνος Παλαιολόγος** σκοτώθηκε πολεμώντας,
σύμφωνα με τις περισσότερες πηγές. Το σώμα του δεν αναγνωρίστηκε ποτέ με
βεβαιότητα.

Οι στρατιώτες λεηλάτησαν την πόλη, όπως έκαναν συνήθως τότε οι στρατοί όταν
έπαιρναν μια πόλη με έφοδο — το ίδιο είχαν κάνει και οι σταυροφόροι το 1204.
Ο Μωάμεθ μπήκε στην **Αγία Σοφία** και διέταξε να γίνει **τζαμί**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Οσμάν ως την Άλωση*

## Μετά την Άλωση

Ο Μωάμεθ, που ονομάστηκε **Πορθητής**, έκανε την Κωνσταντινούπολη
**πρωτεύουσα** του κράτους του. Έφερε κατοίκους από πολλά μέρη για να
ξαναγεμίσει η πόλη. Το **1454** έκανε πατριάρχη τον λόγιο μοναχό **Γεννάδιο
Σχολάριο**. Οι χριστιανοί μπορούσαν να κρατήσουν την πίστη τους, αλλά ως
υπήκοοι του σουλτάνου πλήρωναν ειδικό φόρο και είχαν λιγότερα δικαιώματα από
τους μουσουλμάνους.

Ο **Μυστράς** έπεσε το 1460 και η **Τραπεζούντα** το 1461. Πολλοί Βυζαντινοί
λόγιοι είχαν ήδη πάει ή πήγαν τότε στην **Ιταλία**, παίρνοντας μαζί τους
χειρόγραφα με αρχαία ελληνικά κείμενα. Εκεί δίδαξαν ελληνικά και βοήθησαν
την **Αναγέννηση**.

*Ο Μυστράς από το κάστρο στην κορυφή του λόφου. Το μεγάλο κτίριο με τις κόκκινες στέγες είναι το παλάτι όπου έμεναν οι δεσπότες του Μορέα, μέλη της οικογένειας των Παλαιολόγων. Γύρω του, τα ερείπια από τα σπίτια και τις εκκλησίες της πόλης.*

> **Κλειδί**
>
> Η Άλωση της 29ης Μαΐου 1453 έκλεισε μια αυτοκρατορία που κράτησε πάνω από
> **χίλια χρόνια**. Για τους Έλληνες ήταν μεγάλη συμφορά και αρχή μιας μακριάς
> περιόδου οθωμανικής κυριαρχίας. Για τους Οθωμανούς ήταν η μεγαλύτερη νίκη
> τους: η πόλη έγινε κέντρο μιας νέας αυτοκρατορίας. Πολλοί ιστορικοί βάζουν
> το 1453 ως το **τέλος του Μεσαίωνα**.

## Θρύλοι και ιστορία

Η Άλωση πόνεσε τόσο πολύ που ο λαός έπλασε γι' αυτήν **θρύλους**. Δεν είναι
ιστορικά γεγονότα· μας δείχνουν όμως τι ένιωθαν οι άνθρωποι.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο **Μαρμαρωμένος Βασιλιάς** είναι **θρύλος**, όχι ιστορία.
>
> Λέει ότι ένας άγγελος έσωσε τον Κωνσταντίνο και τον έκανε μάρμαρο σε μια
> σπηλιά, και ότι κάποτε θα ξυπνήσει. Ο θρύλος γεννήθηκε επειδή το σώμα του
> αυτοκράτορα δεν βρέθηκε ποτέ με βεβαιότητα, και εκφράζει την ελπίδα των
> υπόδουλων Ελλήνων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ιστορία ή θρύλος;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τα τείχη είχαν αντέξει πολλές πολιορκίες. Γιατί έπεσαν το 1453;

1. **Κανόνια:** τα τείχη είχαν χτιστεί τον 5ο αιώνα για να αντέχουν σε πέτρες
   και πολιορκητικές μηχανές, όχι σε μεγάλα κανόνια.
2. **Λίγοι υπερασπιστές:** περίπου επτά χιλιάδες άντρες έπρεπε να φυλάξουν
   χιλιόμετρα τειχών απέναντι σε πολλές δεκάδες χιλιάδες.
3. **Ο Κεράτιος:** όταν τα οθωμανικά πλοία πέρασαν από τη στεριά, οι
   υπερασπιστές χρειάστηκε να μοιραστούν και στα θαλάσσια τείχη.
4. **Καμία μεγάλη βοήθεια:** η Δύση έστειλε ελάχιστους. Όλα μαζί έκαναν την
   άμυνα, όσο γενναία κι αν ήταν, αδύνατη.

### Παράδειγμα 2: Πόσο χρειάστηκαν οι Οθωμανοί από το πρώτο τους πάτημα στην Ευρώπη ως την Άλωση;

1. Οι Οθωμανοί εγκαταστάθηκαν στην Καλλίπολη το 1354.
2. Η Κωνσταντινούπολη έπεσε το 1453.
3. Αφαιρούμε: 1453 − 1354 = 99.
4. Σε **λιγότερο από εκατό χρόνια** από το πρώτο τους πάτημα στην Ευρώπη, οι
   Οθωμανοί κυριάρχησαν στα Βαλκάνια και πήραν την Πόλη: έγιναν αυτοκρατορία σε
   δύο ηπείρους.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος σουλτάνος κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη το 1453;
   - Ο Μωάμεθ Β΄
   - Ο Οσμάν
   - Ο Μουράτ Β΄
   - Ο Σαλαδίνος
2. Ποιο από τα παρακάτω αδυνάτισε την αυτοκρατορία στα χρόνια των Παλαιολόγων;
   - Οι εμφύλιοι πόλεμοι για τον θρόνο
   - Η στάση του Νίκα
   - Ο υπερβολικός πλούτος του κράτους
   - Η κατάκτηση της Ιταλίας
3. Με ποιο όπλο χτυπούσε ο Μωάμεθ τα τείχη της Πόλης;
   - Μεγάλα κανόνια
   - Το υγρό πυρ
   - Αεροπλάνα
   - Ελέφαντες
4. Σε τι χρησίμευε η αλυσίδα στην είσοδο του Κεράτιου κόλπου;
   - Εμπόδιζε τα εχθρικά πλοία να μπουν στο λιμάνι
   - Κρατούσε δεμένα τα βυζαντινά πλοία
   - Ένωνε τα χερσαία τείχη
   - Ήταν στολίδι για τη γιορτή της πόλης
5. Τι κέρδισε ο Μωάμεθ όταν πέρασε τα πλοία του από τη στεριά στον Κεράτιο;
   - Άνοιξε νέο μέτωπο, στα τείχη του Κεράτιου
   - Τα πλοία του έγιναν πιο γρήγορα
   - Η Πόλη παραδόθηκε αμέσως
   - Γλίτωσε από τη Βενετία
6. Ποιο από τα παρακάτω είναι θρύλος και όχι ιστορικό γεγονός;
   - Ο αυτοκράτορας έγινε μάρμαρο και κάποτε θα ξυπνήσει
   - Η Πόλη έπεσε στις 29 Μαΐου 1453
   - Ο Μωάμεθ έχτισε φρούριο στον Βόσπορο
   - Γενουάτες στρατιώτες βοήθησαν στην άμυνα
7. Τι έγινε με την Αγία Σοφία μετά την Άλωση;
   - Έγινε τζαμί
   - Γκρεμίστηκε
   - Μεταφέρθηκε στη Βενετία
   - Έμεινε ορθόδοξη εκκλησία
8. Πώς βοήθησαν οι Βυζαντινοί λόγιοι που πήγαν στην Ιταλία;
   - Δίδαξαν ελληνικά και έφεραν αρχαία κείμενα
   - Οργάνωσαν νέα σταυροφορία που ξαναπήρε την Πόλη
   - Έχτισαν στην Ιταλία μια νέα Αγία Σοφία
   - Δεν επηρέασαν καθόλου την Ιταλία

## Ασκήσεις

1. Ποιος ήταν ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε το 1430. Ποια μεγάλη πόλη πήραν τότε οι Οθωμανοί;
   *Γραμμή του χρόνου της ανόδου των Οθωμανών από το 1300 περίπου ως την Άλωση· το γεγονός του 1430 είναι κενό.*
3. Πώς κατάφεραν οι Οθωμανοί, από ένα μικρό κράτος γύρω στο 1300, να φτάσουν μέσα σε ενάμιση αιώνα ως τα τείχη της Πόλης;
4. «Την Τρίτη 29 Μαΐου, νωρίς το πρωί, ο σουλτάνος πήρε την Πόλη. Σε αυτή την άλωση σκοτώθηκε ο μακαρίτης ο αφέντης μου, ο βασιλιάς κυρ Κωνσταντίνος. Εγώ δεν βρισκόμουν τότε κοντά του, αλλά σε άλλο μέρος της Πόλης.» — Γεώργιος Σφραντζής, Χρονικό, 15ος αι. Ο Σφραντζής ήταν φίλος και αξιωματούχος του αυτοκράτορα. Τι μας λέει με βεβαιότητα, και τι δεν μπορεί να μας πει;
5. Πολλοί ιστορικοί βάζουν το 1453 ως το τέλος του Μεσαίωνα. Ποιο αποτέλεσμα της Άλωσης θεωρείς πιο σημαντικό: για τους Έλληνες, για τους Οθωμανούς ή για την Ευρώπη; Γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/fall-1453
