# Οι Σταυροφορίες και το 1204

> Όταν οι σταυροφόροι κατέλαβαν την Πόλη αντί για την Ιερουσαλήμ.

Ιστορία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/crusades-1204

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν οι Σταυροφορίες και ποιοι ήταν οι στόχοι τους.
- Να περιγράφεις πώς η Δ΄ Σταυροφορία κατέληξε στην κατάληψη της Κωνσταντινούπολης το 1204.
- Να ονομάζεις τα ελληνικά κράτη που δημιουργήθηκαν μετά το 1204.
- Να τοποθετείς στη σωστή σειρά τα γεγονότα από το 1054 ως το 1261.

## Ανατολή και Δύση απομακρύνονται

Τον 11ο αιώνα το Βυζάντιο και οι χριστιανοί της Δυτικής Ευρώπης είχαν την
ίδια πίστη, αλλά ζούσαν όλο και πιο χωριστά. Στην Ανατολή μιλούσαν ελληνικά
και την Εκκλησία την καθοδηγούσε ο **πατριάρχης** της Κωνσταντινούπολης. Στη
Δύση μιλούσαν λατινικά και ο **πάπας** της Ρώμης ζητούσε να είναι ο αρχηγός
όλων των χριστιανών.

Το **1054** ο απεσταλμένος του πάπα και ο πατριάρχης **Μιχαήλ Κηρουλάριος**
αφόρισαν ο ένας τον άλλον. Αυτό λέγεται **Σχίσμα**: από τότε η Εκκλησία
χωρίστηκε σε **Ορθόδοξη** στην Ανατολή και **Καθολική** στη Δύση.

Λίγο αργότερα, το **1071**, οι **Σελτζούκοι Τούρκοι** νίκησαν τον βυζαντινό
στρατό στο **Μαντζικέρτ**, στα ανατολικά της Μικράς Ασίας, και αιχμαλώτισαν
τον αυτοκράτορα Ρωμανό Δ΄ Διογένη. Μέσα σε λίγα χρόνια το μεγαλύτερο μέρος
της Μικράς Ασίας χάθηκε.

Ο αυτοκράτορας **Αλέξιος Α΄ Κομνηνός**, που ανέβηκε στον θρόνο το 1081, ζήτησε από τον πάπα να του
στείλει μισθοφόρους από τη Δύση για να πάρει πίσω τα χαμένα εδάφη. Πήρε
πολύ περισσότερα από όσα είχε ζητήσει.

## Η Α΄ Σταυροφορία

Το **1095** ο πάπας **Ουρβανός Β΄** κάλεσε τους χριστιανούς της Δύσης σε
πόλεμο για να πάρουν από τους μουσουλμάνους την **Ιερουσαλήμ** και τους
**Αγίους Τόπους**, όπου έζησε ο Χριστός. Όσοι ξεκίνησαν έραβαν έναν **σταυρό**
πάνω στα ρούχα τους· γι' αυτό ονομάστηκαν **σταυροφόροι** και οι εκστρατείες
τους **Σταυροφορίες**.

Δεν τους οδηγούσε μόνο η πίστη. Πολλοί ήλπιζαν να κερδίσουν **γη** και
**πλούτη**, ενώ οι ιταλικές πόλεις, όπως η **Βενετία** και η **Γένουα**,
έβλεπαν ευκαιρίες για **εμπόριο** στην Ανατολή.

Χιλιάδες ιππότες πέρασαν από την Κωνσταντινούπολη το **1096–1097**. Ο Αλέξιος
τους βοήθησε να περάσουν στην Ασία, αλλά τους έβλεπε με καχυποψία· και
εκείνοι δεν εμπιστεύονταν τους «Γραικούς». Το **1099** οι σταυροφόροι
κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ, με πολλά θύματα ανάμεσα στους κατοίκους της,
μουσουλμάνους και Εβραίους, και ίδρυσαν δικά τους κράτη στην Ανατολή.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι Σταυροφορίες **δεν** είχαν για τους ανθρώπους της εποχής το ίδιο νόημα.
>
> Για τους σταυροφόρους ήταν **ιερός πόλεμος**. Για τους μουσουλμάνους της
> Συρίας και της Παλαιστίνης ήταν **εισβολή** ξένων στρατών. Για τους
> Βυζαντινούς ήταν συχνά μια **επικίνδυνη βοήθεια**: τους χρειάζονταν, αλλά
> φοβούνταν ότι θα στραφούν εναντίον τους.

## Η Δ΄ Σταυροφορία

Η Ιερουσαλήμ ξαναπέρασε στους μουσουλμάνους το 1187, όταν την κατέλαβε ο
σουλτάνος **Σαλαδίνος**. Νέες σταυροφορίες ξεκίνησαν για να την πάρουν πίσω.
Η **τέταρτη** ξεκίνησε το **1202** — και δεν έφτασε ποτέ εκεί.

1. Οι σταυροφόροι συμφώνησαν με τη **Βενετία** να τους φτιάξει στόλο. Όταν
   ήρθε η ώρα, **δεν είχαν τα χρήματα** να τον πληρώσουν.
2. Ο δόγης (άρχοντας) της Βενετίας **Ερρίκος Δάνδολος** τούς πρότεινε να
   ξεπληρώσουν το χρέος καταλαμβάνοντας για λογαριασμό της τη **Ζάρα**, μια
   χριστιανική πόλη της Δαλματίας. Ο πάπας τούς το είχε απαγορεύσει, αλλά
   εκείνοι την κατέλαβαν.
3. Τότε εμφανίστηκε ο **Αλέξιος Άγγελος**, γιος ενός αυτοκράτορα που είχε
   εκθρονιστεί. Τους υποσχέθηκε πολλά χρήματα και στρατό αν τον έβαζαν στον
   θρόνο της Κωνσταντινούπολης.
4. Το **1203** ο στόλος έφτασε στην Πόλη και ο Αλέξιος έγινε αυτοκράτορας. Δεν
   μπόρεσε όμως να πληρώσει όσα είχε τάξει. Οι κάτοικοι τον έβλεπαν ως
   άνθρωπο των ξένων, και λίγους μήνες μετά τον ανέτρεψαν και τον σκότωσαν
   αντίπαλοί του μέσα στην Πόλη.
5. Οι σταυροφόροι και οι Βενετοί, χωρίς χρήματα και θυμωμένοι, αποφάσισαν να
   πάρουν την πόλη για λογαριασμό τους.

## Η Άλωση του 1204

Τον **Απρίλιο του 1204** οι σταυροφόροι μπήκαν στην Κωνσταντινούπολη από τα
θαλάσσια τείχη. Για **τρεις μέρες** λεηλατούσαν την πόλη: έκλεψαν θησαυρούς
από παλάτια και εκκλησίες, ακόμα και από την **Αγία Σοφία**, και έκαψαν
σπίτια. Πολλά αρχαία αγάλματα λιώθηκαν για να γίνουν νομίσματα.

Τα τέσσερα **χάλκινα άλογα** του Ιπποδρόμου μεταφέρθηκαν στη **Βενετία** και
στήθηκαν στον ναό του Αγίου Μάρκου, όπου βρίσκονται ως σήμερα.

*Τα τέσσερα χάλκινα άλογα του Ιπποδρόμου, μέσα στον ναό του Αγίου Μάρκου στη Βενετία. Στην πρόσοψη του ναού έχουν μπει αντίγραφα· τα αληθινά προστατεύονται εδώ μέσα. Δες ότι φαίνεται ακόμη λίγο από το χρύσωμά τους.*

Η λεηλασία σόκαρε και πολλούς ανθρώπους της Δύσης. Ο πάπας **Ιννοκέντιος Γ΄**
την καταδίκασε με σκληρά λόγια. Και το **2004**, οκτακόσια χρόνια μετά, ο
πάπας **Ιωάννης Παύλος Β΄** εξέφρασε δημόσια τη λύπη του για όσα έγιναν.

> **Κλειδί**
>
> Το 1204 η Κωνσταντινούπολη, που για σχεδόν εννιακόσια χρόνια δεν είχε πέσει
> ποτέ σε εχθρό, κατακτήθηκε — και μάλιστα από **χριστιανούς** που είχαν ξεκινήσει
> για την Ιερουσαλήμ.
>
> Η αυτοκρατορία κομματιάστηκε, ο πλούτος της χάθηκε και η δυσπιστία ανάμεσα
> σε Ορθόδοξους και Καθολικούς βάθυνε για αιώνες.

## Κομματιασμένη αυτοκρατορία

Οι νικητές μοίρασαν τα εδάφη. Οι Βυζαντινοί ονόμαζαν τους δυτικούς
**Λατίνους** ή **Φράγκους**, και γι' αυτό η εποχή λέγεται **Λατινοκρατία** ή
**Φραγκοκρατία**.

| Κράτη των Λατίνων                                                             | Ελληνικά κράτη                                |
| ----------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------- |
| **Λατινική αυτοκρατορία** με κέντρο την Κωνσταντινούπολη                      | **Αυτοκρατορία της Νίκαιας**, στη Μικρά Ασία  |
| **Βενετικές κτήσεις**: Κρήτη, Εύβοια, πολλά νησιά και λιμάνια                 | **Δεσποτάτο της Ηπείρου**, στη δυτική Ελλάδα  |
| **Φράγκικα πριγκιπάτα**, όπως της Αχαΐας στον Μοριά και το δουκάτο της Αθήνας | **Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας**, στον Πόντο |

*Το κάστρο Χλεμούτσι στην Ηλεία. Το έχτισαν οι Φράγκοι του πριγκιπάτου της Αχαΐας λίγα χρόνια μετά το 1204, για να κρατούν την περιοχή. Από την κορυφή του λόφου έβλεπαν τον κάμπο και τη θάλασσα.*

Από τα ελληνικά κράτη πιο δυνατό έγινε η **Νίκαια**. Εκεί μαζεύτηκαν πολλοί
λόγιοι και αξιωματούχοι της Πόλης, και οι αυτοκράτορές της ετοίμαζαν την
επιστροφή.

Τον **Ιούλιο του 1261** ένας στρατηγός της Νίκαιας, ο **Αλέξιος
Στρατηγόπουλος**, μπήκε στην Κωνσταντινούπολη σχεδόν χωρίς μάχη. Ο
αυτοκράτορας **Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος** έγινε ξανά κύριος της Πόλης. Πολλά
νησιά όμως, όπως η Κρήτη, έμειναν στους Βενετούς για αιώνες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το Σχίσμα ως την ανάκτηση της Πόλης*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πώς μια σταυροφορία για την Ιερουσαλήμ κατέληξε στην Κωνσταντινούπολη;

1. **Χρέος:** οι σταυροφόροι χρωστούσαν στη Βενετία για τον στόλο και δεν
   μπορούσαν να πληρώσουν.
2. **Υποσχέσεις:** ο Αλέξιος Άγγελος τους έταξε χρήματα αν τον έκαναν
   αυτοκράτορα — χρήματα που τελικά δεν είχε.
3. **Συμφέροντα:** η Βενετία ήθελε να ελέγχει το εμπόριο της Ανατολής, και μια
   αδύναμη ή φιλική Κωνσταντινούπολη τη βόλευε.
4. **Δυσπιστία:** μετά το Σχίσμα και τις προηγούμενες σταυροφορίες, Λατίνοι και
   Βυζαντινοί δεν εμπιστεύονταν ο ένας τον άλλον. Όλα μαζί έκαναν την επίθεση
   να μοιάζει στους σταυροφόρους με «λύση».

### Παράδειγμα 2: Πόσα χρόνια κράτησε η Λατινική αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης;

1. Κατάληψη της Πόλης από τους σταυροφόρους: 1204.
2. Ανάκτηση από τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο: 1261.
3. Αφαιρούμε: 1261 − 1204 = 57.
4. Η Πόλη έμεινε στους Λατίνους **57 χρόνια** — λιγότερο από μια ανθρώπινη ζωή.
   Η ζημιά όμως ήταν τόσο μεγάλη που η αυτοκρατορία δεν ξαναβρήκε ποτέ την
   παλιά της δύναμη.

## Ερωτήσεις

1. Από πού πήραν το όνομά τους οι σταυροφόροι;
   - Από τον σταυρό που έραβαν στα ρούχα τους
   - Από μια πόλη που λεγόταν Σταυρός
   - Από τους σταυρούς που έχτιζαν στους δρόμους
   - Από το σταυροδρόμι της Κωνσταντινούπολης
2. Ποιος ήταν ο δηλωμένος στόχος των Σταυροφοριών;
   - Να πάρουν την Ιερουσαλήμ από τους μουσουλμάνους
   - Να καταλάβουν την Κωνσταντινούπολη
   - Να ανακαλύψουν νέες ηπείρους
   - Να σταματήσουν το Σχίσμα των Εκκλησιών
3. Τι ήταν το Σχίσμα του 1054;
   - Ο χωρισμός της Εκκλησίας σε Ορθόδοξη και Καθολική
   - Ο χωρισμός της αυτοκρατορίας σε Ανατολή και Δύση
   - Μια μάχη ανάμεσα σε Βυζαντινούς και Σελτζούκους
   - Η λεηλασία της Κωνσταντινούπολης
4. Γιατί ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός ζήτησε βοήθεια από τη Δύση;
   - Είχε χάσει μεγάλο μέρος της Μικράς Ασίας
   - Ήθελε να κατακτήσει τη Βενετία
   - Οι σταυροφόροι είχαν ήδη πάρει την Πόλη
   - Δεν είχε καθόλου στρατό
5. Ποιο από τα παρακάτω έστρεψε τη Δ΄ Σταυροφορία προς την Κωνσταντινούπολη;
   - Το χρέος στη Βενετία και οι υποσχέσεις του Αλεξίου Αγγέλου
   - Μια διαταγή του πάπα να καταλάβουν την Πόλη
   - Ένας βυζαντινός στόλος που τους επιτέθηκε στη θάλασσα
   - Ένα λάθος στον δρόμο προς την Ιερουσαλήμ
6. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ήταν ελληνικό κράτος μετά το 1204;
   - Η Λατινική αυτοκρατορία
   - Η αυτοκρατορία της Νίκαιας
   - Το Δεσποτάτο της Ηπείρου
   - Η αυτοκρατορία της Τραπεζούντας
7. Από ποιο κράτος ξεκίνησε η ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης το 1261;
   - Από την αυτοκρατορία της Νίκαιας
   - Από τη Βενετία
   - Από το πριγκιπάτο της Αχαΐας
   - Από την Ιερουσαλήμ
8. Πώς έβλεπαν τις Σταυροφορίες οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Συρίας και της Παλαιστίνης;
   - Ως εισβολή ξένων στρατών στον τόπο τους
   - Ως βοήθεια από φίλους χριστιανούς
   - Ως εμπορική ευκαιρία
   - Δεν τις πρόσεξαν καθόλου

## Ασκήσεις

1. Ποιος ήταν ο δόγης της Βενετίας που συμφώνησε με τους σταυροφόρους της Δ΄ Σταυροφορίας;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε το 1054. Πώς λέγεται ο χωρισμός της Εκκλησίας που έγινε τότε;
   *Γραμμή του χρόνου από το 1054 ως την ανάκτηση της Πόλης το 1261· το πρώτο γεγονός είναι κενό.*
3. Τι έκανε χιλιάδες ανθρώπους της Δύσης να ξεκινήσουν για την Ανατολή με τις Σταυροφορίες; Δώσε περισσότερους από έναν λόγους.
4. «Ακόμα και οι Σαρακηνοί είναι φιλάνθρωποι και ήπιοι μπροστά σε αυτούς, που κουβαλούν τον σταυρό του Χριστού στους ώμους τους.» — Νικήτας Χωνιάτης, Χρονική διήγησις, αρχές 13ου αι. Ο Χωνιάτης ζούσε στην Πόλη, έχασε το σπίτι του στις φωτιές και το 1204 έφυγε πρόσφυγας. Τι θέλει να πει με αυτή τη σύγκριση, και από ποια ματιά γράφει;
5. Ποιος έφταιγε περισσότερο για την Άλωση του 1204: οι σταυροφόροι, η Βενετία ή ο Αλέξιος Άγγελος; Τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/crusades-1204
