# Ο Μέγας Κωνσταντίνος και η Κωνσταντινούπολη

> Μια νέα πρωτεύουσα στον Βόσπορο, και η αρχή του Βυζαντίου.

Ιστορία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/constantinople

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα προβλήματα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας τον 3ο αιώνα μ.Χ.
- Να αναφέρεις ποιος ίδρυσε την Κωνσταντινούπολη και πότε έγιναν τα εγκαίνιά της.
- Να εξηγείς γιατί η θέση της νέας πρωτεύουσας ήταν πλεονεκτική για το εμπόριο και την άμυνα.
- Να συνδέεις την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης με την αρχή της βυζαντινής ιστορίας.

## Μια αυτοκρατορία σε κρίση

Τον 3ο αιώνα μ.Χ. η **Ρωμαϊκή αυτοκρατορία** απλωνόταν από τη Βρετανία ως τη
Συρία και από τον Δούναβη ως την Αίγυπτο. Ήταν τεράστια — και γι' αυτό
δύσκολη στη διοίκηση.

Τρία προβλήματα τη βάραιναν:

- **Επιδρομές στα σύνορα.** Στον βορρά, πέρα από τον Ρήνο και τον Δούναβη,
  πίεζαν γερμανικά φύλα, όπως οι Γότθοι. Στην ανατολή, οι Πέρσες.
- **Εμφύλιοι πόλεμοι.** Στρατηγοί ανακήρυσσαν τον εαυτό τους αυτοκράτορα και
  πολεμούσαν μεταξύ τους. Μέσα σε λίγες δεκαετίες άλλαξαν δεκάδες
  αυτοκράτορες.
- **Οικονομική δυσκολία.** Το εμπόριο έπεσε, οι φόροι αυξήθηκαν και τα
  νομίσματα έχαναν την αξία τους.

Ο αυτοκράτορας **Διοκλητιανός** (284–305) προσπάθησε να βάλει τάξη: μοίρασε τη
διοίκηση σε τέσσερις άρχοντες, δύο στην Ανατολή και δύο στη Δύση. Μετά από
αυτόν όμως οι άρχοντες ξαναπολέμησαν για την εξουσία.

## Ο Μέγας Κωνσταντίνος

Από αυτούς τους αγώνες βγήκε νικητής ο **Κωνσταντίνος**. Ανακηρύχθηκε
αυτοκράτορας το 306, νίκησε τους αντιπάλους του στη Δύση το 312 και το 324
έμεινε **μόνος** αυτοκράτορας όλης της αυτοκρατορίας.

Οι μεταγενέστεροι τον ονόμασαν **Μέγα** για δύο μεγάλες αποφάσεις του:

1. Έδωσε ελευθερία στους χριστιανούς (θα το δεις στην επόμενη ενότητα).
2. Έχτισε μια **νέα πρωτεύουσα** στην Ανατολή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την κρίση στη νέα πρωτεύουσα*

## Γιατί εκεί;

Ο Κωνσταντίνος δεν έχτισε την πόλη από το μηδέν. Διάλεξε το **Βυζάντιο**, μια
παλιά ελληνική αποικία των Μεγαρέων, στην ευρωπαϊκή όχθη του **Βοσπόρου**.

Κοίτα τον χάρτη: ο Βόσπορος είναι ένα στενό πέρασμα θάλασσας
που ενώνει τον **Εύξεινο Πόντο** (τη Μαύρη Θάλασσα) με την **Προποντίδα** και,
από εκεί, με το Αιγαίο. Στη μία όχθη η Ευρώπη, στην άλλη η Ασία.

*Χάρτης της Ευρώπης με τη Μαύρη Θάλασσα, το Αιγαίο, την Ελλάδα και την Τουρκία· ο Βόσπορος είναι το στενό ανάμεσα στη Μαύρη Θάλασσα και το Αιγαίο.*

*Η Κωνσταντινούπολη σήμερα, από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Η γαλάζια λωρίδα που ανεβαίνει προς τα πάνω είναι ο Βόσπορος: αριστερά η Ευρώπη, δεξιά η Ασία. Κάτω είναι η Προποντίδα. Η μύτη της στεριάς ανάμεσα στον στενό κόλπο, τον Κεράτιο, και στη θάλασσα είναι εκεί όπου χτίστηκε η πόλη του Κωνσταντίνου.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι κέρδιζε η πόλη από τη θέση της;*

> **Κλειδί**
>
> Η Κωνσταντινούπολη ήταν χτισμένη σε **σταυροδρόμι**:
>
> - ανάμεσα σε **δύο ηπείρους**, την Ευρώπη και την Ασία·
> - ανάμεσα σε **δύο θάλασσες**, τον Εύξεινο Πόντο και το Αιγαίο.
>
> Από εκεί ο αυτοκράτορας έλεγχε το εμπόριο, έφτανε γρήγορα στα σύνορα και
> μπορούσε να αμυνθεί εύκολα. Γι' αυτό η πόλη άντεξε πάρα πολλές πολιορκίες
> μέσα στους αιώνες.

## Μια νέα Ρώμη

Η πόλη χτίστηκε γρήγορα. Ο Κωνσταντίνος μεγάλωσε τα τείχη, έφτιαξε φόρουμ
(αγορά), ανάκτορα, λουτρά, μεγάλωσε τον **Ιππόδρομο** και έφερε αγάλματα από
πολλές πόλεις του κράτους για να τη στολίσει.

*Η Όφεως Στήλη, στη θέση του παλιού Ιπποδρόμου. Είναι τρία χάλκινα φίδια πλεγμένα μεταξύ τους. Οι Έλληνες την είχαν αφιερώσει στους Δελφούς μετά τη νίκη τους κατά των Περσών, και ο Κωνσταντίνος τη μετέφερε στη νέα του πρωτεύουσα. Τα κεφάλια των φιδιών έχουν χαθεί.*

Στις **11 Μαΐου 330 μ.Χ.** έγιναν τα εγκαίνια. Η πόλη ονομάστηκε **Νέα Ρώμη**,
αλλά όλοι την έλεγαν **Κωνσταντινούπολη**, την πόλη του Κωνσταντίνου.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής **δεν** έλεγαν τον εαυτό τους «Βυζαντινούς».
>
> Ένιωθαν και ονόμαζαν τον εαυτό τους **Ρωμαίους** («Ρωμιούς»), γιατί η
> αυτοκρατορία τους ήταν η συνέχεια της Ρωμαϊκής. Το όνομα «Βυζαντινή
> αυτοκρατορία» το έδωσαν πολύ αργότερα οι ιστορικοί, από το παλιό όνομα της
> πόλης, Βυζάντιο.

## Η αρχή του Βυζαντίου

Με τα χρόνια, το ανατολικό μισό της αυτοκρατορίας, με κέντρο την
Κωνσταντινούπολη, πήρε δικό του χαρακτήρα:

| Ρωμαϊκό στοιχείο       | Ελληνικό στοιχείο  | Χριστιανικό στοιχείο |
| ---------------------- | ------------------ | -------------------- |
| κράτος, νόμοι, στρατός | γλώσσα και παιδεία | πίστη και εκκλησία   |

Πάνω σε αυτά τα τρία στηρίχτηκε η **Βυζαντινή αυτοκρατορία**, που κράτησε ως
το **1453**, όταν η Κωνσταντινούπολη κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ο Κωνσταντίνος δεν έμεινε στη Ρώμη;

1. Η Ρώμη ήταν μακριά από τα σύνορα που κινδύνευαν περισσότερο: τον Δούναβη και
   την Περσία.
2. Το κέντρο της ζωής είχε μετακινηθεί ανατολικά: εκεί ήταν οι περισσότερες
   πόλεις, το εμπόριο και ο πλούτος.
3. Μια καινούργια πόλη ήταν επίσης μια **νέα αρχή**, μακριά από τις παλιές
   οικογένειες και τις συνήθειες της Ρώμης.
4. Γι' αυτό προτίμησε να χτίσει νέα πρωτεύουσα στην Ανατολή, πάνω στον Βόσπορο.

### Παράδειγμα 2: Πόσα χρόνια ήταν η Κωνσταντινούπολη πρωτεύουσα της Βυζαντινής αυτοκρατορίας;

1. Εγκαίνια της πόλης: 330 μ.Χ.
2. Άλωση από τους Οθωμανούς: 1453 μ.Χ.
3. Αφαιρούμε: 1453 − 330 = 1123.
4. Πάνω από **χίλια εκατό χρόνια**, με ένα μόνο διάλειμμα (1204–1261), όταν την
   κατέλαβαν οι Σταυροφόροι. Λίγες πρωτεύουσες στην ιστορία κράτησαν τόσο πολύ.

## Ερωτήσεις

1. Πότε έγιναν τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης;
   - Το 330 μ.Χ.
   - Το 330 π.Χ.
   - Το 1453 μ.Χ.
   - Το 395 μ.Χ.
2. Ποια πόλη υπήρχε στη θέση της Κωνσταντινούπολης πριν από τον Κωνσταντίνο;
   - Το Βυζάντιο
   - Η Τροία
   - Η Νίκαια
   - Καμία — ήταν ακατοίκητος τόπος
3. Ποιο από τα παρακάτω ήταν πρόβλημα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας τον 3ο αιώνα μ.Χ.;
   - Επιδρομές στα σύνορα και εμφύλιοι πόλεμοι
   - Επιθέσεις των Οθωμανών
   - Έλλειψη στρατηγών
   - Η αυτοκρατορία ήταν πολύ μικρή
4. Γιατί η θέση πάνω στον Βόσπορο βοηθούσε το εμπόριο της πόλης;
   - Από εκεί περνούσαν τα πλοία της Μαύρης Θάλασσας
   - Ήταν η μόνη πόλη με λιμάνι στη Μεσόγειο
   - Είχε χρυσωρυχεία μέσα στα τείχη
   - Ήταν κοντά στην Ιταλία
5. Τι έκανε την Κωνσταντινούπολη εύκολη στην άμυνα;
   - Τη βρέχει θάλασσα από τις τρεις πλευρές
   - Ήταν χτισμένη σε ψηλό βουνό
   - Δεν είχε καθόλου εχθρούς
   - Ήταν κρυμμένη μέσα σε δάσος
6. Πώς αποκαλούσαν τον εαυτό τους οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας;
   - Ρωμαίοι
   - Βυζαντινοί
   - Κωνσταντινιανοί
   - Μεγαρείς
7. Τι θα κέρδιζε ο αυτοκράτορας αν ζούσε στην Κωνσταντινούπολη αντί για τη Ρώμη, όταν απειλούσαν ταυτόχρονα Γότθοι και Πέρσες;
   - Θα έφτανε πιο γρήγορα και στα δύο μέτωπα
   - Δεν θα χρειαζόταν στρατό
   - Θα γινόταν φίλος με τους Πέρσες
   - Τίποτα, γιατί η Ρώμη ήταν πιο κοντά και στα δύο
8. Ποια τρία στοιχεία ένωσε η Βυζαντινή αυτοκρατορία;
   - Ρωμαϊκό κράτος, ελληνική γλώσσα, χριστιανική πίστη
   - Αιγυπτιακή γραφή, περσικό στρατό, ελληνική θρησκεία
   - Λατινική γλώσσα, αρχαίους θεούς, αθηναϊκή δημοκρατία
   - Μόνο το ρωμαϊκό, χωρίς αλλαγές

## Ασκήσεις

1. Ποιος αυτοκράτορας ίδρυσε την Κωνσταντινούπολη;
2. Στη γραμμή του χρόνου η χρονιά ενός γεγονότος έχει μείνει κενή. Ποια χρονιά έγιναν τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης;
   *Γραμμή του χρόνου της ζωής του Μεγάλου Κωνσταντίνου από το 306 ως το 337· η χρονιά των εγκαινίων της πόλης είναι κενή.*
3. Λέμε ότι η Κωνσταντινούπολη ήταν χτισμένη σε «σταυροδρόμι». Εξήγησε τι σημαίνει αυτό και τι κέρδιζε η πόλη από τη θέση της.
4. «Ο Κωνσταντίνος δεν άντεχε τις βρισιές που του έριχναν σχεδόν όλοι [στη Ρώμη], και γύρευε μια πόλη ισάξια με τη Ρώμη, για να χτίσει εκεί το παλάτι του.» — Ζώσιμος, Νέα Ιστορία, γύρω στο 500. Ο Ζώσιμος πίστευε στους αρχαίους θεούς, δεν συμπαθούσε τον Κωνσταντίνο και έγραψε περίπου 170 χρόνια μετά. Μπορούμε να εμπιστευτούμε την εξήγησή του;
5. Αν ήσουν σύμβουλος του Κωνσταντίνου, ποιο πλεονέκτημα της νέας πρωτεύουσας θα θεωρούσες πιο σημαντικό: το εμπόριο, την εύκολη άμυνα ή την απόσταση από τα σύνορα; Γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/constantinople
