# Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο

> Σπίτια, αγορές, σχολεία και ιππόδρομος.

Ιστορία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/byzantine-daily-life

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς ζούσαν οι Βυζαντινοί στην ύπαιθρο και στην πόλη.
- Να συγκρίνεις το σπίτι, την τροφή και την ένδυση πλούσιων και φτωχών.
- Να εξηγείς πώς λειτουργούσαν το σχολείο και η αγορά στο Βυζάντιο.
- Να αναφέρεις τρόπους με τους οποίους οι Βυζαντινοί φρόντιζαν τους αδύναμους.

## Στο χωριό και στην πόλη

Όταν σκεφτόμαστε το Βυζάντιο, ο νους μας πηγαίνει στην Κωνσταντινούπολη, με
τα παλάτια και την Αγία Σοφία. Οι περισσότεροι Βυζαντινοί όμως **δεν** ζούσαν
σε μεγάλες πόλεις. Ζούσαν σε **χωριά** και ήταν **γεωργοί** και
**κτηνοτρόφοι**.

Η μέρα στο χωριό ξεκινούσε με το φως του ήλιου. Οι άντρες όργωναν με βόδια,
έσπερναν σιτάρι και κριθάρι, φρόντιζαν τα αμπέλια και τις ελιές. Οι γυναίκες
έψηναν ψωμί, ύφαιναν τα ρούχα της οικογένειας και βοηθούσαν στο χωράφι,
ιδίως στον θερισμό και στον τρύγο. Και τα παιδιά δούλευαν από μικρά: έβοσκαν
τα ζώα, κουβαλούσαν νερό, μάζευαν ελιές.

Από τη σοδειά τους οι γεωργοί πλήρωναν **φόρους** στο κράτος. Με αυτούς τους
φόρους ζούσαν ο στρατός, οι υπάλληλοι και η πρωτεύουσα.

Στις πόλεις η ζωή ήταν πιο γρήγορη και πιο θορυβώδης. Η Κωνσταντινούπολη,
στις καλύτερες εποχές της, είχε εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους — τεράστιος
αριθμός για τα χρόνια εκείνα.

## Το σπίτι, το τραπέζι, τα ρούχα

Η ζωή ενός πλούσιου και ενός φτωχού ήταν πολύ διαφορετική:

|             | Φτωχή οικογένεια                               | Πλούσια οικογένεια                           |
| ----------- | ---------------------------------------------- | -------------------------------------------- |
| **Σπίτι**   | μικρό, από ξύλο ή πλίνθους, με ένα-δυο δωμάτια | πέτρινο, με δύο ορόφους, αυλή και πηγάδι     |
| **Τραπέζι** | ψωμί, όσπρια, λαχανικά, ελιές, τυρί            | και ψάρι, κρέας, φρούτα, γλυκά με μέλι       |
| **Ρούχα**   | απλός χιτώνας από μαλλί ή λινάρι               | ρούχα από μετάξι, με κεντήματα και κοσμήματα |

Το **ψωμί** ήταν η βάση του φαγητού για όλους. Το κρασί το έπιναν συνήθως
ανακατεμένο με νερό. Η ζάχαρη ερχόταν από μακριά, ήταν σπάνια και ακριβή και τη χρησιμοποιούσαν
κυρίως σε φάρμακα· τα γλυκά γίνονταν με **μέλι**.
Επειδή η Εκκλησία όριζε πολλές μέρες **νηστείας**, οι Βυζαντινοί έτρωγαν
συχνά χωρίς κρέας.

Υπήρχε και ένα χρώμα που δεν επιτρεπόταν σε κανέναν άλλον: η **πορφύρα**, το
βαθύ κόκκινο-μωβ, ήταν χρώμα του αυτοκράτορα.

## Στο σχολείο

Γύρω στα **έξι ή επτά** χρόνια του, ένα παιδί μπορούσε να πάει στον
**γραμματιστή**, τον δάσκαλο των πρώτων γραμμάτων. Εκεί μάθαινε ανάγνωση,
γραφή και λίγη αριθμητική. Για ανάγνωσμα χρησιμοποιούσαν συχνά το
**Ψαλτήρι**, ένα βιβλίο με ψαλμούς.

Όσοι συνέχιζαν πήγαιναν στον **γραμματικό**. Μάθαιναν σωστά ελληνικά και
διάβαζαν αρχαίους συγγραφείς, πάνω απ' όλα τον **Όμηρο**· πολλοί μαθητές
ήξεραν ολόκληρα κομμάτια της Ιλιάδας απέξω. Οι πιο προχωρημένοι σπούδαζαν σε
ανώτερες σχολές της Κωνσταντινούπολης νόμους, ιατρική ή φιλοσοφία.

Το σχολείο όμως **δεν ήταν για όλους**. Το πλήρωναν οι γονείς, και τα
περισσότερα παιδιά των χωριών δεν πήγαιναν καθόλου. Τα κορίτσια σπάνια
πήγαιναν σε σχολείο· κάποια, από πλούσιες οικογένειες, μάθαιναν γράμματα στο
σπίτι. Μία από αυτές, η πριγκίπισσα **Άννα Κομνηνή**, έγραψε τον 12ο αιώνα
ένα ολόκληρο βιβλίο ιστορίας, την **Αλεξιάδα**.

## Η αγορά

Ο μεγάλος δρόμος της Κωνσταντινούπολης λεγόταν **Μέση**. Είχε στοές με
κολόνες και από τις δύο πλευρές, και κάτω από αυτές ήταν τα μαγαζιά: αρτοποιοί,
χρυσοχόοι, πωλητές υφασμάτων, αρωμάτων και κεριών.

Οι τεχνίτες και οι έμποροι του ίδιου επαγγέλματος ήταν οργανωμένοι σε
**συντεχνίες**. Τις επέβλεπε ο **έπαρχος της πόλης**, ένας υψηλός
αξιωματούχος. Τον 10ο αιώνα γράφτηκε το **Επαρχικό Βιβλίο**, με κανόνες για
κάθε συντεχνία:

- πόσο κέρδος επιτρέπεται και πόσο πρέπει να ζυγίζει το ψωμί·
- σε ποιο σημείο της πόλης πουλάει κάθε επάγγελμα·
- τι τιμωρία παίρνει όποιος κλέβει στο ζύγι ή πουλάει κακή πραμάτεια.

Για τις αγορές χρησιμοποιούσαν το χρυσό **νόμισμα** (ή **σόλιδο**). Κράτησε
την αξία του περίπου επτακόσια χρόνια, και γι' αυτό το δέχονταν έμποροι από
την Ιταλία ως την Ινδία.

*Χρυσό νόμισμα από τα χρόνια του Βασιλείου Β΄, γύρω στο 1000. Ο αυτοκράτορας, αριστερά, και ο αδελφός του Κωνσταντίνος κρατούν μαζί έναν σταυρό, και γύρω γύρω είναι γραμμένα τα ονόματά τους.*

> **Κλειδί**
>
> Η βυζαντινή αγορά ήταν **οργανωμένη με κανόνες**: συντεχνίες για κάθε
> επάγγελμα, ο έπαρχος να ελέγχει τις τιμές και το ζύγι, ένα νόμισμα που όλοι
> εμπιστεύονταν. Έτσι το κράτος ήθελε να έχει η πόλη ψωμί σε δίκαιη τιμή και
> να μην ξεσηκώνεται ο λαός.

## Γιορτές και διασκέδαση

Στον **Ιππόδρομο**, που τον γνώρισες στην ενότητα για τον Ιουστινιανό, οι
αρματοδρομίες συνέχισαν για αιώνες. Εκτός από αυτές, οι Βυζαντινοί
διασκέδαζαν:

- στα δημόσια **λουτρά**, όπου πήγαιναν για να πλυθούν αλλά και για να
  συναντήσουν φίλους·
- στις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές, με λιτανείες στους δρόμους·
- στα **πανηγύρια**. Το πιο ονομαστό ήταν τα **Δημήτρια** της Θεσσαλονίκης,
  γύρω από τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου τον Οκτώβριο, όπου έρχονταν έμποροι
  από πολλές χώρες·
- με παιχνίδια στο σπίτι: ζάρια, επιτραπέζια όπως η **τάβλα**, πρόγονος του
  σημερινού τάβλι. Τα παιδιά έπαιζαν με μπάλες, σβούρες και **κότσια**.

*Αγόρια παίζουν με στεφάνια, που τα σπρώχνουν με ένα ραβδί καθώς τρέχουν. Είναι κομμάτι από το ψηφιδωτό δάπεδο του Μεγάλου Παλατιού της Κωνσταντινούπολης. Κάποια κομμάτια έχουν χαθεί, γι' αυτό φαίνονται τα λευκά κενά.*

## Φροντίδα για τους αδύναμους

Οι Βυζαντινοί θεωρούσαν σπουδαία αρετή τη **φιλανθρωπία**, την αγάπη για τον
συνάνθρωπο. Αυτοκράτορες, πλούσιοι και μοναστήρια ίδρυαν:

- **ξενώνες**, δηλαδή νοσοκομεία·
- **γηροκομεία** για τους γέρους·
- **ορφανοτροφεία** για τα παιδιά χωρίς γονείς·
- **πτωχοκομεία** για τους φτωχούς.

Ο ξενώνας της μονής του **Παντοκράτορα** στην Κωνσταντινούπολη, που ιδρύθηκε
το **1136**, είχε πενήντα κρεβάτια σε χωριστούς θαλάμους, γιατρούς με βάρδιες,
φαρμακείο και μια γυναίκα γιατρό για τον θάλαμο των γυναικών.

> **Πρόσεχε**
>
> Στο Βυζάντιο **ξενώνας** δεν ήταν ξενοδοχείο.
>
> Η λέξη αρχικά σήμαινε τόπο που φιλοξενεί ξένους και ταξιδιώτες. Με τα χρόνια
> οι ξενώνες έγιναν κυρίως **νοσοκομεία**, με γιατρούς, νοσοκόμους και φάρμακα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος θα βοηθούσε;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί το κράτος νοιαζόταν τόσο για την τιμή και το βάρος του ψωμιού;

1. Το ψωμί ήταν το βασικό φαγητό κάθε οικογένειας, ιδίως των φτωχών.
2. Αν ακρίβαινε ή αν οι αρτοποιοί έκλεβαν στο ζύγι, πολλοί άνθρωποι θα πεινούσαν.
3. Ένας πεινασμένος λαός στην πρωτεύουσα μπορούσε να θυμώσει και να
   ξεσηκωθεί — οι αυτοκράτορες το ήξεραν από εξεγέρσεις όπως η στάση του Νίκα.
4. Γι' αυτό το Επαρχικό Βιβλίο έβαζε αυστηρούς κανόνες: το ψωμί ήταν θέμα
   **τάξης και ειρήνης** στην πόλη, όχι μόνο εμπορίου.

### Παράδειγμα 2: Τι θα άλλαζε στη ζωή ενός παιδιού αν γεννιόταν σε χωριό αντί για πλούσιο σπίτι της Πόλης;

1. **Δουλειά:** στο χωριό θα βοηθούσε από μικρό στα ζώα και στο χωράφι.
2. **Σχολείο:** πιθανότατα δεν θα πήγαινε καθόλου· στην Πόλη ένας πλούσιος
   πατέρας θα πλήρωνε γραμματιστή και αργότερα γραμματικό.
3. **Τραπέζι και ρούχα:** ψωμί, όσπρια και μάλλινος χιτώνας στο χωριό· ψάρι,
   κρέας και μετάξι στο αρχοντικό.
4. Και τα δύο παιδιά όμως θα ζούσαν με τον ίδιο **ρυθμό των γιορτών και των
   νηστειών** της Εκκλησίας — κάτι που ένωνε πλούσιους και φτωχούς.

## Ερωτήσεις

1. Πού ζούσαν οι περισσότεροι Βυζαντινοί;
   - Σε χωριά, ως γεωργοί και κτηνοτρόφοι
   - Στην Κωνσταντινούπολη
   - Σε μοναστήρια
   - Σε στρατόπεδα στα σύνορα
2. Τι μάθαινε ένα παιδί στον γραμματιστή;
   - Ανάγνωση, γραφή και λίγη αριθμητική
   - Ιατρική και νόμους
   - Να οδηγεί άρμα στον Ιππόδρομο
   - Ολόκληρη την Ιλιάδα απέξω
3. Τι περιείχε το Επαρχικό Βιβλίο;
   - Κανόνες για τις συντεχνίες της αγοράς
   - Τους νόμους του Ιουστινιανού
   - Ψαλμούς για τα παιδιά του σχολείου
   - Την ιστορία του αυτοκράτορα Αλεξίου
4. Τι ήταν η Μέση στην Κωνσταντινούπολη;
   - Ο κεντρικός δρόμος της Πόλης
   - Η μέση τάξη των κατοίκων
   - Το κέντρο του Ιπποδρόμου
   - Ένα χρυσό νόμισμα
5. Ένας Βυζαντινός λέει «πηγαίνω τον πατέρα μου στον ξενώνα». Πού τον πηγαίνει;
   - Σε νοσοκομείο
   - Σε ξενοδοχείο για διακοπές
   - Σε ξένη χώρα
   - Στο σχολείο
6. Γιατί έμποροι από μακρινές χώρες δέχονταν πρόθυμα το βυζαντινό χρυσό νόμισμα;
   - Κράτησε την αξία του για αιώνες
   - Ήταν το μόνο νόμισμα στον κόσμο
   - Ήταν φτιαγμένο από μετάξι
   - Τους το επέβαλλε ο στρατός
7. Ποιο από τα παρακάτω είναι παράδειγμα βυζαντινής διασκέδασης;
   - Ένα πανηγύρι όπως τα Δημήτρια της Θεσσαλονίκης
   - Ένας ποδοσφαιρικός αγώνας
   - Οι αρχαίοι Ολυμπιακοί αγώνες
   - Μια παράσταση στον κινηματογράφο
8. Τι μας δείχνει το παράδειγμα της Άννας Κομνηνής για τη μόρφωση των κοριτσιών;
   - Λίγα πλούσια κορίτσια μορφώνονταν στο σπίτι
   - Όλα τα κορίτσια πήγαιναν στο σχολείο
   - Απαγορευόταν στις γυναίκες να γράφουν
   - Τα κορίτσια μάθαιναν μόνο αριθμητική

## Ασκήσεις

1. Ποιο χρώμα ρούχων επιτρεπόταν μόνο στον αυτοκράτορα;
2. Γιατί τα περισσότερα παιδιά των χωριών στο Βυζάντιο δεν πήγαιναν καθόλου σχολείο;
3. «Από μικρό μού έλεγε ο γέρος ο πατέρας μου: “Παιδί μου, μάθε γράμματα, να 'χεις κι εσύ σαν εκείνον. Βλέπεις τον τάδε, παιδί μου; Περπατούσε με τα πόδια, και τώρα έχει διπλή σέλα και παχύ μουλάρι.”» — Πτωχοπροδρομικά ποιήματα, 12ος αι. Στη συνέχεια ο ποιητής παραπονιέται ότι, αν και μορφωμένος, πεινάει. Τι μας λέει η πηγή, και μπορούμε να την πάρουμε κατά γράμμα;
4. Οι Βυζαντινοί ίδρυαν ξενώνες, γηροκομεία, ορφανοτροφεία και πτωχοκομεία. Ποιο από αυτά θεωρείς πιο σημαντικό, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/byzantine-daily-life
