# Παιδεία και πολιτισμός στο Βυζάντιο

> Ανώτερες σχολές και χειρόγραφα, ψηφιδωτά και εικόνες, η θέση της γυναίκας, και τα ελληνικά ως γλώσσα του κράτους.

Ιστορία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/byzantine-culture

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις ανώτερες σχολές, τα μαθήματα και τις βιβλιοθήκες του Βυζαντίου.
- Να εξηγείς πώς σώθηκαν τα αρχαία κείμενα και πώς πέρασαν στη Δύση.
- Να αναγνωρίζεις τις μορφές της βυζαντινής τέχνης: ναοί, ψηφιδωτά, εικόνες, λαϊκή τέχνη.
- Να περιγράφεις τη θέση της γυναίκας στο Βυζάντιο και γυναίκες που διακρίθηκαν.
- Να εξηγείς πώς τα ελληνικά έγιναν η γλώσσα του κράτους, και τις δύο μορφές τους.

## Μια αυτοκρατορία που αγαπούσε τα γράμματα

Στην ενότητα για την καθημερινή ζωή γνώρισες τον **γραμματιστή** και τον
**γραμματικό**, τους δασκάλους των πρώτων τάξεων. Οι Βυζαντινοί πίστευαν ότι
η μόρφωση είναι από τα μεγαλύτερα αγαθά που μπορεί να έχει ένας άνθρωπος.
Λίγοι όμως μαθητές συνέχιζαν πολύ πιο ψηλά.

Το **425** ο αυτοκράτορας **Θεοδόσιος Β΄** ίδρυσε στην Κωνσταντινούπολη μια
ανώτερη σχολή, που το σχολικό βιβλίο τη λέει **Πανδιδακτήριο**. Η γυναίκα του,
η **Ευδοκία**, ήταν κόρη ενός φιλοσόφου από την Αθήνα. Στη σχολή δίδασκαν
τριάντα ένας δάσκαλοι: **δεκαπέντε** για τα ελληνικά, δεκατρείς για τα
λατινικά, ένας φιλόσοφος και δύο νομικοί. Για κάθε γλώσσα υπήρχαν δέκα
γραμματικοί· οι άλλοι δίδασκαν ρητορική. Ανώτερες σχολές υπήρχαν και σε
παλιά κέντρα της ελληνικής παιδείας, όπως η **Αλεξάνδρεια** και η
**Αντιόχεια**.

Στις ανώτερες σχολές οι μαθητές μάθαιναν:

- **αριθμητική**, **γεωμετρία**, **μουσική** και **αστρονομία**·
- **φιλοσοφία** και **ρητορική**, την τέχνη του καλού λόγου·
- **νόμους**, για να γίνουν δικαστές και υπάλληλοι του κράτους.

Πρόσεχαν πολύ και την **προφορά**. Κάποιον που ήταν μορφωμένος αλλά μιλούσε
άσχημα τα ελληνικά τον κορόιδευαν.

Στα δύσκολα χρόνια των Αράβων και της εικονομαχίας η παιδεία πέρασε
δοκιμασία. Στα **μέσα του 9ου αιώνα** ο **καίσαρας Βάρδας** οργάνωσε ξανά
ανώτερη σχολή στο παλάτι της **Μαγναύρας**. Την ίδια εποχή ο λόγιος
**Φώτιος**, που αργότερα έγινε πατριάρχης, έγραψε τη **«Βιβλιοθήκη»**:
σύντομες περιλήψεις για **279** βιβλία που είχε διαβάσει. Πολλά από αυτά
χάθηκαν αργότερα, και για αρκετά ό,τι ξέρουμε το ξέρουμε μόνο από τον Φώτιο.

## Βιβλία γραμμένα με το χέρι

Στο Βυζάντιο δεν υπήρχε τυπογραφείο. Κάθε βιβλίο ήταν **χειρόγραφο**. Το
έγραφαν σε **περγαμηνή**, δέρμα ζώων ειδικά δουλεμένο, ή σε χαρτί.
**Αντιγραφείς**, συχνά μοναχοί, αντέγραφαν ένα βιβλίο γράμμα γράμμα, και η
δουλειά κρατούσε μήνες. Γι' αυτό τα βιβλία ήταν σπάνια και πολύ ακριβά, πιο
πολύ όταν είχαν ζωγραφιές.

Οι σχολές και τα μοναστήρια είχαν **βιβλιοθήκες**. Σε πολλές λειτουργούσαν
εργαστήρια αντιγραφής.

Τον **9ο αιώνα** οι αντιγραφείς άρχισαν να γράφουν με **μικρά γράμματα**,
ενωμένα μεταξύ τους. Έγραφαν πιο γρήγορα και χωρούσαν περισσότερο κείμενο σε
κάθε σελίδα. Από αυτή τη γραφή βγήκαν τα **πεζά γράμματα** που γράφεις κι εσύ
στο τετράδιο. Τότε πολλά παλιά βιβλία ξαναγράφτηκαν με τη νέα γραφή. Όσα δεν
ξαναγράφτηκαν, με τον καιρό χάθηκαν.

> **Κλειδί**
>
> Τα περισσότερα αρχαία ελληνικά κείμενα που διαβάζουμε σήμερα, ο **Όμηρος**,
> ο **Πλάτωνας**, οι τραγικοί ποιητές, **σώθηκαν επειδή τα αντέγραψαν
> Βυζαντινοί**. Το Βυζάντιο φύλαξε την αρχαία γνώση και την παρέδωσε στον
> κόσμο.

Το **1204** οι σταυροφόροι έκαψαν και λεηλάτησαν την Πόλη, και πολλά
βιβλία χάθηκαν για πάντα. Στα χρόνια των **Παλαιολόγων**, όμως, τα γράμματα
άνθισαν ξανά. Στον **Μυστρά** δίδασκε ο φιλόσοφος **Γεώργιος
Γεμιστός-Πλήθων**. Πριν και μετά την Άλωση του 1453, Βυζαντινοί λόγιοι πήγαν
στην **Ιταλία** και πήραν μαζί τους χειρόγραφα. Ένας από αυτούς, ο
**Βησσαρίων** από την Τραπεζούντα, χάρισε το **1468** στη Βενετία εκατοντάδες
ελληνικά χειρόγραφα. Φυλάγονται ακόμα εκεί, στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη. Έτσι η αρχαία
ελληνική σκέψη βοήθησε την **Αναγέννηση** της Δύσης.

## Η βυζαντινή τέχνη

Η βυζαντινή τέχνη συνέχισε την αρχαία ελληνική και τη ρωμαϊκή, και πήρε
στοιχεία και από τους λαούς της Ανατολής. Ήταν κυρίως **θρησκευτική**. Το
κέντρο της ήταν η Κωνσταντινούπολη, όπου δούλευαν οι πιο ονομαστοί
αρχιτέκτονες και τεχνίτες.

Τον τελειότερο ναό, την **Αγία Σοφία**, τον γνώρισες στην ενότητα για τον
Ιουστινιανό. Ο **τρούλος** της, σαν θόλος του ουρανού, έγινε το σήμα των
βυζαντινών ναών. Αργότερα χτίστηκαν εκατοντάδες μικρότεροι ναοί σε σχήμα
**σταυρού**, με τρούλο στη μέση. Τρεις από τους πιο όμορφους, του 11ου
αιώνα, είναι στην Ελλάδα: ο **Όσιος Λουκάς** στη Βοιωτία, η **Μονή Δαφνίου**
κοντά στην Αθήνα και η **Νέα Μονή** της Χίου.

*Η Μονή του Οσίου Λουκά στη Βοιωτία. Η μεγάλη εκκλησία χτίστηκε στις αρχές του 11ου αιώνα. Δες πώς οι τεχνίτες έβαλαν σειρές από τούβλα γύρω από κάθε πέτρα: ο τοίχος γίνεται και διακόσμηση.*

Το εσωτερικό των ναών το στόλιζαν με:

| Είδος             | Πώς γινόταν                                                                                                                                              |
| ----------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **ψηφιδωτό**      | χιλιάδες μικρά κομμάτια χρωματιστής πέτρας και γυαλιού, οι **ψηφίδες**, κολλημένα στον τοίχο· για το χρυσό φόντο έβαζαν γυάλινες ψηφίδες με φύλλο χρυσού |
| **τοιχογραφία**   | ζωγραφιά με χρώματα πάνω σε νωπό σοβά, που τα «ρουφούσε» καθώς στέγνωνε                                                                                  |
| **φορητή εικόνα** | ζωγραφιά σε ξύλινη σανίδα, συνήθως με χρώματα ανακατεμένα με κρόκο αυγού                                                                                 |
| **μικρογραφία**   | μικρή ζωγραφιά μέσα σε χειρόγραφο βιβλίο                                                                                                                 |

*Ο τρούλος της Μονής Δαφνίου, γύρω στο 1100. Ψηλά ο Χριστός Παντοκράτωρ, φτιαγμένος από χιλιάδες ψηφίδες. Οι τεχνίτες τις έβαζαν λίγο λοξά, ώστε να πιάνουν το φως των παραθύρων και να λάμπουν. Τα λευκά κενά είναι σημεία όπου οι ψηφίδες χάθηκαν.*

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα **ψηφιδωτό** δεν είναι ζωγραφιά.
>
> Από μακριά μοιάζει ζωγραφισμένο, αλλά δεν έχει ούτε μια πινελιά. Είναι
> φτιαγμένο από χιλιάδες μικρές ψηφίδες, η καθεμιά με ένα μόνο χρώμα, βαλμένες
> η μία δίπλα στην άλλη.

Σημαντική ήταν και η **λαϊκή τέχνη**. Χιλιάδες τεχνίτες έφτιαχναν στα
εργαστήρια και στα σπίτια τους σκεύη από ξύλο, πηλό, χαλκό και σίδερο, και
κοσμήματα από χρυσό, ασήμι, γυαλί, ελεφαντόδοντο και μαργαριτάρια. Στα
υφαντά και στα κεντήματα ξεχώριζαν οι **γυναίκες**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους έργο είναι;*

## Η γυναίκα στο Βυζάντιο

Οι νόμοι και οι συνήθειες ήθελαν τη γυναίκα **κατώτερη από τον άντρα**. Η
καλή κόρη υπάκουε στον πατέρα της και η καλή σύζυγος στον άντρα της. Ο νόμος
επέτρεπε σε ένα κορίτσι να παντρευτεί από τα **δώδεκα** του χρόνια, και σε
ένα αγόρι από τα δεκατέσσερα. Σήμερα αυτό απαγορεύεται: ένα παιδί δεν
παντρεύεται. Τα κορίτσια συνήθως δεν πήγαιναν σχολείο· όσα μάθαιναν γράμματα,
τα μάθαιναν στο σπίτι. Στην εκκλησία οι γυναίκες στέκονταν χωριστά, στον
**γυναικωνίτη**.

Με τον καιρό όμως κάποια πράγματα άλλαξαν. Οι νόμοι του **Ιουστινιανού**, με την
επιρροή της **Θεοδώρας**, προστάτευσαν την προίκα της γυναίκας και έδωσαν στη
μητέρα το δικαίωμα να γίνεται κηδεμόνας των παιδιών της.

Πολλές γυναίκες δούλευαν, παρά τα εμπόδια. Ξεχώριζαν στο **εμπόριο των
υφασμάτων**. Οι πηγές μιλούν και για γυναίκες **γιατρούς**, **μαίες** και
ιδιοκτήτριες μαγαζιών με τρόφιμα.

*Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα με την ακολουθία της, σε ψηφιδωτό του Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα της Ιταλίας. Δες τα πολύχρωμα μεταξωτά φορέματα και τα κοσμήματα των κυριών της αυλής.*

Κάποιες γυναίκες έγραψαν το όνομά τους στην ιστορία:

| Ποια                           | Τι έκανε                                                                            |
| ------------------------------ | ----------------------------------------------------------------------------------- |
| **Θεοδώρα** (6ος αι.)          | σύζυγος του Ιουστινιανού· τον κράτησε στον θρόνο στη Στάση του Νίκα                 |
| **Ειρήνη η Αθηναία** (8ος αι.) | η πρώτη γυναίκα που κυβέρνησε μόνη της την αυτοκρατορία, από το 797 ως το 802       |
| **Κασσιανή** (9ος αι.)         | μοναχή και ποιήτρια· το τροπάριό της ψέλνεται ακόμα τη Μεγάλη Εβδομάδα              |
| **Άννα Κομνηνή** (12ος αι.)    | κόρη αυτοκράτορα· έγραψε την **Αλεξιάδα**, την ιστορία της βασιλείας του πατέρα της |

## Η γλώσσα των Βυζαντινών

Η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ήταν κράτος **πολλών λαών και πολλών γλωσσών**. Οι
νόμοι γράφονταν στα **λατινικά**, αλλά στην Ανατολή η γλώσσα που
καταλάβαιναν όλοι ήταν τα **ελληνικά**. Μετά τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην
Κωνσταντινούπολη τα ελληνικά κέρδιζαν όλο και περισσότερο έδαφος. Ο
Ιουστινιανός έγραψε τον Κώδικά του στα λατινικά, αλλά τους νέους νόμους του,
τις **Νεαρές**, τους έγραφε πια συνήθως στα ελληνικά. Στα χρόνια του
**Ηρακλείου** (7ος αιώνας) τα ελληνικά έγιναν η γλώσσα του κράτους.

Τα ελληνικά όμως δεν μιλιούνταν από όλους το ίδιο:

| Πού                                    | Τι γλώσσα                                                                             |
| -------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------- |
| στην αγορά, στο λιμάνι, στα εργαστήρια | η **απλή**, ομιλούμενη γλώσσα, με αρκετές ξένες λέξεις                                |
| στο παλάτι, στις σχολές, στην εκκλησία | μια **λόγια** γλώσσα, που μιμούνταν τα αρχαία· ο απλός κόσμος δύσκολα την καταλάβαινε |

Την ομιλούμενη γλώσσα, που μοιάζει πολύ με τη σημερινή, τη βλέπουμε στα
**ακριτικά τραγούδια** και σε ποιήματα του 12ου αιώνα, όπως τα
**Πτωχοπροδρομικά**. Τη λόγια την ακούμε ακόμα στην εκκλησία. Τα
Χριστούγεννα ψέλνεται ένας ύμνος του **Ρωμανού του Μελωδού**, από τον 6ο
αιώνα: «Η Παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει…», δηλαδή «Η Παρθένος
σήμερα γεννά Εκείνον που είναι πάνω από κάθε ύπαρξη», τον Θεό.

Η απόσταση ανάμεσα στη λόγια γλώσσα και στη γλώσσα του λαού κράτησε αιώνες,
ως τα δικά μας χρόνια. Μόλις το **1976** η **δημοτική**, η γλώσσα που
μιλάμε, έγινε η επίσημη γλώσσα του σχολείου και του κράτους. Το Βυζάντιο
είναι ο **κρίκος** που δένει τα αρχαία ελληνικά με τα νέα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παιδεία και πολιτισμός στο Βυζάντιο*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα αρχαίο βιβλίο γράφτηκε πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Πώς έφτασε ως εμάς, αφού τότε δεν υπήρχε τυπογραφείο;

1. Το πρώτο αντίγραφο χάθηκε εδώ και αιώνες. Ό,τι γράφεται με το χέρι φθείρεται, καίγεται ή χάνεται.
2. Στο Βυζάντιο αντιγραφείς το ξαναέγραφαν σε περγαμηνή, συχνά σε μοναστήρια, και τα αντίγραφα φυλάγονταν σε βιβλιοθήκες.
3. Τον 9ο αιώνα ξαναγράφτηκε με τα νέα μικρά γράμματα. Όσα βιβλία δεν ξαναγράφτηκαν τότε, χάθηκαν.
4. Μετά το 1453 Βυζαντινοί λόγιοι πήραν χειρόγραφα στην Ιταλία, όπου αργότερα τυπώθηκαν. Έτσι το βιβλίο έφτασε σε μας από **χέρι σε χέρι**, μέσα από το Βυζάντιο.

### Παράδειγμα 2: Ένας έμπορος της Πόλης ακούει έναν λόγιο του παλατιού να βγάζει λόγο. Θα τον καταλάβει;

1. Και οι δύο μιλούν ελληνικά. Ο έμπορος όμως μιλά την απλή γλώσσα της αγοράς.
2. Ο λόγιος χρησιμοποιεί τη λόγια γλώσσα, που μιμείται τα αρχαία, με λέξεις και τύπους που ο απλός κόσμος δεν λέει.
3. Πιθανότατα θα καταλάβει **λίγα**. Η ίδια γλώσσα είχε δύο μορφές, και η απόσταση ανάμεσά τους χώριζε τους μορφωμένους από τον λαό.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος αυτοκράτορας ίδρυσε το 425 ανώτερη σχολή στην Κωνσταντινούπολη;
   - Ο Θεοδόσιος Β΄
   - Ο Μέγας Κωνσταντίνος
   - Ο Βασίλειος Β΄ ο Βουλγαροκτόνος
   - Ο Ηράκλειος
2. Γιατί τα βιβλία στο Βυζάντιο ήταν σπάνια και ακριβά;
   - Γράφονταν με το χέρι, ένα ένα
   - Το κράτος απαγόρευε την ανάγνωση
   - Τα έφερναν όλα από την Κίνα
   - Τα τύπωνε μόνο ένα τυπογραφείο
3. Τι κέρδισαν οι αντιγραφείς όταν, τον 9ο αιώνα, άρχισαν να γράφουν με μικρά ενωμένα γράμματα;
   - Έγραφαν πιο γρήγορα, σε λιγότερο χώρο
   - Τα βιβλία δεν χρειάζονταν πια ανάγνωση
   - Μπορούσαν να γράφουν χωρίς μελάνι
   - Έγραφαν μόνο στα λατινικά
4. Από τι φτιάχνεται ένα βυζαντινό ψηφιδωτό;
   - Από κομματάκια πέτρας και γυαλιού
   - Από χρώμα με κρόκο αυγού σε σανίδα
   - Από χρώματα πάνω σε νωπό σοβά
   - Από μετάξι κεντημένο με χρυσή κλωστή
5. Ποια ήταν η πρώτη γυναίκα που κυβέρνησε μόνη της τη Βυζαντινή αυτοκρατορία;
   - Η Ειρήνη η Αθηναία
   - Η Άννα Κομνηνή
   - Η Κασσιανή
   - Η Ευδοκία, γυναίκα του Θεοδοσίου Β΄
6. Σε ποιο εμπόριο ξεχώριζαν οι γυναίκες στο Βυζάντιο;
   - Στα υφάσματα
   - Στα όπλα του στρατού
   - Στα άλογα και στα μουλάρια
   - Στον χρυσό και στα κοσμήματα
7. Στα χρόνια ποιου αυτοκράτορα έγιναν τα ελληνικά η γλώσσα του κράτους;
   - Του Ηρακλείου
   - Του Μεγάλου Κωνσταντίνου
   - Του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου
   - Του Ιουστινιανού
8. Πού άκουγες στο Βυζάντιο τη λόγια γλώσσα, που μιμούνταν τα αρχαία;
   - Στο παλάτι και στις σχολές
   - Στο λιμάνι, ανάμεσα στους ναύτες
   - Στην αγορά, από τους πωλητές
   - Στα εργαστήρια των τεχνιτών

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται τα μικρά κομμάτια από πέτρα και γυαλί που φτιάχνουν ένα ψηφιδωτό;
2. Πώς βοήθησε το Βυζάντιο να φτάσουν ως εμάς τα αρχαία ελληνικά κείμενα;
3. «Εγώ, η Άννα, κόρη των αυτοκρατόρων Αλεξίου και Ειρήνης, γεννημένη και μεγαλωμένη στην πορφύρα, δεν είμαι αμόρφωτη. Σπούδασα τα ελληνικά σε βάθος, μελέτησα τη ρητορική, διάβασα καλά τα έργα του Αριστοτέλη και τους διαλόγους του Πλάτωνα, και γύμνασα το μυαλό μου με τα τέσσερα μαθήματα.» — Άννα Κομνηνή, Αλεξιάδα, πρόλογος (απλή απόδοση). Τι μας λέει η πηγή για τη μόρφωσή της, και γιατί νομίζεις ότι το γράφει στην αρχή του βιβλίου;
4. Σε τι διαφέρει η θέση της γυναίκας στο Βυζάντιο από τη σημερινή, και τι είχε αρχίσει ήδη τότε να αλλάζει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/history/byzantine-culture
