# Χλωρίδα, πανίδα και βλάστηση της Ελλάδας

> Ποια φυτά και ποια ζώα ζουν στην Ελλάδα, πώς αλλάζει η βλάστηση με το υψόμετρο, και ποια οικοσυστήματα αξίζει να γνωρίζεις.

Γεωγραφία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/geography/flora-fauna-greece

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη χλωρίδα, την πανίδα και τη βλάστηση μιας περιοχής.
- Να εξηγείς γιατί η Ελλάδα έχει τόσο πολλά είδη φυτών και ζώων, και τι σημαίνει ενδημικό.
- Να περιγράφεις πώς αλλάζει η βλάστηση καθώς ανεβαίνεις ένα βουνό.
- Να ονομάζεις χαρακτηριστικά οικοσυστήματα και απειλούμενα είδη της Ελλάδας και πώς προστατεύονται.

## Τρεις λέξεις που μοιάζουν

| Λέξη         | Τι σημαίνει                                                                              |
| ------------ | ---------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Χλωρίδα**  | όλα τα **είδη φυτών** που ζουν σε μια περιοχή                                            |
| **Πανίδα**   | όλα τα **είδη ζώων** που ζουν σε μια περιοχή                                             |
| **Βλάστηση** | **πώς σκεπάζουν** τα φυτά το έδαφος: πυκνό δάσος, θάμνοι, χορτάρι ή σχεδόν γυμνός βράχος |

Η χλωρίδα μετράει **πόσα διαφορετικά** φυτά υπάρχουν. Η βλάστηση λέει **πόσο** και **πώς** σκεπάζουν τον τόπο. Μια βραχώδης πλαγιά στην Κρήτη μπορεί να έχει αραιή βλάστηση, και ταυτόχρονα πλούσια χλωρίδα με σπάνια λουλούδια ανάμεσα στις πέτρες.

## Γιατί η Ελλάδα έχει τόσα είδη

Στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί **πάνω από $6.000$ είδη φυτών**, πολύ περισσότερα από χώρες της Ευρώπης πολύ μεγαλύτερες σε έκταση. Τέσσερα πράγματα το εξηγούν:

- **Το ανάγλυφο.** Από την ακτή ως τις κορυφές πάνω από $2.000$ μέτρα, μέσα σε λίγα χιλιόμετρα αλλάζουν η θερμοκρασία και η βροχή. Κάθε υψόμετρο έχει τα δικά του φυτά.
- **Το κλίμα.** Ζεστό και ξερό στα νότια νησιά, πιο υγρό και κρύο στα βουνά του βορρά.
- **Οι ακτές και τα νησιά.** Χιλιάδες νησιά σημαίνει χιλιάδες απομονωμένους τόπους, όπου τα φυτά εξελίχθηκαν το καθένα με τον δικό του τρόπο.
- **Η θέση.** Η Ελλάδα είναι σταυροδρόμι **τριών ηπείρων**, Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής, και φυτά και ζώα έφτασαν και από τις τρεις.

> **Ενδημικό**
>
> Είδος που ζει **μόνο** σε μία περιοχή και πουθενά αλλού στον κόσμο.

Γι' αυτό πολλά ελληνικά φυτά είναι **ενδημικά**. Περίπου **ένα στα πέντε** φυτά της Ελλάδας δεν φυτρώνει σε καμία άλλη χώρα. Το **δίκταμο**, το αρωματικό βότανο των γκρεμών της Κρήτης, είναι ένα από αυτά.

Και η πανίδα είναι πλούσια. Στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί **πάνω από $400$ είδη πουλιών**, πολλά από τα οποία περνούν μόνο το φθινόπωρο και την άνοιξη, στο ταξίδι τους ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αφρική.

| Ζώο                                               | Πού ζει                                                |
| ------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------ |
| καφέ αρκούδα, το μεγαλύτερο θηλαστικό της Ευρώπης | Πίνδος, Ροδόπη                                         |
| λύκος                                             | βουνά της ηπειρωτικής χώρας                            |
| αγρίμι (κρι-κρι), ενδημικό                        | Λευκά Όρη της Κρήτης                                   |
| μεσογειακή φώκια                                  | Βόρειες Σποράδες, Ιόνιο, νησιά του Αιγαίου             |
| θαλάσσια χελώνα καρέτα-καρέτα                     | γεννά στις αμμουδιές της Ζακύνθου και της Πελοποννήσου |
| αργυροπελεκάνος                                   | λίμνες Πρέσπες και Κερκίνη                             |
| γυπαετός                                          | βουνά της Κρήτης                                       |

*Μια νεαρή μεσογειακή φώκια στα Λιχαδονήσια, κοντά στην Εύβοια. Είναι από τα πιο σπάνια θηλαστικά της Ευρώπης, και πολλές από όσες απέμειναν ζουν στις ελληνικές θάλασσες.*

## Ανεβαίνοντας ένα βουνό

Αν περπατήσεις από την ακτή ως την κορυφή ενός ψηλού βουνού, περνάς από **ζώνες βλάστησης**, τη μία πάνω από την άλλη. Όσο ανεβαίνεις, κάνει πιο κρύο, φυσάει περισσότερο και το χιόνι μένει περισσότερους μήνες. Κάθε ζώνη έχει τα φυτά που αντέχουν εκεί.

| Ζώνη                               | Περίπου υψόμετρο         | Τι βλέπεις                                               |
| ---------------------------------- | ------------------------ | -------------------------------------------------------- |
| **Μεσογειακή** (μακία και φρύγανα) | ως $600$ μ.              | πουρνάρια, σχίνα, θυμάρι, χαλέπια πεύκα, ελιές           |
| **Φυλλοβόλων πλατύφυλλων**         | $600$–$1.200$ μ.         | βελανιδιές, καστανιές· ρίχνουν τα φύλλα τους τον χειμώνα |
| **Ορεινών δασών**                  | ως $1.800$ μ. περίπου    | έλατα και οξιές                                          |
| **Ψυχρόβιων κωνοφόρων**            | στα ψηλά βουνά του βορρά | δασική πεύκη, ερυθρελάτη                                 |
| **Αλπική**                         | πάνω από τα δέντρα       | χορτάρι, χαμηλοί θάμνοι, αγριολούλουδα                   |

> **Κλειδί**
>
> Η βλάστηση αλλάζει με το **υψόμετρο**, γιατί μαζί του αλλάζει το **κλίμα**.
>
> Ανεβαίνοντας ένα βουνό χίλια μέτρα, η θερμοκρασία πέφτει περίπου όσο αν ταξίδευες πάνω από χίλια χιλιόμετρα βόρεια. Γι' αυτό στον Όλυμπο, σε μία μέρα πεζοπορίας, περνάς από φυτά της Κρήτης σε φυτά που θυμίζουν τα βουνά της βόρειας Ευρώπης.

*Φρύγανα στην Κύθνο, στη μεσογειακή ζώνη. Χαμηλοί θάμνοι, συχνά αγκαθωτοί, με μικρά γκριζωπά φύλλα που χάνουν λίγο νερό στον καλοκαιρινό ήλιο. Το θυμάρι και η αφάνα ζουν έτσι.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια ζώνη το συναντάς;*

## Οικοσυστήματα

Ένα **οικοσύστημα** είναι ένας τόπος μαζί με όλα όσα ζουν σε αυτόν και όλα όσα τους χρειάζονται. Έχει δύο ειδών στοιχεία:

- **βιοτικά**, όσα έχουν ζωή: φυτά, ζώα, μανιτάρια, μικρόβια·
- **αβιοτικά**, όσα δεν έχουν ζωή: νερό, χώμα, αέρας, φως, θερμοκρασία.

Τα δύο είναι δεμένα. Οι πελεκάνοι της Κερκίνης χρειάζονται ψάρια, τα ψάρια χρειάζονται καθαρό νερό, και το νερό χρειάζεται τα δάση των γύρω βουνών, που κρατάνε το χώμα στη θέση του.

Στην Ελλάδα ξεχωρίζουν:

- **Υγρότοποι**: λίμνες, έλη και δέλτα ποταμών, όπως οι Πρέσπες, η Κερκίνη και το Δέλτα του Έβρου, γεμάτοι πουλιά.
- **Δάση**: όπως το δάσος της Δαδιάς στον Έβρο, καταφύγιο για αρπακτικά πουλιά, και τα δάση της Πίνδου με την αρκούδα.
- **Θάλασσες και ακτές**: τα λιβάδια της ποσειδωνίας στον βυθό, οι αμμουδιές της καρέτα-καρέτα, οι σπηλιές της φώκιας.
- **Ορεινά και φαράγγια**: όπως η Σαμαριά στην Κρήτη, με τα αγρίμια και τα ενδημικά φυτά της.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα περισσότερα απειλούμενα είδη **δεν** κινδυνεύουν επειδή κάποιος τα κυνηγάει. Κινδυνεύουν γιατί **χάνουν τον τόπο τους**.
>
> Η χελώνα δεν γεννά σε αμμουδιά με ξαπλώστρες και φώτα. Ο πελεκάνος φεύγει όταν αποξηραίνεται η λίμνη. Η αρκούδα χάνει τον δρόμο της όταν ένας αυτοκινητόδρομος κόβει το δάσος στα δύο. Γι' αυτό η προστασία ενός είδους είναι πρώτα προστασία του **οικοσυστήματός** του.

Γι' αυτό πολλές περιοχές της Ελλάδας είναι **προστατευόμενες**: εθνικά πάρκα, θαλάσσια πάρκα, όπως το Θαλάσσιο Πάρκο της Ζακύνθου, και περιοχές του ευρωπαϊκού δικτύου **Natura 2000**. Εκεί ισχύουν κανόνες για το χτίσιμο, το ψάρεμα, το κυνήγι και τη βόσκηση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα νησί του Αιγαίου έχει περισσότερα ενδημικά φυτά από μια πεδιάδα της ίδιας έκτασης στη στεριά. Γιατί;

1. Ένα νησί είναι **απομονωμένο**: η θάλασσα γύρω του εμποδίζει τους σπόρους να έρχονται και να φεύγουν εύκολα.
2. Μέσα σε χιλιάδες χρόνια, τα φυτά του νησιού άλλαξαν με τον δικό τους τρόπο, προσαρμοσμένα στο έδαφος και στον αέρα του, χωρίς να ανακατεύονται με τα φυτά της στεριάς.
3. Έτσι προέκυψαν είδη που υπάρχουν **μόνο εκεί**: ενδημικά.
4. Η πεδιάδα επικοινωνεί ελεύθερα με τον γύρω τόπο, οπότε τα φυτά της μοιάζουν με των γειτόνων της.

### Παράδειγμα 2: Περπατάς σε δάσος με οξιές και έλατα. Σε τι υψόμετρο περίπου βρίσκεσαι, και πώς θα είναι εκεί ο χειμώνας;

1. Οξιά και έλατο είναι τα δέντρα των **ορεινών δασών**.
2. Η ζώνη αυτή απλώνεται, χοντρικά, από τα $1.000$ ως τα $1.800$ μέτρα.
3. Σε τέτοιο υψόμετρο ο χειμώνας είναι **κρύος, με χιόνι** για εβδομάδες. Η οξιά και το έλατο τα αντέχουν· η ελιά και το θυμάρι της ακτής όχι.
4. Τα δέντρα που βλέπεις είναι, κατά κάποιον τρόπο, ένα θερμόμετρο: σου λένε το κλίμα χωρίς να το μετρήσεις.

## Ερωτήσεις

1. Τι ονομάζουμε χλωρίδα μιας περιοχής;
   - Όλα τα είδη φυτών που ζουν εκεί
   - Όλα τα είδη ζώων που ζουν εκεί
   - Πόσο πυκνά σκεπάζουν τα φυτά το έδαφος
   - Μόνο τα φυτά που καλλιεργούν οι άνθρωποι
2. Τι σημαίνει ότι ένα φυτό είναι ενδημικό της Κρήτης;
   - Φυτρώνει μόνο στην Κρήτη και πουθενά αλλού
   - Φυτρώνει σε όλη την Ελλάδα, και στην Κρήτη
   - Το έφεραν στην Κρήτη από άλλη ήπειρο
   - Κινδυνεύει να εξαφανιστεί από την Κρήτη
3. Ποιος από αυτούς τους λόγους εξηγεί γιατί η Ελλάδα έχει τόσα είδη φυτών;
   - Το ανάγλυφο, που δίνει πολλά υψόμετρα και κλίματα
   - Η μεγάλη έκταση της χώρας, από τις μεγαλύτερες στην Ευρώπη
   - Οι πολλές βροχές όλο τον χρόνο σε όλη τη χώρα
   - Ότι δεν χιονίζει πουθενά τον χειμώνα
4. Σε ποια ζώνη βλάστησης βρίσκονται τα πουρνάρια, τα σχίνα και το θυμάρι;
   - Στη μεσογειακή
   - Στην αλπική
   - Στα ορεινά δάση
   - Στα ψυχρόβια κωνοφόρα
5. Γιατί αλλάζει η βλάστηση όσο ανεβαίνεις ένα βουνό;
   - Γιατί όσο ανεβαίνεις κάνει πιο κρύο
   - Γιατί ψηλά το χώμα είναι πιο γόνιμο
   - Γιατί ψηλά δεν φτάνει το φως του ήλιου
   - Γιατί τα ζώα τρώνε τα φυτά των πεδιάδων
6. Ποιο από αυτά είναι αβιοτικό στοιχείο ενός οικοσυστήματος;
   - Το νερό της λίμνης
   - Τα ψάρια της λίμνης
   - Τα καλάμια της όχθης
   - Οι πελεκάνοι της λίμνης
7. Πού γεννά τα αυγά της η θαλάσσια χελώνα καρέτα-καρέτα;
   - Στις αμμουδιές, για παράδειγμα της Ζακύνθου
   - Στον βυθό της θάλασσας, ανάμεσα στα φύκια
   - Στις όχθες των λιμνών της Μακεδονίας
   - Σε σπηλιές στα βράχια της ακτής
8. Ποια είναι η μεγαλύτερη απειλή για τα περισσότερα απειλούμενα είδη;
   - Η καταστροφή του τόπου όπου ζουν
   - Το κρύο του χειμώνα
   - Οι άλλοι άγριοι οργανισμοί του οικοσυστήματος
   - Οι πολλές βροχές της άνοιξης

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζεται το σύνολο των ειδών ζώων που ζουν σε μια περιοχή;
2. Η Ελλάδα είναι μικρή χώρα, κι όμως έχει περισσότερα είδη φυτών από πολύ μεγαλύτερες χώρες της Ευρώπης. Εξήγησε γιατί.
3. Μια ομάδα ανεβαίνει ένα βουνό της Βόρειας Ελλάδας και σημειώνει τι βλέπει (τα σημεία είναι φανταστικά).

   Παρατηρήσεις σε τέσσερα σημεία της διαδρομής, με το υψόμετρο κάθε σημείου.

   | Σημείο | Υψόμετρο | Τι είδαν |
   | --- | --- | --- |
   | Α | $300$ μ. | πουρνάρια, θυμάρι, ελιές |
   | Β | $900$ μ. | βελανιδιές και καστανιές |
   | Γ | $1.500$ μ. | πυκνό δάσος με έλατα |
   | Δ | $2.300$ μ. | χορτάρι, βράχια, αγριολούλουδα |

   α) Σε ποια ζώνη ανήκει το σημείο Α;
   β) Σε ποιο σημείο τα δέντρα ρίχνουν τα φύλλα τους τον χειμώνα;
   γ) Γιατί στο Δ δεν υπάρχουν δέντρα;
4. Σε μια αμμουδιά όπου γεννά η καρέτα-καρέτα, ο δήμος σκέφτεται να βάλει ξαπλώστρες και φώτα για να έρχονται περισσότεροι λουόμενοι. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/geography/flora-fauna-greece
