# Σεισμοί, ηφαίστεια και φυσικές καταστροφές

> Πώς αλλάζει η επιφάνεια της Γης, γιατί η Ελλάδα σείεται τόσο συχνά, και τι κάνεις σε σεισμό ή πλημμύρα.

Γεωγραφία, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/geography/earthquakes-volcanoes

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τις εσωτερικές δυνάμεις (ηφαίστεια, σεισμοί) από τις εξωτερικές (νερό, άνεμος) που αλλάζουν την επιφάνεια της Γης.
- Να εξηγείς τι είναι η διάβρωση και πώς ο άνθρωπος μπορεί να την επιταχύνει.
- Να ονομάζεις ελληνικά ηφαίστεια και να εξηγείς γιατί η Ελλάδα σείεται τόσο συχνά.
- Να ξεχωρίζεις τα φυσικά από τα ανθρωπογενή αίτια μιας καταστροφής και να ξέρεις τι κάνεις σε σεισμό.

## Μια επιφάνεια που δεν μένει ποτέ ίδια

Η Γη είναι περίπου $4{,}6$ δισεκατομμυρίων ετών, και σε όλο αυτό το διάστημα η επιφάνειά της αλλάζει συνέχεια. Την αλλάζουν δύο ειδών δυνάμεις:

|                  | Εσωτερικές δυνάμεις                               | Εξωτερικές δυνάμεις                                      |
| ---------------- | ------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------- |
| Από πού έρχονται | από το εσωτερικό της Γης                          | από τον ουρανό και τη θάλασσα                            |
| Ποιες είναι      | **ηφαίστεια** και **σεισμοί**                     | **νερό** (βροχή, ποτάμια, θάλασσα, πάγος) και **άνεμος** |
| Πώς δουλεύουν    | συχνά απότομα, σε λίγα δευτερόλεπτα ή λίγες μέρες | αργά, σε χιλιάδες χρόνια                                 |
| Τι κάνουν        | **χτίζουν** και σηκώνουν ή βυθίζουν στεριές       | **φθείρουν** και μεταφέρουν υλικά                        |

## Η διάβρωση: το νερό και ο άνεμος

Η βροχή, τα ποτάμια και τα κύματα **κατατρώνε** σιγά σιγά τα βράχια και το χώμα. Αυτό είναι η **διάβρωση**. Όταν τη φέρνει το νερό, λέγεται **υδάτινη**· όταν τη φέρνει ο άνεμος, που σηκώνει άμμο και τη χτυπά πάνω στους βράχους, λέγεται **αιολική**.

*Το φαράγγι της Σαμαριάς στην Κρήτη. Αυτά τα τοιχώματα, εκατοντάδες μέτρα ψηλά, δεν τα έσκαψε κανένας σεισμός: τα έσκαψε το νερό του χειμάρρου, που κυλάει στον πάτο, σε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Πρόσεξε πόσο μικροί φαίνονται οι δύο πεζοπόροι.*

Το νερό όμως δεν μόνο σκάβει, αλλά και **χτίζει**. Ό,τι ξεκολλάει από τα βουνά, το ποτάμι το κουβαλάει ως τις εκβολές του και το αφήνει εκεί. Έτσι φτιάχτηκαν τα δέλτα του Νέστου και του Έβρου, και οι μεγάλες πεδιάδες. Αυτό το χώμα λέγεται **προσχωσιγενές**, και είναι από τα πιο γόνιμα για καλλιέργειες.

> **Πρόσεχε**
>
> Η διάβρωση είναι φυσική, αλλά ο **άνθρωπος** μπορεί να την κάνει πολύ πιο γρήγορη.
>
> Οι ρίζες των δέντρων και των θάμνων κρατάνε το χώμα στη θέση του. Όταν ένα δάσος καεί, κοπεί ανεξέλεγκτα (**υλοτομία**) ή τα κοπάδια φάνε όλη τη βλάστηση (**υπερβόσκηση**), η πρώτη δυνατή βροχή παρασύρει το χώμα. Η πλαγιά μένει γυμνός βράχος, και το χώμα που χάθηκε θέλει αιώνες για να ξαναφτιαχτεί.
>
> Και η **όξινη βροχή**, βροχή με οξέα από τα καυσαέρια των αυτοκινήτων και των εργοστασίων, λιώνει σιγά σιγά το μάρμαρο. Γι' αυτό τα γλυπτά του Παρθενώνα φυλάγονται πια σε μουσείο, και στον ναό μπήκαν αντίγραφα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εσωτερική ή εξωτερική δύναμη;*

## Τα ηφαίστεια

Βαθιά κάτω από την επιφάνεια, τα πετρώματα είναι τόσο καυτά που λιώνουν. Το λιωμένο πέτρωμα λέγεται **μάγμα**. Όταν βρει δρόμο προς τα πάνω και βγει από τον **κρατήρα**, λέγεται **λάβα**. Μαζί της το ηφαίστειο πετά **τέφρα**, μια λεπτή στάχτη από πέτρα, και αέρια.

Η λάβα κρυώνει και γίνεται βράχος: έτσι γεννιούνται **νέα εδάφη**, ολόκληρα νησιά. Με τα χρόνια, λάβα και τέφρα θρυμματίζονται και γίνονται χώμα πολύ πλούσιο σε θρεπτικά στοιχεία. Τα **ηφαιστειογενή εδάφη** είναι από τα πιο γόνιμα του κόσμου, και γι' αυτό οι άνθρωποι ζουν και καλλιεργούν κοντά σε ηφαίστεια, παρά τον κίνδυνο.

Ένα ηφαίστειο λέγεται **ενεργό** αν έχει εκραγεί στα ιστορικά χρόνια ή δείχνει ακόμα δραστηριότητα. Λέγεται **σβησμένο** αν η τελευταία του έκρηξη έγινε πριν από πολύ πολύ καιρό, χωρίς να το θυμάται κανείς.

Στην Ελλάδα, τα ηφαίστεια σχηματίζουν ένα **τόξο** στο νότιο Αιγαίο: **Σουσάκι** κοντά στην Κόρινθο, **Μέθανα**, **Μήλος**, **Σαντορίνη** και **Νίσυρος**.

*Η καλντέρα της Σαντορίνης. Πριν από περίπου 3.600 χρόνια, μια από τις μεγαλύτερες εκρήξεις που ξέρουμε άδειασε το εσωτερικό του ηφαιστείου, και η θάλασσα γέμισε το κενό. Το σκούρο νησί στη μέση, η Νέα Καμένη, φτιάχτηκε από νεότερες λάβες, και η τελευταία της έκρηξη έγινε το 1950.*

Η έκρηξη εκείνη έθαψε στην τέφρα τον οικισμό στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης, και πολλοί επιστήμονες πιστεύουν ότι τα κύματα και η τέφρα της χτύπησαν και τη μινωική Κρήτη.

## Οι σεισμοί

Ο φλοιός της Γης είναι σπασμένος σε τεράστια κομμάτια, τις **πλάκες**, που κινούνται αργά. Η Ελλάδα βρίσκεται εκεί όπου η πλάκα της Αφρικής σπρώχνεται κάτω από την πλάκα της Ευρασίας. Στα πετρώματα μαζεύεται πίεση για χρόνια, ώσπου κάποια στιγμή σπάνε απότομα: η Γη τραντάζεται. Αυτό είναι ο **σεισμός**.

> **Κλειδί**
>
> Η Ελλάδα είναι η **πιο σεισμογενής χώρα της Ευρώπης**: εδώ γίνονται συνέχεια μικροί σεισμοί και, κάθε λίγα χρόνια, κάποιος δυνατός.
>
> Και τα δύο, σεισμοί και ηφαίστεια, έχουν **την ίδια αιτία**: τη σύγκρουση των δύο πλακών κάτω από το Αιγαίο. Γι' αυτό το ηφαιστειακό τόξο βρίσκεται ακριβώς πάνω από τη ζώνη όπου η μία πλάκα βυθίζεται κάτω από την άλλη.

Ένας δυνατός σεισμός μπορεί να αλλάξει το ανάγλυφο: να ανοίξει **ρήγματα**, να ρίξει κομμάτια βουνού (**κατολισθήσεις**), να σηκώσει ή να βυθίσει στεριές. Το $1953$, ο μεγάλος σεισμός της Κεφαλονιάς σήκωσε ολόκληρο το νησί περίπου μισό μέτρο. Αν γίνει κάτω από τη θάλασσα, μπορεί να σηκώσει και ένα μεγάλο κύμα, το **τσουνάμι**.

Ο σεισμός δεν προλαβαίνεται. Αυτό που κάνεις είναι να ξέρεις από πριν τι θα κάνεις:

- **Όσο σείεται**, μένεις μέσα: σκύβεις κάτω από ένα γερό τραπέζι ή θρανίο, καλύπτεις το κεφάλι και κρατιέσαι από το πόδι του, μακριά από τζάμια.
- **Όταν σταματήσει**, βγαίνεις ήρεμα, από τις σκάλες και ποτέ με ασανσέρ, σε ανοιχτό χώρο, μακριά από κτίρια και κολόνες ρεύματος.
- **Στο σχολείο**, ακολουθείς τον δάσκαλο ή τη δασκάλα, όπως στις ασκήσεις ετοιμότητας.

## Φυσικές καταστροφές και ο άνθρωπος

Μια καταστροφή μπορεί να έχει **φυσικά αίτια**, όπως ένας σεισμός ή ένας κεραυνός που ανάβει φωτιά. Μπορεί να έχει και **ανθρωπογενή**: ένα αναμμένο τσιγάρο, ένα σπασμένο γυαλί που συγκεντρώνει τον ήλιο σαν φακός, ένας **εμπρησμός**, δηλαδή φωτιά που βάζει κάποιος σκόπιμα.

Τα φυσικά αίτια δεν τα σταματάμε. Τις **συνέπειες** όμως τις μεγαλώνουμε ή τις μικραίνουμε εμείς:

| Ο άνθρωπος τις μεγαλώνει όταν…             | Ο άνθρωπος τις μικραίνει όταν…       |
| ------------------------------------------ | ------------------------------------ |
| χτίζει μέσα σε ρέματα και κοίτες ποταμών   | αφήνει ελεύθερο τον δρόμο του νερού  |
| καίει ή κόβει τα δάση στις πλαγιές         | ξαναφυτεύει και προσέχει τη φωτιά    |
| χτίζει χωρίς να ακολουθεί τους κανόνες     | χτίζει με **αντισεισμικό κανονισμό** |
| δεν ξέρει τι να κάνει την ώρα του κινδύνου | κάνει ασκήσεις ετοιμότητας           |

Όταν γίνει μια καταστροφή, βοηθούν η **Πυροσβεστική** ($199$), το **ΕΚΑΒ** ($166$) και η **Πολιτική Προστασία**, που στέλνει μηνύματα στα κινητά μέσω του **$112$**. Βοηθάει όμως και ο καθένας: όσοι έχασαν το σπίτι τους χρειάζονται στέγη, ρούχα, φάρμακα και ανθρώπους δίπλα τους.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα καλοκαίρι καίγεται το δάσος πάνω από ένα χωριό. Τον επόμενο χειμώνα, μετά από μια δυνατή βροχή, το χωριό πλημμυρίζει με λάσπη. Γιατί;

1. Πριν από τη φωτιά, οι ρίζες κρατούσαν το χώμα, και τα φύλλα και το χώμα του δάσους **ρουφούσαν** μεγάλο μέρος της βροχής, σαν σφουγγάρι.
2. Μετά τη φωτιά, η πλαγιά είναι γυμνή. Η βροχή δεν συγκρατείται, κυλάει γρήγορα προς τα κάτω και παρασύρει το χώμα: **διάβρωση**.
3. Νερό και λάσπη μαζεύονται στα ρέματα και κατεβαίνουν όλα μαζί στο χωριό.
4. Η αιτία της πλημμύρας είναι φυσική, η βροχή. Τη **μεγάλωσε** όμως η φωτιά του καλοκαιριού. Γι' αυτό μετά από μεγάλες πυρκαγιές γίνονται έργα στις πλαγιές και αναδασώσεις.

### Παράδειγμα 2: Η Σαντορίνη έχει ενεργό ηφαίστειο. Γιατί οι άνθρωποι εκεί καλλιεργούν αμπέλια εδώ και χιλιάδες χρόνια;

1. Η τέφρα και η λάβα παλιών εκρήξεων έγιναν χώμα, πλούσιο σε θρεπτικά στοιχεία: **ηφαιστειογενές**.
2. Η τέφρα κρατάει και την υγρασία της νύχτας, οπότε τα αμπέλια αντέχουν το ξερό καλοκαίρι του νησιού.
3. Οι μεγάλες εκρήξεις είναι σπάνιες, και σήμερα το ηφαίστειο παρακολουθείται συνέχεια από επιστήμονες.
4. Το ηφαίστειο λοιπόν είναι και **κίνδυνος** και **πλούτος** για τον τόπο. Το ίδιο ισχύει και για άλλες ηφαιστειακές περιοχές του κόσμου, όπως οι πλαγιές της Αίτνας στη Σικελία.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από αυτές είναι εσωτερική δύναμη που αλλάζει την επιφάνεια της Γης;
   - Ο σεισμός
   - Ο άνεμος
   - Η βροχή
   - Τα κύματα
2. Τι είναι η διάβρωση;
   - Το αργό φάγωμα βράχων και χώματος από το νερό ή τον άνεμο
   - Η έξοδος της λάβας από τον κρατήρα ενός ηφαιστείου
   - Το απότομο σπάσιμο των πετρωμάτων στα έγκατα της Γης
   - Η φύτευση νέων δέντρων σε μια πλαγιά που έμεινε γυμνή
3. Πώς φτιάχτηκε το γόνιμο, προσχωσιγενές έδαφος ενός δέλτα;
   - Από υλικά που κατέβασε το ποτάμι από τα βουνά
   - Από λάβα που κύλησε ως τη θάλασσα
   - Από άμμο που έφερε ο άνεμος από την έρημο της Αφρικής
   - Από έναν σεισμό που σήκωσε τον βυθό
4. Ποιο από αυτά τα νησιά έχει ηφαίστειο;
   - Η Νίσυρος
   - Η Κέρκυρα
   - Η Θάσος
   - Η Ζάκυνθος
5. Γιατί οι άνθρωποι καλλιεργούν κοντά σε ηφαίστεια, παρά τον κίνδυνο;
   - Γιατί η τέφρα και η λάβα δίνουν πολύ γόνιμο χώμα
   - Γιατί εκεί δεν γίνονται ποτέ σεισμοί
   - Γιατί το ηφαίστειο ζεσταίνει τα φυτά τον χειμώνα
   - Γιατί τα ηφαιστειακά νησιά έχουν πολλά ποτάμια
6. Γιατί η Ελλάδα σείεται τόσο συχνά;
   - Γιατί εκεί η πλάκα της Αφρικής βυθίζεται κάτω από της Ευρασίας
   - Γιατί έχει πολλά βουνά και λίγες πεδιάδες στην ενδοχώρα
   - Γιατί τα κύματα του Αιγαίου χτυπούν δυνατά τις ακτές της
   - Γιατί τα ποτάμια της σκάβουν πολύ βαθιά, ως κάτω από τα θεμέλια των βουνών
7. Τι κάνεις την ώρα που γίνεται σεισμός και είσαι στην τάξη;
   - Μπαίνεις κάτω από το θρανίο και κρατιέσαι
   - Τρέχεις αμέσως στις σκάλες για να βγεις στην αυλή
   - Πας δίπλα στο παράθυρο να δεις
   - Παίρνεις το ασανσέρ για να βγεις
8. Ποια από αυτές τις αιτίες πυρκαγιάς είναι ανθρωπογενής;
   - Ένα αναμμένο τσιγάρο πεταμένο στα ξερά χόρτα
   - Ένας κεραυνός σε ένα ξερό δέντρο
   - Μια έκρηξη ηφαιστείου κοντά σε δάσος
   - Ο καύσωνας του Ιουλίου, με θερμοκρασίες πάνω από $40$ βαθμούς

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το λιωμένο πέτρωμα όταν βγει από τον κρατήρα ενός ηφαιστείου;
2. Πώς η υπερβόσκηση μιας πλαγιάς μπορεί να την κάνει γυμνό βράχο;
3. Ο πίνακας δείχνει τρεις σεισμούς ίδιου μεγέθους σε τρία χωριά (τα στοιχεία είναι φανταστικά).

   Φανταστικοί σεισμοί ίδιας έντασης, με το πώς ήταν χτισμένα τα σπίτια και τι ζημιές έγιναν.

   | Χωριό | Πώς ήταν χτισμένα τα σπίτια | Ζημιές |
   | --- | --- | --- |
   | Α | με αντισεισμικό κανονισμό | λίγες ρωγμές |
   | Β | παλιά πέτρινα, χωρίς ενίσχυση | πολλά σπίτια γκρεμίστηκαν |
   | Γ | με κανονισμό, αλλά μέσα σε ρέμα | κατολίσθηση έθαψε δρόμους |

   α) Σε ποιο χωριό οι ζημιές ήταν οι μικρότερες;
   β) Ο σεισμός ήταν ίδιος παντού. Τι έκανε τη διαφορά στο Β;
   γ) Η αιτία της καταστροφής είναι φυσική ή ανθρωπογενής;
4. Ένας σεισμός κατέστρεψε ένα χωριό χτισμένο σε κοίτη ρέματος. Μερικοί θέλουν να το ξαναχτίσουν στο ίδιο σημείο, άλλοι πιο ψηλά, σε σταθερό έδαφος. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/geography/earthquakes-volcanoes
