# Τι είναι δημοκρατία

> Η πλειοψηφία αποφασίζει, η μειοψηφία ακούγεται: στην πόλη και στην τάξη σου.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/civics/what-is-democracy

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς από πού βγαίνει η λέξη «δημοκρατία» και τι σημαίνει.
- Να ξεχωρίζεις την άμεση από την αντιπροσωπευτική δημοκρατία.
- Να διαβάζεις το αποτέλεσμα μιας ψηφοφορίας και να ξεχωρίζεις σχετική από απόλυτη πλειοψηφία.
- Να εξηγείς γιατί σε μια δημοκρατία η μειοψηφία ακούγεται και τα δικαιώματά της προστατεύονται.

## Η εξουσία στον λαό

Η λέξη **δημοκρατία** είναι ελληνική και έχει δύο κομμάτια:

- **δήμος**, δηλαδή ο λαός·
- **κράτος**, δηλαδή η δύναμη, η εξουσία.

Δημοκρατία λοιπόν σημαίνει ότι **η εξουσία ανήκει στον λαό**. Δεν ανήκει σε
έναν βασιλιά, σε μια οικογένεια ή σε λίγους πλούσιους. Αποφασίζουν οι ίδιοι οι
πολίτες, ή άνθρωποι που διάλεξαν οι πολίτες.

Το ελληνικό Σύνταγμα το λέει στο **άρθρο 1**: «Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι
η λαϊκή κυριαρχία».

## Άμεση και αντιπροσωπευτική δημοκρατία

Η δημοκρατία γεννήθηκε στην **αρχαία Αθήνα**, γύρω στο **508 π.Χ.**, με τις
μεταρρυθμίσεις του **Κλεισθένη**. Οι πολίτες μαζεύονταν στην **Εκκλησία του
Δήμου**, στον λόφο της **Πνύκας**. Εκεί άκουγαν, μιλούσαν και ψήφιζαν οι ίδιοι
για τους νόμους, για τον πόλεμο και την ειρήνη. Αυτό λέγεται **άμεση
δημοκρατία**: κάθε πολίτης αποφασίζει μόνος του, χωρίς ενδιάμεσο.

*Η Πνύκα σήμερα. Σε αυτό το πλάτωμα στέκονταν χιλιάδες Αθηναίοι πολίτες, και από το βήμα, τα σκαλιά στον βράχο κάτω δεξιά, μιλούσαν οι ρήτορες. Απέναντι, η Ακρόπολη.*

Θυμάσαι όμως από την ενότητα για τον Περικλή ότι πολίτες ήταν μόνο οι ενήλικοι
άντρες με Αθηναίους γονείς. Οι γυναίκες, οι μέτοικοι και οι δούλοι έμεναν έξω.

Σήμερα σε μια χώρα ζουν εκατομμύρια άνθρωποι. Δεν χωράνε σε έναν λόφο, και
κανείς δεν προλαβαίνει να ψηφίζει κάθε μέρα για κάθε νόμο. Γι' αυτό οι πολίτες
**εκλέγουν αντιπροσώπους**, τους **βουλευτές**, που αποφασίζουν για λογαριασμό
τους για ορισμένα χρόνια. Αυτή είναι η **αντιπροσωπευτική δημοκρατία**. Και
ψηφίζουν πλέον **όλοι** οι πολίτες από μια ηλικία και πάνω, άντρες και
γυναίκες.

Κάποιες φορές οι πολίτες αποφασίζουν και σήμερα απευθείας, με
**δημοψήφισμα**: απαντούν όλοι με «ναι» ή «όχι» σε ένα σημαντικό ερώτημα.

## Οι κανόνες της δημοκρατίας

Δεν φτάνει να γίνονται εκλογές. Μια δημοκρατία έχει και άλλους κανόνες:

- **Ισότητα.** «Οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου» (Σύνταγμα, άρθρο 4).
  Η ψήφος του καθενός μετράει το ίδιο.
- **Ελευθερία λόγου.** Ο καθένας μπορεί να λέει τη γνώμη του, ακόμα κι αν δεν
  αρέσει στην κυβέρνηση (άρθρο 14).
- **Διάλογος.** Πριν από την ψηφοφορία ακούγονται όλες οι απόψεις.
- **Η πλειοψηφία αποφασίζει.** Όταν δεν συμφωνούν όλοι, κερδίζει ό,τι
  ψηφίσουν οι περισσότεροι.
- **Η μειοψηφία σέβεται την απόφαση, αλλά κρατά τα δικαιώματά της.** Μπορεί να
  συνεχίσει να λέει τη γνώμη της και να προσπαθεί να πείσει τους άλλους για
  την επόμενη φορά.

> **Πρόσεχε**
>
> Δημοκρατία **δεν** σημαίνει ότι οι περισσότεροι κάνουν ό,τι θέλουν στους
> λιγότερους. Μια πλειοψηφία δεν μπορεί να ψηφίσει να μη μιλάνε ποτέ ξανά όσοι
> διαφώνησαν, ή να μην πηγαίνουν σχολείο. Τα δικαιώματα του Συντάγματος ισχύουν
> για **όλους**, και γι' αυτούς που έχασαν την ψηφοφορία.

## Πλειοψηφία: σχετική ή απόλυτη;

Η λέξη «πλειοψηφία» έχει δύο σημασίες:

- **Απόλυτη πλειοψηφία**: πάνω από τους μισούς ψήφους. Σε 25 ψήφους
  χρειάζονται τουλάχιστον 13.
- **Σχετική πλειοψηφία**: απλώς περισσότερους ψήφους από κάθε άλλη επιλογή,
  ακόμα κι αν δεν φτάνουν τους μισούς.

Η διαφορά φαίνεται όταν οι επιλογές είναι πολλές. Δες μια φανταστική
ψηφοφορία μιας τάξης 25 παιδιών για τον προορισμό της εκδρομής.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φανταστική ψηφοφορία: πού θα πάμε εκδρομή; (25 ψήφοι)*

> **Κλειδί**
>
> **Δημοκρατία** = η εξουσία ανήκει στον λαό.
>
> - Στην **άμεση** δημοκρατία οι πολίτες αποφασίζουν οι ίδιοι· στην
>   **αντιπροσωπευτική** εκλέγουν αντιπροσώπους.
> - Η **πλειοψηφία** αποφασίζει, μετά από διάλογο.
> - Η **μειοψηφία** ακούγεται, σέβεται την απόφαση και κρατά όλα της τα
>   δικαιώματα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στη φανταστική ψηφοφορία της εκδρομής το Μουσείο πήρε 9 ψήφους, το Δάσος 8, η Θάλασσα 5 και ο Ζωολογικός κήπος 3. Πρέπει η τάξη να πάει στο Μουσείο;

1. Ψήφισαν 25 παιδιά. **Απόλυτη πλειοψηφία** θα ήταν τουλάχιστον 13 ψήφοι.
2. Το Μουσείο έχει 9. Είναι πρώτο, άρα έχει **σχετική πλειοψηφία**. Όμως 16
   παιδιά, δηλαδή οι περισσότεροι, ψήφισαν κάτι άλλο.
3. Η τάξη μπορεί να είχε συμφωνήσει από πριν ότι αρκεί η σχετική πλειοψηφία. Τότε
   πάει στο Μουσείο. Αν όχι, μπορεί να κάνει **δεύτερη ψηφοφορία** μόνο ανάμεσα
   στις δύο πρώτες, Μουσείο και Δάσος. Έτσι η μία θα πάρει σίγουρα πάνω από τους
   μισούς ψήφους.
4. Το σημαντικό είναι ο κανόνας να έχει συμφωνηθεί **πριν** από την ψηφοφορία.
   Αν αλλάξει μετά, επειδή δεν άρεσε το αποτέλεσμα, η ψηφοφορία δεν είναι δίκαιη.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνουν τα δύο κομμάτια της λέξης «δημοκρατία»;
   - Λαός και εξουσία
   - Δήμος και δήμαρχος
   - Πόλη και νόμος
   - Πολίτης και ψήφος
2. Τι ήταν η άμεση δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας;
   - Οι πολίτες ψήφιζαν οι ίδιοι τους νόμους
   - Οι πολίτες εξέλεγαν βουλευτές για τέσσερα χρόνια
   - Ένας άρχοντας αποφάσιζε γρήγορα για όλους
   - Όλοι οι κάτοικοι ψήφιζαν, και οι δούλοι
3. Γιατί σήμερα οι χώρες έχουν κυρίως αντιπροσωπευτική δημοκρατία;
   - Είναι πολλά εκατομμύρια οι πολίτες
   - Οι πολίτες δεν έχουν πια δικαίωμα ψήφου
   - Το απαγόρευσε η αρχαία Αθήνα
   - Οι βουλευτές ξέρουν πάντα καλύτερα
4. Πώς λέγεται η ψηφοφορία όπου όλοι οι πολίτες απαντούν «ναι» ή «όχι» σε ένα ερώτημα;
   - Δημοψήφισμα
   - Εκλογές
   - Ψήφος εμπιστοσύνης
   - Εκκλησία του Δήμου
5. Σε μια ψηφοφορία με 31 ψήφους, πόσοι χρειάζονται τουλάχιστον για απόλυτη πλειοψηφία;
   - 16
   - 15
   - 31
   - 11
6. Μια επιλογή πήρε τους περισσότερους ψήφους, αλλά λιγότερους από τους μισούς. Τι έχει;
   - Σχετική πλειοψηφία
   - Απόλυτη πλειοψηφία
   - Ομοφωνία
   - Τίποτα, η ψηφοφορία ακυρώνεται
7. Τι κάνει σε μια δημοκρατία η μειοψηφία, όταν χάσει μια ψηφοφορία;
   - Σέβεται την απόφαση και λέει ελεύθερα τη γνώμη της
   - Σταματά για πάντα να λέει τη γνώμη της
   - Δεν εφαρμόζει την απόφαση που πάρθηκε
   - Χάνει το δικαίωμα ψήφου στην επόμενη
8. Ποια αρχή της δημοκρατίας λέει το άρθρο 4: «Οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου»;
   - Την ισότητα
   - Την ελευθερία λόγου
   - Την πλειοψηφία
   - Τη λαϊκή κυριαρχία

## Ασκήσεις

1. Σε ποιον λόφο της Αθήνας μαζεύονταν οι πολίτες για την Εκκλησία του Δήμου;
2. Γιατί ο κανόνας μιας ψηφοφορίας (π.χ. αν αρκεί η σχετική πλειοψηφία) πρέπει να συμφωνείται πριν ψηφίσουμε;
3. Σύνταγμα, άρθρο 14 παρ. 1: «Καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και δια του τύπου τους στοχασμούς του τηρώντας τους νόμους του Κράτους.» Γιατί αυτό το δικαίωμα είναι απαραίτητο για να λειτουργεί μια δημοκρατία;
4. Η τάξη σου θέλει να αποφασίσει με ψηφοφορία ποιο παιχνίδι θα παίζει στο διάλειμμα. Δύο παιδιά λένε: «Ό,τι ψηφίσουν οι περισσότεροι, και οι υπόλοιποι ας μην παίζουν.» Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/civics/what-is-democracy
