# Δικαιώματα και υποχρεώσεις

> Τι δικαιούσαι, τι οφείλεις, και η διαφορά ανάμεσα σε δικαίωμα και προνόμιο.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/civics/rights-and-duties

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι δικαίωμα, τι υποχρέωση και τι προνόμιο.
- Να ξεχωρίζεις ένα δικαίωμα από ένα προνόμιο σε καθημερινά παραδείγματα.
- Να αναφέρεις δικαιώματα του παιδιού από τη Σύμβαση του ΟΗΕ (1989) και από το Σύνταγμα.
- Να εξηγείς γιατί κάθε δικαίωμα έρχεται μαζί με υποχρεώσεις απέναντι στους άλλους.

## Τι δικαιούσαι και τι οφείλεις

**Δικαίωμα** είναι κάτι που σου ανήκει **επειδή είσαι άνθρωπος** ή πολίτης, και
το προστατεύει ο νόμος. Το έχουν **όλοι το ίδιο**: δεν το κερδίζεις, δεν το
αγοράζεις, και κανείς δεν μπορεί να σου το πάρει όποτε θέλει.

**Υποχρέωση** είναι κάτι που **οφείλεις** στους άλλους ή στο κράτος, για να
μπορούν και εκείνοι να έχουν τα δικαιώματά τους.

Η **Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού** (1989) γράφει τα
δικαιώματα κάθε παιδιού κάτω από 18 χρονών. Μερικά από αυτά:

| Άρθρο | Το δικαίωμα                                                                      |
| ----- | -------------------------------------------------------------------------------- |
| 7     | σε όνομα και σε ιθαγένεια                                                        |
| 12    | να λες ελεύθερα τη γνώμη σου για ό,τι σε αφορά, και να ακούγεται                 |
| 28    | στην εκπαίδευση· η στοιχειώδης εκπαίδευση είναι υποχρεωτική και δωρεάν για όλους |
| 31    | στην ανάπαυση, στον ελεύθερο χρόνο και στο παιχνίδι                              |

Και το **ελληνικό Σύνταγμα** λέει ότι όλοι οι Έλληνες έχουν δικαίωμα
**δωρεάν παιδείας** σε όλες τις βαθμίδες (άρθρο 16).

> **Πρόσεχε**
>
> Η εκπαίδευση είναι **και δικαίωμα και υποχρέωση**. Το Σύνταγμα λέει ότι
> η υποχρεωτική φοίτηση δεν μπορεί να είναι λιγότερη από εννέα χρόνια. Σήμερα ο
> νόμος ορίζει **έντεκα**: δύο στο νηπιαγωγείο, έξι στο Δημοτικό και τρία στο
> Γυμνάσιο.

## Δικαίωμα ή προνόμιο;

**Προνόμιο** είναι ένα πλεονέκτημα που έχουν **μόνο κάποιοι**, όχι επειδή το
δικαιούνται όλοι, αλλά επειδή είναι φίλοι, συγγενείς ή πλούσιοι, ή επειδή
κάποιος τους το χάρισε.

Ένα παράδειγμα: όλα τα παιδιά της τάξης έχουν **δικαίωμα** στο διάλειμμα. Αν
ένα παιδί βγαίνει πρώτο κάθε μέρα επειδή η θεία του είναι στο γραφείο του
διευθυντή, αυτό είναι **προνόμιο**.

Το ελληνικό Σύνταγμα κλείνει την πόρτα σε ένα παλιό προνόμιο. Στο άρθρο 4
λέει: «Τίτλοι ευγένειας ή διάκρισης ούτε απονέμονται ούτε αναγνωρίζονται σε
Έλληνες πολίτες.» Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν κόμηδες και βαρόνοι με ειδικά
δικαιώματα. Και η πρώτη παράγραφος του ίδιου άρθρου το λέει καθαρά: «Οι
Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου.»

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δικαίωμα, υποχρέωση ή προνόμιο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν είναι προνόμιο κάθε διαφορετική μεταχείριση. Μια ράμπα για αμαξίδιο ή
> περισσότερος χρόνος στο διαγώνισμα για ένα παιδί με δυσλεξία **δεν** του δίνουν
> κάτι παραπάνω από τους άλλους. Του δίνουν την ίδια ευκαιρία με τους άλλους. Γι'
> αυτό το Σύνταγμα λέει ότι το κράτος ενισχύει όσους **έχουν ανάγκη από βοήθεια**
> (άρθρο 16).

> **Κλειδί**
>
> - **Δικαίωμα:** το έχουν **όλοι** το ίδιο, και το προστατεύει ο νόμος.
> - **Υποχρέωση:** το **οφείλουν** όλοι, για να έχουν και οι άλλοι τα δικαιώματά τους.
> - **Προνόμιο:** το έχουν **μόνο κάποιοι**, χωρίς να το δικαιούνται όλοι.
>
> Τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις πάνε **μαζί**: το δικαίωμά σου τελειώνει
> εκεί όπου αρχίζει το δικαίωμα του άλλου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Δανάη θέλει να ακούει μουσική δυνατά στο διάλειμμα. Ο Παύλος θέλει να διαβάσει ήσυχα στην τάξη. Ποιος έχει δίκιο;

1. Και οι δύο έχουν ένα **δικαίωμα**: η Δανάη στον ελεύθερο χρόνο και το
   παιχνίδι, ο Παύλος να ξεκουραστεί με τον δικό του τρόπο.
2. Το πρόβλημα είναι ότι το δικαίωμα του ενός **εμποδίζει** το δικαίωμα του άλλου,
   στον ίδιο χώρο, την ίδια ώρα.
3. Κανένα δικαίωμα δεν είναι «πιο σπουδαίο». Ψάχνουμε λύση που αφήνει **και τα δύο**
   να υπάρχουν.
4. Η Δανάη ακούει μουσική στην αυλή ή με ακουστικά, και ο Παύλος διαβάζει στην
   τάξη. Αυτό σημαίνει ότι το δικαίωμά σου τελειώνει εκεί όπου αρχίζει του άλλου.

### Παράδειγμα 2: Ο πρόεδρος της τάξης παίρνει πάντα πρώτος τη μπάλα στο διάλειμμα «επειδή είναι πρόεδρος». Είναι δικαίωμα ή προνόμιο;

1. Ρωτάμε πρώτα: τη μπάλα **τη δικαιούνται όλοι** οι μαθητές της τάξης; Ναι.
2. Ρωτάμε μετά: υπάρχει κάποιος κανόνας της τάξης που λέει ότι ο πρόεδρος παίρνει
   πρώτος τη μπάλα; Όχι. Ο πρόεδρος έχει **ρόλο**, να μεταφέρει τις ιδέες της
   τάξης, όχι επιπλέον δικαιώματα στο παιχνίδι.
3. Άρα παίρνει κάτι **μόνο αυτός**, εξαιτίας της θέσης του.
4. Είναι **προνόμιο**. Μια δίκαιη λύση: η τάξη ψηφίζει μια σειρά για τη μπάλα, που
   ισχύει για όλους, και για τον πρόεδρο.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι δικαίωμα;
   - Κάτι που το έχουν όλοι το ίδιο και το προστατεύει ο νόμος
   - Κάτι που το κερδίζει μόνο όποιος έχει καλούς βαθμούς
   - Κάτι που οφείλεις να κάνεις για τους άλλους
   - Κάτι που σου χαρίζει ένας φίλος ή ένας συγγενής
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι προνόμιο;
   - Ένα παιδί δεν περιμένει στη σειρά επειδή ο πατέρας του είναι δήμαρχος
   - Κάθε παιδί πηγαίνει δωρεάν σε δημόσιο σχολείο της περιοχής του
   - Ένα παιδί με αμαξίδιο μπαίνει στο σχολείο από μια ράμπα
   - Όλα τα παιδιά της τάξης βγαίνουν μαζί στο διάλειμμα
3. Ποια από τα παρακάτω είναι υποχρέωση;
   - Να μη χαλάς τα βιβλία της σχολικής βιβλιοθήκης
   - Να παίζεις και να ξεκουράζεσαι στον ελεύθερο χρόνο
   - Να λες τη γνώμη σου για ό,τι σε αφορά
   - Να έχεις όνομα από τη μέρα που γεννιέσαι
4. Τι λέει το άρθρο 12 της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού;
   - Το παιδί λέει ελεύθερα τη γνώμη του για ό,τι το αφορά
   - Το παιδί αποφασίζει μόνο του για όλα, χωρίς τους μεγάλους
   - Το παιδί ψηφίζει στις εθνικές εκλογές από τα 10
   - Το παιδί δεν πηγαίνει σχολείο αν δεν το θέλει
5. Τι λέει το Σύνταγμα (άρθρο 4) για τους τίτλους ευγένειας, όπως «κόμης» ή «βαρόνος»;
   - Ούτε δίνονται ούτε αναγνωρίζονται σε Έλληνες πολίτες
   - Δίνονται μόνο σε όσους τους κληρονομούν από τους γονείς
   - Δίνονται από τη Βουλή σε όσους βοήθησαν πολύ τη χώρα
   - Επιτρέπονται μόνο σε όσους ζουν στο εξωτερικό
6. Γιατί λέμε ότι το σχολείο είναι και δικαίωμα και υποχρέωση;
   - Γιατί όλα τα παιδιά το δικαιούνται και ο νόμος το κάνει υποχρεωτικό
   - Γιατί όσοι έχουν καλούς βαθμούς το έχουν δικαίωμα, οι άλλοι υποχρέωση
   - Γιατί στο Δημοτικό είναι δικαίωμα και στο Γυμνάσιο μόνο υποχρέωση
   - Γιατί το πληρώνουν οι γονείς και το παρακολουθούν τα παιδιά
7. Πόσα χρόνια υποχρεωτικής φοίτησης ορίζει σήμερα ο νόμος στην Ελλάδα;
   - Έντεκα χρόνια
   - Εννέα χρόνια
   - Έξι χρόνια
   - Δώδεκα χρόνια
8. Τι σημαίνει «το δικαίωμά σου τελειώνει εκεί όπου αρχίζει το δικαίωμα του άλλου»;
   - Ασκείς το δικαίωμά σου χωρίς να εμποδίζεις των άλλων
   - Όποιος έχει περισσότερα δικαιώματα κερδίζει πάντα
   - Τα δικαιώματα ισχύουν μόνο όταν είσαι μόνος σου
   - Αν ο άλλος έχει ένα δικαίωμα, εσύ το χάνεις

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ένα πλεονέκτημα που το έχουν μόνο κάποιοι, χωρίς να το δικαιούνται όλοι;
2. Ένα παιδί λέει: «Δεν είναι δίκαιο ο Άρης να έχει περισσότερο χρόνο στο διαγώνισμα.» Ο Άρης έχει δυσλεξία. Εξήγησε γιατί αυτό δεν είναι προνόμιο.
3. Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1948, άρθρο 29, παράγραφος 1) λέει: «Το άτομο έχει καθήκοντα απέναντι στην κοινότητα, μέσα στα πλαίσια της οποίας και μόνο είναι δυνατή η ελεύθερη και ολοκληρωμένη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του.» Τι λέει το άρθρο με απλά λόγια, και γιατί μια διακήρυξη για δικαιώματα μιλάει για καθήκοντα;
4. Αν μπορούσες να προσθέσεις ένα δικαίωμα και μία υποχρέωση στον κανονισμό της τάξης σου, ποια θα ήταν; Εξήγησε γιατί πάνε μαζί.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/civics/rights-and-duties
