# Περικλής, πολίτης Αθηναίος

> Ποιος ήταν πολίτης στην αρχαία Αθήνα, και ποιος έμενε έξω.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Ε΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-5/civics/athenian-citizen

## Τι θα μάθεις

- Να λες ποιος ήταν ο Περικλής και πότε έζησε.
- Να εξηγείς ποιος ήταν πολίτης στην αρχαία Αθήνα και τι έκανε ως πολίτης.
- Να αναφέρεις ποιοι έμεναν έξω από την πολιτική ζωή: γυναίκες, μέτοικοι, δούλοι.
- Να συγκρίνεις την άμεση δημοκρατία της Αθήνας με τη σημερινή αντιπροσωπευτική.

## Ο Περικλής και η Αθήνα του

Ο **Περικλής** γεννήθηκε στην Αθήνα γύρω στο **495 π.Χ.** και πέθανε το
**429 π.Χ.**, στον λοιμό που χτύπησε την πόλη. Ήταν ο πιο γνωστός πολιτικός
της εποχής του. Οι Αθηναίοι τον εξέλεγαν **στρατηγό** ξανά και ξανά, και με
δική του πρόταση χτίστηκε ο **Παρθενώνας** (447–432 π.Χ.).

Ο Περικλής όμως δεν ήταν βασιλιάς. Ήταν ένας **πολίτης** ανάμεσα σε χιλιάδες
πολίτες. Για να γίνει κάτι, έπρεπε να πείσει τους άλλους να το ψηφίσουν.

## Τι έκανε ένας Αθηναίος πολίτης

Η Αθήνα είχε **δημοκρατία**: οι πολίτες αποφάσιζαν **οι ίδιοι** για την πόλη
τους.

- Στην **Εκκλησία του Δήμου**, τη μεγάλη συνέλευση στον λόφο της **Πνύκας**,
  κάθε πολίτης μπορούσε να μιλήσει και να ψηφίσει. Εκεί αποφάσιζαν για
  πόλεμο και ειρήνη, για νόμους και για δημόσια έργα.
- Στη **Βουλή των Πεντακοσίων** μέλη γίνονταν πολίτες άνω των τριάντα, με
  **κλήρο**, και ετοίμαζαν τα θέματα της Εκκλησίας.
- Στα **δικαστήρια** δικαστές ήταν πάλι απλοί πολίτες, που τους διάλεγε ο
  κλήρος.
- Οι δέκα **στρατηγοί** εκλέγονταν με ψηφοφορία κάθε χρόνο.

Αυτό λέγεται **άμεση δημοκρατία**: ο πολίτης ψηφίζει ο ίδιος κάθε απόφαση.

> **Γιατί κλήρος;**
>
> Οι Αθηναίοι πίστευαν ότι κάθε πολίτης μπορεί να κάνει τη δουλειά της
> πόλης, και ότι ο κλήρος δίνει την ίδια ευκαιρία σε φτωχούς και πλούσιους.

*Ένα κληρωτήριο, στο Μουσείο της Αρχαίας Αγοράς της Αθήνας. Στις σχισμές έμπαιναν μικρές πλάκες με τα ονόματα των πολιτών. Από έναν σωλήνα στο πλάι έπεφταν άσπρες και μαύρες μπίλιες, και αυτές έδειχναν ποιοι θα γίνουν δικαστές εκείνη τη μέρα.*

## Ποιος ήταν πολίτης και ποιος έμενε έξω

Πολίτες ήταν μόνο οι **ελεύθεροι άνδρες**, από **Αθηναίους γονείς**. Στα 18
γράφονταν στον κατάλογο του δήμου τους, δηλαδή του χωριού ή της συνοικίας
τους. Το **451 π.Χ.** ψηφίστηκε, με πρόταση του ίδιου του Περικλή, ένας νόμος:
πολίτης θα ήταν μόνο όποιος είχε **και τους δύο γονείς Αθηναίους**.

Πολλοί που ζούσαν στην Αθήνα **δεν** είχαν πολιτικά δικαιώματα:

| Ποιοι        | Τι ίσχυε για αυτούς                                                                                        |
| ------------ | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Γυναίκες** | Ούτε οι κόρες των πολιτών ψήφιζαν ή μιλούσαν στην Εκκλησία.                                                |
| **Μέτοικοι** | Ελεύθεροι ξένοι που ζούσαν και δούλευαν στην Αθήνα. Πλήρωναν ειδικό φόρο και πολεμούσαν, αλλά δεν ψήφιζαν. |
| **Δούλοι**   | Δεν ήταν ελεύθεροι. Δεν είχαν κανένα δικαίωμα.                                                             |
| **Παιδιά**   | Τα αγόρια των πολιτών γίνονταν πολίτες όταν μεγάλωναν.                                                     |

Οι ιστορικοί υπολογίζουν ότι μόνο **περίπου ένας στους πέντε** κατοίκους της
Αττικής, ίσως και λιγότεροι, είχε δικαίωμα να ψηφίζει. Ο υπολογισμός δεν είναι
βέβαιος, γιατί απογραφές δεν σώζονται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ψηφίζει στην Εκκλησία του Δήμου;*

> **Κλειδί**
>
> Στην Αθήνα του Περικλή υπήρχε **άμεση δημοκρατία**: οι πολίτες αποφάσιζαν
> οι ίδιοι, στην Εκκλησία του Δήμου.
>
> Πολίτες όμως ήταν **μόνο οι ελεύθεροι ενήλικοι άνδρες με Αθηναίους γονείς**.
> Οι γυναίκες, οι μέτοικοι και οι δούλοι έμεναν έξω.

## Η Αθήνα και εμείς

Σήμερα στην Ελλάδα έχουμε **αντιπροσωπευτική δημοκρατία**: οι πολίτες
εκλέγουν **300 βουλευτές**, και αυτοί ψηφίζουν τους νόμους. Μια χώρα με
εκατομμύρια πολίτες δεν χωράει σε έναν λόφο.

Και ψηφίζουν **όλοι** οι πολίτες, άνδρες και γυναίκες, από τα 17. Αυτό άργησε
πολύ: οι Ελληνίδες πήραν ίσα πολιτικά δικαιώματα το **1952** και ψήφισαν
πρώτη φορά σε βουλευτικές εκλογές το **1956**.

> **Πρόσεχε**
>
> Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν **σπουδαία για την εποχή της**: σε άλλες πόλεις
> αποφάσιζε ένας βασιλιάς ή λίγοι πλούσιοι. Δεν ήταν όμως δημοκρατία **για
> όλους**, όπως την εννοούμε σήμερα. Και τα δύο είναι αλήθεια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο Περικλής ήταν ο πιο ισχυρός Αθηναίος. Γιατί δεν μπορούσε να αποφασίσει μόνος του;

1. Οι αποφάσεις για την πόλη παίρνονταν στην **Εκκλησία του Δήμου**, με
   ψηφοφορία.
2. Εκεί ο Περικλής είχε **μία ψήφο**, όπως ο πιο φτωχός αγρότης.
3. Η δύναμή του ήταν ότι μιλούσε καλά και **έπειθε** τους άλλους. Αν δεν τους
   έπειθε, η πρότασή του έπεφτε.
4. Και ως στρατηγός εκλεγόταν μόνο για **έναν χρόνο**. Κάθε χρονιά οι πολίτες
   αποφάσιζαν από την αρχή αν θα τον ξαναψηφίσουν.

### Παράδειγμα 2: Τι άλλαξε για τα παιδιά των Αθηναίων με τον νόμο του 451 π.Χ.;

1. Πριν από τον νόμο αρκούσε ο πατέρας να είναι Αθηναίος πολίτης.
2. Μετά τον νόμο χρειάζονταν **και οι δύο γονείς** Αθηναίοι.
3. Ένα αγόρι με Αθηναίο πατέρα και μητέρα από άλλη πόλη, γεννημένο μετά τον
   νόμο, **δεν** γινόταν πολίτης.
4. Ο κύκλος των πολιτών **στένεψε**, σε μια εποχή που η Αθήνα ήταν πλούσια
   και ισχυρή και το να είσαι πολίτης έφερνε πολλά οφέλη.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιον αιώνα έζησε ο Περικλής;
   - Τον 5ο αιώνα π.Χ.
   - Τον 8ο αιώνα π.Χ.
   - Τον 4ο αιώνα μ.Χ.
   - Τον 2ο αιώνα π.Χ.
2. Πού μαζεύονταν οι Αθηναίοι πολίτες για να ψηφίσουν στην Εκκλησία του Δήμου;
   - Στον λόφο της Πνύκας
   - Στον ναό του Παρθενώνα
   - Στο στάδιο της Ολυμπίας
   - Στο λιμάνι του Πειραιά
3. Γιατί η αθηναϊκή δημοκρατία λέγεται «άμεση»;
   - Γιατί οι πολίτες ψήφιζαν οι ίδιοι κάθε απόφαση
   - Γιατί οι αποφάσεις έπρεπε να παίρνονται μέσα σε μία μέρα
   - Γιατί οι πολίτες εξέλεγαν βουλευτές για να ψηφίζουν
   - Γιατί ο Περικλής αποφάσιζε μόνος του για όλους
4. Τι όριζε ο νόμος του 451 π.Χ., που ψηφίστηκε με πρόταση του Περικλή;
   - Πολίτης ήταν όποιος είχε και τους δύο γονείς Αθηναίους
   - Πολίτες γίνονταν και οι γυναίκες από τα 18 τους χρόνια
   - Πολίτες γίνονταν όσοι μέτοικοι πλήρωναν τον φόρο τους
   - Οι στρατηγοί έπρεπε να βγαίνουν από τη Βουλή με κλήρο
5. Ποιοι ήταν οι μέτοικοι;
   - Ελεύθεροι ξένοι που ζούσαν και δούλευαν στην Αθήνα
   - Δούλοι που δούλευαν στα ορυχεία του Λαυρίου
   - Πολίτες που μετακόμιζαν από δήμο σε δήμο
   - Οι πεντακόσιοι πολίτες της Βουλής
6. Πώς διαλέγονταν τα μέλη της Βουλής των Πεντακοσίων;
   - Με κλήρο, ανάμεσα σε πολίτες άνω των 30
   - Με εκλογές, όπως οι δέκα στρατηγοί
   - Τα διάλεγε ο Περικλής ανάμεσα στους φίλους του
   - Γίνονταν μέλη οι πιο πλούσιοι της πόλης
7. Πότε ψήφισαν οι Ελληνίδες για πρώτη φορά σε βουλευτικές εκλογές;
   - Το 1956
   - Το 451 π.Χ.
   - Το 1821
   - Το 2016
8. Γιατί σήμερα η Ελλάδα δεν έχει άμεση δημοκρατία όπως η αρχαία Αθήνα;
   - Γιατί εκατομμύρια πολίτες δεν χωρούν σε μία συνέλευση
   - Γιατί σήμερα ψηφίζουν μόνο οι 300 βουλευτές
   - Γιατί ο νόμος του Περικλή ισχύει ακόμα σήμερα
   - Γιατί η Πνύκα γκρεμίστηκε στα χρόνια του Βυζαντίου

## Ασκήσεις

1. Ποιο μνημείο της Ακρόπολης χτίστηκε με πρόταση του Περικλή;
2. Εξήγησε γιατί η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν σπουδαία για την εποχή της, αλλά δεν ήταν δημοκρατία για όλους.
3. Ο Αριστοτέλης γράφει στην «Αθηναίων Πολιτεία» (26.4) για το 451 π.Χ. (δική μας απλή απόδοση): «Επειδή οι πολίτες είχαν γίνει πολλοί, μετά από πρόταση του Περικλή αποφάσισαν να μην είναι πολίτης όποιος δεν είχε γεννηθεί από δύο γονείς Αθηναίους.»
   α) Ποιος έκανε την πρόταση;
   β) Ποιον λόγο δίνει η πηγή για τον νόμο;
   γ) Ο κύκλος των πολιτών μεγάλωσε ή μίκρυνε με τον νόμο;
4. Αν μπορούσες να αλλάξεις ένα πράγμα στη δημοκρατία της Αθήνας του Περικλή, τι θα άλλαζες, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-5/civics/athenian-citizen
