# -ίζω ή -ώνω, -ίτσα, -άκι

> Καταλήξεις που γράφονται πάντα με τον ίδιο τρόπο.

Γλώσσα, Δ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-4/language/suffix-spelling

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις σωστά τα ρήματα σε -ίζω, -ώνω και -εύω, και να θυμάσαι τις λίγες εξαιρέσεις, όπως «δανείζω».
- Να γράφεις σωστά τα υποκοριστικά σε -άκι, -άκης, -ίτσα, -ούλα, -ούλης και -ούδι.
- Να γράφεις σωστά τα ουσιαστικά σε -τής, -ισσα και -ιά, και να ξεχωρίζεις «η κερασιά» από «τα κεράσια».
- Να γράφεις σωστά τα επίθετα σε -ινος, -ένιος και -ικός.

## Μάθε την κατάληξη, όχι κάθε λέξη

Διάβασε αυτά τα ρήματα: ζωγραφ**ίζω**, καθαρ**ίζω**, γεμ**ίζω**, σφυρ**ίζω**.

Είναι τέσσερις διαφορετικές λέξεις. Τελειώνουν όμως όλες με το ίδιο κομμάτι,
το **-ίζω**, και το κομμάτι αυτό γράφεται κάθε φορά με τον ίδιο τρόπο.

Πολλές λέξεις φτιάχνονται έτσι: ένα θέμα, και στο τέλος μια κατάληξη που
κουβαλάει τη δική της ορθογραφία. Αν ξέρεις πώς γράφεται η κατάληξη, ξέρεις
πώς γράφονται εκατοντάδες λέξεις.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε κατάληξη γράφεται **με τον ίδιο τρόπο** σε όλες τις λέξεις που την έχουν.
>
> Μάθε την κατάληξη μία φορά. Μετά μάθε τις **λίγες εξαιρέσεις**. Οι περισσότερες
> κρατάνε ένα γράμμα από την οικογένειά τους.

## Τα ρήματα: -ίζω, -ώνω, -εύω

| Κατάληξη | Γράφεται με | Παραδείγματα                                  |
| -------- | ----------- | --------------------------------------------- |
| **-ίζω** | **ι**       | ζωγραφίζω, καθαρίζω, αρχίζω, γεμίζω, σφυρίζω  |
| **-ώνω** | **ω**       | κλειδώνω, πληρώνω, διορθώνω, στεγνώνω, κρυώνω |
| **-εύω** | **ευ**      | χορεύω, μαγειρεύω, ταξιδεύω, δουλεύω, μαζεύω  |

Το γράμμα μένει και στους άλλους χρόνους: ζωγράφ**ι**σα, κλείδ**ω**σα. Στα -εύω,
στον αόριστο το **ευ** γίνεται **εψ**: χορεύω → χόρ**εψ**α.

Ένα συχνό ρήμα ακούγεται σαν -εύω αλλά γράφεται με **β**: το **κλέβω**.

Τρία συχνά ρήματα ακούγονται σαν -ίζω αλλά γράφονται αλλιώς. Κρατάνε το γράμμα
της οικογένειάς τους:

| Ρήμα        | Γράφεται με | Από την οικογένεια |
| ----------- | ----------- | ------------------ |
| δαν**εί**ζω | με **ει**   | το δάν**ει**ο      |
| αθρ**οί**ζω | με **οι**   | το άθρ**οι**σμα    |
| δακρ**ύ**ζω | με **υ**    | το δάκρ**υ**       |

### Παράδειγμα 1: Συμπλήρωσε τα γράμματα που λείπουν: «Η μαμά μαγειρ\_\_ει, ο μπαμπάς καθαρ\_ζει την κουζίνα και εγώ κλειδ\_νω την πόρτα.»

1. Βάζουμε κάθε ρήμα στο πρώτο πρόσωπο, για να δούμε την κατάληξη: **μαγειρεύω**,
   **καθαρίζω**, **κλειδώνω**.
2. Το μαγειρεύω λήγει σε **-εύω**: μαγειρ**εύ**ει.

   Το καθαρίζω λήγει σε **-ίζω**, και δεν είναι από τις εξαιρέσεις: καθαρ**ί**ζει.
3. Το κλειδώνω λήγει σε **-ώνω**: κλειδ**ώ**νω.

   «Η μαμά **μαγειρεύει**, ο μπαμπάς **καθαρίζει** την κουζίνα και εγώ
   **κλειδώνω** την πόρτα.»

## Τα υποκοριστικά

Στη Β΄ έμαθες το σπιτ**άκι**, την μπαλ**ίτσα** και τη βαρκ**ούλα**. Υπάρχουν κι
άλλες καταλήξεις που μικραίνουν, και κάθε μία έχει το δικό της άρθρο:

| Κατάληξη   | Άρθρο | Παραδείγματα                |
| ---------- | ----- | --------------------------- |
| **-άκι**   | το    | το σπιτάκι, το σκυλάκι      |
| **-άκης**  | ο     | ο Γιαννάκης, ο Κωστάκης     |
| **-ίτσα**  | η     | η μπαλίτσα, η πορτίτσα      |
| **-ούλα**  | η     | η βαρκούλα, η γατούλα       |
| **-ούλης** | ο     | ο παππούλης, ο αδερφούλης   |
| **-ούδι**  | το    | το αγγελούδι, το κοριτσούδι |

Δύο πράγματα κρατάνε την ορθογραφία σωστή:

- Το **-ίτσα** γράφεται με **ι**. Τα **-ούλα**, **-ούλης** και **-ούδι**
  γράφονται με **ου**.
- Το τέλος το λέει το άρθρο. Τα αρσενικά τελειώνουν σε **-ης**, με **ήτα**, όπως
  ο μαθητής: ο Γιαννάκ**η**ς, ο παππούλ**η**ς. Τα ουδέτερα τελειώνουν σε **-ι**,
  με **γιώτα**: το σκυλάκ**ι**, το αγγελούδ**ι**.

## Τα ουσιαστικά: -τής, -ισσα, -ιά

Τα αρσενικά σε **-της** και **-τής** γράφονται με **ήτα**, όπως όλα τα αρσενικά σε
-ης: ο μαθη**τής**, ο ποιη**τής**, ο θεα**τής**, ο ναύ**της**, ο εργά**της**, ο
πολί**της**.

Πολλά θηλυκά φτιάχνονται με **-ισσα**, με **ι** και **δύο σ**:

- ο βασιλιάς → η βασίλ**ισσα**
- ο γείτονας → η γειτόν**ισσα**
- ο άρχοντας → η αρχόντ**ισσα**

Τα δέντρα που κάνουν φρούτα είναι θηλυκά σε **-ιά**, με **ι** και με τόνο στο
τέλος:

| Φρούτο       | Δέντρο            |
| ------------ | ----------------- |
| το μήλο      | η μηλ**ιά**       |
| το κεράσι    | η κερασ**ιά**     |
| το λεμόνι    | η λεμον**ιά**     |
| το πορτοκάλι | η πορτοκαλ**ιά**  |
| το σύκο      | η σ**υ**κ**ιά**   |
| το καρύδι    | η καρ**υ**δ**ιά** |

Κοίτα τα δύο τελευταία. Το θέμα κρατάει τα δικά του γράμματα: σ**ύ**κο →
σ**υ**κιά, καρ**ύ**δι → καρ**υ**διά.

Με **-ιά** γράφονται και άλλα θηλυκά που τονίζονται στο τέλος: η γειτον**ιά**, η
φωτ**ιά**, η ζεστασ**ιά**, η ομορφ**ιά**. Πρόσεξε τη δουλ**ειά**, που
γράφεται με **ει**.

### Παράδειγμα 2: Στον κήπο του παππού υπάρχει ένα δέντρο που κάνει κεράσια και ένα που κάνει καρύδια. Πώς λέγονται τα δύο δέντρα;

1. Ξεκινάμε από τα φρούτα: **το κεράσι** και **το καρύδι**. Κρατάμε το θέμα:
   **κερασ-** και **καρυδ-**.
2. Βάζουμε την κατάληξη των δέντρων, **-ιά**, με τόνο στο τέλος: η **κερασιά**, η
   **καρυδιά**.
3. Ελέγχουμε το θέμα. Το καρύδι γράφεται με **υ**, και το υ μένει: καρ**υ**διά,
   όχι «καριδιά».

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις το δέντρο με τα φρούτα του. Ακούγονται σχεδόν ίδια, αλλά ο τόνος
> είναι σε άλλη συλλαβή:
>
> - η κερασ**ιά**: ένα δέντρο, με τόνο στο τέλος.
> - τα κερ**ά**σια: πολλά φρούτα, με τόνο στη μέση.
>
> «Η κερασιά έχει κεράσια.» Αν βάλεις τον τόνο σε λάθος θέση, η πρόταση λέει κάτι
> άλλο.

## Τα επίθετα: -ινος, -ένιος, -ικός

| Κατάληξη   | Γράφεται με     | Παραδείγματα                                    |
| ---------- | --------------- | ----------------------------------------------- |
| **-ινος**  | **ι**           | ξύλινος, πέτρινος, γυάλινος, μάλλινος, χάρτινος |
| **-ινός**  | **ι**           | πρωινός, βραδινός, καλοκαιρινός, σημερινός      |
| **-ένιος** | **ε** και **ι** | ασημένιος, σιδερένιος, τσιμεντένιος             |
| **-ικός**  | **ι**           | σχολικός, παιδικός, μουσικός, ελληνικός         |

Τα -ινος και -ένιος λένε συνήθως από τι είναι φτιαγμένο κάτι: ένα **ξύλινο**
κουτί, ένα **ασημένιο** δαχτυλίδι.

Τρία συχνά επίθετα σε -ινός γράφονται με **ει**: φωτ**ει**νός, σκοτ**ει**νός,
ορ**ει**νός.

> **Θυμήσου**
>
> Οι εξαιρέσεις αυτής της ενότητας είναι λίγες. Μάθε τις απέξω:
>
> - με **ει**, **οι**, **υ** αντί για -ίζω: **δανείζω**, **αθροίζω**, **δακρύζω**
> - με **β** αντί για -εύω: **κλέβω**
> - με **ει** αντί για -ινός: **φωτεινός**, **σκοτεινός**, **ορεινός**
> - με **ει** αντί για -ιά: **δουλειά**

## Βρες το γράμμα που λείπει

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο γράμμα λείπει;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θέμα και κατάληξη*

## Ερωτήσεις

1. Ποιο ρήμα είναι γραμμένο σωστά;
   - καθαρίζω
   - καθαρήζω
   - καθαρύζω
   - καθαρείζω
2. Δίνω σε κάποιον κάτι για λίγο, για να μου το επιστρέψει. Πώς γράφεται το ρήμα;
   - δανείζω
   - δανίζω
   - δανήζω
   - δανύζω
3. Ποιο γράμμα λείπει; «Μετά το μπάνιο στεγν_νω τα μαλλιά μου.»
   - ω
   - ο
   - ου
   - οι
4. Ποια μορφή είναι γραμμένη σωστά; «Κάθε Σάββατο ___ στη γιορτή της γειτονιάς.»
   - χορεύουμε
   - χορέβουμε
   - χοραίβουμε
   - χορέυουμε
5. Ποιο υποκοριστικό είναι γραμμένο σωστά;
   - ο παππούλης
   - ο παππούλις
   - ο παπούλης
   - ο παππούλλης
6. Ποια λέξη ταιριάζει; «Στην αυλή μας έχουμε μια ___ που βγάζει κόκκινα κεράσια.»
   - κερασιά
   - κεράσια
   - κερασειά
   - κερασία
7. Ποια λέξη ταιριάζει; «Ο παππούς μού χάρισε ένα ___ κουτί.» (από ξύλο)
   - ξύλινο
   - ξύλεινο
   - ξύλυνο
   - ξύληνο
8. Ποιο επίθετο γράφεται με ει στην κατάληξη;
   - φωτεινός
   - πρωινός
   - πέτρινος
   - βραδινός
9. Ποια λέξη έχει λάθος; «Όταν ο Μάρκος κόβει κρεμμύδια, τα μάτια του δακρίζουν. Τα σκουπίζει και συνεχίζει να μαγειρεύει.»
   - σκουπίζει
   - μαγειρεύει
   - δακρίζουν
   - Καμία: όλες είναι σωστές.
10. Στον κήπο της γιαγιάς υπάρχει ένα δέντρο που κάνει βύσσινα. Πώς γράφεται το όνομά του;
   - βυσινιά
   - βισσινιά
   - βυσσινειά
   - βυσσινιά

## Ασκήσεις

1. Συμπλήρωσε τα γράμματα που λείπουν: ζωγραφ_ζω, κλειδ_νω, μαγειρ__ω.
2. Γράψε το θηλυκό του «ο γείτονας» και του «ο βασιλιάς», με την κατάληξη -ισσα.
3. Πώς λέγονται τα δέντρα που κάνουν λεμόνια, σύκα και πορτοκάλια;
4. Βρες και διόρθωσε τα τρία λάθη: «Ο Κωστάκις φόρεσε το μάλλινο κασκόλ και δανίστηκε ένα σιδεραίνιο φτυάρι.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-4/language/suffix-spelling
