# Παραγωγή λέξεων

> Ξε-, προ-, -τής, -ιά: κομμάτια που φτιάχνουν καινούριες λέξεις.

Γλώσσα, Δ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-4/language/prefixes-suffixes

## Τι θα μάθεις

- Να χωρίζεις μια παράγωγη λέξη σε θέμα και παραγωγική κατάληξη (ψαρ-άς, ψαρ-εύω).
- Να φτιάχνεις καινούριες λέξεις με καταλήξεις που δείχνουν επάγγελμα, δέντρο, υλικό ή πράξη.
- Να καταλαβαίνεις τι αλλάζει στη σημασία ένα πρόθημα: ξε-, α-/αν-, προ-, υπερ-.
- Να ξεχωρίζεις την παράγωγη λέξη από τη σύνθετη (ψαράς ή ψαρόβαρκα).

## Από ένα ψάρι, πολλές λέξεις

Ξεκίνα από τη λέξη **ψάρι** και δες τι φτιάχνεται από αυτήν:

- Ο **ψαράς** πιάνει ψάρια.
- Στο **ψαράδικο** πουλάνε ψάρια.
- Το Σάββατο θα **ψαρέψουμε** με τον θείο μου.
- Στο ενυδρείο κολυμπάει ένα **ψαράκι**.

Όλες αυτές οι λέξεις κρατούν το ίδιο κομμάτι: **ψαρ-**. Αυτό είναι το **θέμα**,
και φέρνει τη σημασία «ψάρι».

Ύστερα κάθε λέξη παίρνει ένα δικό της τέλος: **-άς**, **-άδικο**, **-εύω**,
**-άκι**. Αυτά τα τέλη λέγονται **παραγωγικές καταλήξεις**, γιατί **παράγουν**,
δηλαδή φτιάχνουν, καινούριες λέξεις.

Οι λέξεις που φτιάχνονται έτσι λέγονται **παράγωγες**.

Στη Γ΄ είδες τις **οικογένειες λέξεων**: γράφω, γράμμα, γραφείο. Τώρα βλέπεις
πώς γεννιούνται τα μέλη μιας οικογένειας.

> **Κλειδί**
>
> Μια **παράγωγη** λέξη φτιάχνεται από μια λέξη και ένα **κομμάτι που δεν
> λέγεται μόνο του**.
>
> - Το κομμάτι μπαίνει **στο τέλος**: ψαρ + **άς** → ψαράς. Λέγεται **παραγωγική
>   κατάληξη**.
> - Ή μπαίνει **μπροστά**: **ξε** + κλειδώνω → ξεκλειδώνω. Λέγεται **πρόθημα**.
>
> Κανείς δεν λέει σκέτο «άς» ή σκέτο «ξε». Αυτά τα κομμάτια ζουν μόνο κολλημένα
> σε μια λέξη.

## Οι καταλήξεις που φτιάχνουν λέξεις

Κάθε παραγωγική κατάληξη φέρνει μια δική της σημασία. Αν την ξέρεις,
καταλαβαίνεις λέξεις που δεν έχεις ξανακούσει.

| Κατάληξη             | Τι φτιάχνει                   | Παραδείγματα                                           |
| -------------------- | ----------------------------- | ------------------------------------------------------ |
| **-άς**, **-τής**    | αυτόν που κάνει μια δουλειά   | ψαρ**άς**, γαλατ**άς**, χορευ**τής**, τραγουδισ**τής** |
| **-ιά**              | το δέντρο που κάνει τον καρπό | μηλ**ιά**, λεμον**ιά**, κερασ**ιά**                    |
| **-άδικο**, **-είο** | το μαγαζί ή τον χώρο          | ψαρ**άδικο**, φαρμακ**είο**, ζαχαροπλαστ**είο**        |
| **-ινος**            | από τι υλικό είναι κάτι       | ξύλ**ινος**, χάρτ**ινος**, γυάλ**ινος**                |
| **-εύω**             | ένα ρήμα, μια πράξη           | ψαρ**εύω**, χορ**εύω**, ταξιδ**εύω**                   |
| **-άκι**, **-ίτσα**  | κάτι μικρό                    | ψαρ**άκι**, πορτ**ίτσα**                               |

Πώς γράφονται αυτές οι καταλήξεις το είδες στην προηγούμενη ενότητα. Εδώ σε
ενδιαφέρει τι **σημαίνουν**.

Πρόσεξε ότι το θέμα μένει ίδιο, ενώ η κατάληξη αλλάζει τη σημασία. Το
**ξύλο** είναι το υλικό. Το **ξύλινος** είναι ένα επίθετο: η ξύλινη καρέκλα.

### Παράδειγμα 1: Από τη λέξη «χορός» φτιάξε ένα ρήμα και τη λέξη για αυτόν που χορεύει.

1. Βρίσκουμε το θέμα. Από το «χορ-ός» φεύγει η κατάληξη -ός, και μένει **χορ-**.
2. Για ρήμα βάζουμε **-εύω**: χορ + εύω → **χορεύω**.
3. Για αυτόν που κάνει τη δουλειά βάζουμε **-τής** στο θέμα του ρήματος: χορευ +
   τής → **χορευτής**.
4. Και οι τρεις λέξεις κρατούν το **χορ-**. Γι' αυτό ανήκουν στην ίδια οικογένεια.

## Τα προθήματα μπαίνουν μπροστά

Το πρόθημα συνήθως δεν αλλάζει το είδος της λέξης. Το «κλειδώνω» είναι ρήμα, και το
«ξεκλειδώνω» είναι πάλι ρήμα. Αλλάζει όμως τη **σημασία**.

| Πρόθημα         | Τι σημαίνει              | Παραδείγματα                                   |
| --------------- | ------------------------ | ---------------------------------------------- |
| **ξε-**         | κάνω το αντίθετο, ξεκάνω | **ξε**κλειδώνω, **ξε**κουμπώνω, **ξε**φουσκώνω |
| **α-**, **αν-** | χωρίς, όχι               | **ά**γνωστος, **ά**φοβος, **αν**ήσυχος         |
| **προ-**        | πριν, μπροστά            | **προ**χθές, **προ**πληρώνω, **πρό**γευμα      |
| **υπερ-**       | πάνω από, πάρα πολύ      | **υπερ**αγορά, **υπερ**φορτώνω, **υπερ**ήρωας  |

Ο **άφοβος** είναι αυτός που δεν έχει φόβο. Το **πρόγευμα** είναι το φαγητό
πριν από το μεσημεριανό γεύμα. Η **υπεραγορά** είναι μια πολύ μεγάλη αγορά,
το σούπερ μάρκετ.

> **Θυμήσου**
>
> Το **α-** γίνεται συνήθως **αν-** όταν η λέξη αρχίζει από φωνήεν: **αν**ήσυχος,
> **αν**άξιος. Όχι πάντα: **α**όρατος.
>
> Με το α- ο τόνος πηγαίνει συνήθως πιο πίσω: γνωστ**ό**ς → **ά**γνωστος,
> φ**ό**βος → **ά**φοβος.

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν είναι πρόθημα κάθε **α** ή **ξε** στην αρχή μιας λέξης.
>
> Κάνε τη δοκιμή: σκέπασε το κομμάτι και κοίτα τι μένει.
>
> - **ά**γνωστος → «γνωστός». Μένει λέξη, άρα το α- είναι πρόθημα.
> - **α**στέρι → «στέρι». Δεν υπάρχει τέτοια λέξη. Το α είναι απλώς το πρώτο
>   γράμμα.
> - **ξέ**ρω → «ρω». Ούτε εδώ μένει λέξη. Το «ξέρω» δεν έχει πρόθημα.

## Παράγωγη ή σύνθετη;

Στη Γ΄ είδες τις **σύνθετες** λέξεις, όπως το αγριολούλουδο και το
νυχτοπούλι. Εκεί κολλάνε **δύο λέξεις**: άγριο + λουλούδι.

Στην παράγωγη κολλάει **μία λέξη** με **ένα κομμάτι** που δεν λέγεται μόνο του.

| Λέξη       | Χωρίζεται σε   | Είδος                                |
| ---------- | -------------- | ------------------------------------ |
| ψαρόβαρκα  | ψάρι + βάρκα   | **σύνθετη**: δύο λέξεις              |
| ψαράς      | ψαρ- + -άς     | **παράγωγη**: το «άς» δεν είναι λέξη |
| χαρτόκουτο | χαρτί + κουτί  | **σύνθετη**                          |
| χάρτινος   | χαρτ- + -ινος  | **παράγωγη**                         |
| ξεκλειδώνω | ξε- + κλειδώνω | **παράγωγη**: το «ξε» δεν είναι λέξη |

Η σύνθετη έχει συνήθως ένα **-ο-** στη μέση, εκεί που ενώνονται οι δύο
λέξεις: ψαρ**ό**βαρκα, χαρτ**ό**κουτο.

### Παράδειγμα 2: Ποια λέξη είναι σύνθετη και ποιες παράγωγες: ψαρόβαρκα, ψαράς, ξεβιδώνω;

1. Χωρίζουμε την καθεμία στα κομμάτια της και ρωτάμε αν κάθε κομμάτι είναι λέξη.
2. **Ψαρόβαρκα** = ψάρι + βάρκα. Και τα δύο είναι λέξεις. Είναι **σύνθετη**.
3. **Ψαράς** = ψαρ- + -άς. Το «άς» δεν λέγεται μόνο του. Είναι **παράγωγη**, με
   παραγωγική κατάληξη.
4. **Ξεβιδώνω** = ξε- + βιδώνω. Το «ξε» δεν λέγεται μόνο του. Είναι **παράγωγη**,
   με πρόθημα.

## Ξεχώρισε και χτίσε

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς φτιάχτηκε η λέξη;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χτίσε τη λέξη*

## Ερωτήσεις

1. Ποια λέξη είναι παράγωγη από το «ψάρι», με παραγωγική κατάληξη;
   - ψαράς
   - ψαρόβαρκα
   - ψάρια
   - καρχαρίας
2. Ποιο είναι το κοινό θέμα στις λέξεις «ψαράς», «ψαρεύω» και «ψαράδικο»;
   - ψαρ-
   - ψάρι
   - -άς
   - ψαρα-
3. Τι κάνει το πρόθημα ξε- στο «ξεκουμπώνω»;
   - Δείχνει το αντίθετο από το «κουμπώνω».
   - Δείχνει ότι κουμπώνω ξανά.
   - Δείχνει ότι κουμπώνω από πριν.
   - Δείχνει ότι κουμπώνω πάρα πολύ.
4. Ποια από αυτές τις λέξεις είναι σύνθετη;
   - χαρτόκουτο
   - χάρτινος
   - γαλατάς
   - χαρτάκι
5. Πώς λέγεται το δέντρο που κάνει κεράσια;
   - κερασιά
   - κερασάκι
   - κεράσια
   - κερασένιος
6. Σε ποια λέξη το α- στην αρχή σημαίνει «χωρίς»;
   - άφοβος
   - αστέρι
   - αλάτι
   - αγκαλιά
7. Ένα κουτί είναι φτιαγμένο από χαρτί. Ποιο επίθετο το λέει;
   - χάρτινο
   - χαρτόκουτο
   - χαρτάκι
   - χαρτιά
8. Πώς λέγεται αυτός που οδηγεί ποδήλατο;
   - ποδηλάτης
   - ποδηλατάδα
   - ποδηλατάκι
   - ποδηλατώ
9. Κάνε τη δοκιμή: σκέπασε το κομμάτι της αρχής. Ποια λέξη δεν έχει πρόθημα;
   - ξεντύνω
   - ξένος
   - ανήσυχος
   - προπέρσι
10. Η λέξη «οδύνη» σημαίνει πόνος. Ο γιατρός λέει ότι η εξέταση είναι «ανώδυνη». Τι σημαίνει αυτό;
   - Ότι δεν πονάει καθόλου.
   - Ότι πονάει πάρα πολύ.
   - Ότι γίνεται πριν από τον πόνο.
   - Ότι ο πόνος θα έρθει ξανά.

## Ασκήσεις

1. Με το πρόθημα ξε- γράψε το αντίθετο του «φουσκώνω».
2. Γράψε το δέντρο που κάνει λεμόνια και το δέντρο που κάνει καρύδια.
3. Χώρισε κάθε λέξη στα δύο κομμάτια της: άγνωστος, ψαράδικο, προπληρώνω.
4. Η Άννα λέει ότι οι λέξεις «σπιτονοικοκύρης» και «σπιτάκι» είναι και οι δύο σύνθετες. Έχει δίκιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-4/language/prefixes-suffixes
