# Εννοιολογικοί χάρτες

> Έννοιες σε κουτάκια, σχέσεις σε βελάκια: οργανώνω αυτά που ξέρω.

Πληροφορική, Δ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-4/informatics/concept-maps

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις σε έναν εννοιολογικό χάρτη τις έννοιες, τα βέλη και τις λέξεις σύνδεσης.
- Να διαβάζεις κάθε βέλος του χάρτη σαν μια μικρή πρόταση.
- Να διαλέγεις τη σωστή λέξη σύνδεσης ανάμεσα σε δύο έννοιες.
- Να φτιάχνεις έναν μικρό χάρτη, στο χαρτί ή στον υπολογιστή, από το γενικό προς το ειδικό.

## Ό,τι ξέρεις, σε μία σελίδα

Διάβασες ένα κεφάλαιο για τα ζώα και θέλεις να θυμάσαι τα σημαντικά. Μπορείς να
τα ξαναγράψεις όλα. Μπορείς όμως και να τα **ζωγραφίσεις**: λίγες λέξεις σε
κουτάκια και βελάκια που τις ενώνουν.

Αυτό λέγεται **εννοιολογικός χάρτης**. Δεν δείχνει δρόμους και πόλεις όπως ένας
γεωγραφικός χάρτης. Δείχνει **ιδέες** και πώς σχετίζονται μεταξύ τους. Τον
επινόησε στη δεκαετία του $1970$ η ομάδα του Αμερικανού καθηγητή Τζόζεφ Νόβακ,
στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ, για να βλέπουν τα παιδιά τι έχουν καταλάβει.

## Τρία κομμάτια

Κάθε εννοιολογικός χάρτης φτιάχνεται από τρία πράγματα:

- **Έννοιες**, μέσα σε κουτάκια ή κύκλους: μία ή δύο λέξεις, π.χ. «ζώα»,
  «θηλαστικά», «γάλα».
- **Βέλη**, που ενώνουν δύο έννοιες και δείχνουν από πού ξεκινάει η σχέση.
- **Λέξεις σύνδεσης**, γραμμένες πάνω στο βέλος: λένε **τι σχέση** έχουν οι
  δύο έννοιες, π.χ. «είναι», «τρώει», «γίνεται», «έχει».

Το πιο ωραίο: κάθε βέλος **διαβάζεται σαν πρόταση**.

| Έννοια    | Λέξη σύνδεσης            | Έννοια    | Η πρόταση                                   |
| --------- | ------------------------ | --------- | ------------------------------------------- |
| Θηλαστικά | ταΐζουν τα μικρά τους με | γάλα      | Τα θηλαστικά ταΐζουν τα μικρά τους με γάλα. |
| Σκύλος    | είναι                    | θηλαστικό | Ο σκύλος είναι θηλαστικό.                   |
| Αγελάδα   | τρώει                    | χόρτο     | Η αγελάδα τρώει χόρτο.                      |

> **Κλειδί**
>
> Εννοιολογικός χάρτης = **έννοιες** σε κουτάκια + **βέλη** + **λέξεις σύνδεσης**
> πάνω στα βέλη.
>
> Αν διαβάσεις ένα βέλος από την αρχή ως τη μύτη του, πρέπει να βγαίνει μια
> **σωστή πρόταση**. Αν δεν βγαίνει, κάτι λείπει ή κάτι είναι λάθος.

## Η λέξη πάνω στο βέλος

Ένα βέλος χωρίς λέξη δεν λέει τίποτα. «Νερό → πάγος»: τι σχέση έχουν; Ο πάγος
φτιάχνει νερό; Το νερό τρώει πάγο; Μόλις γράψεις «γίνεται, όταν παγώσει», όλα
ξεκαθαρίζουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια λέξη μπαίνει πάνω στο βέλος;*

## Πώς φτιάχνω έναν χάρτη

1. Γράφω **πάνω πάνω** την κεντρική έννοια, την πιο γενική: «Ζώα».
2. Από κάτω βάζω πιο **ειδικές** έννοιες: «θηλαστικά», «πουλιά», «ψάρια».
3. Τις ενώνω με βέλη και γράφω πάνω σε κάθε βέλος τη λέξη σύνδεσης.
4. Κατεβαίνω κι άλλο: παραδείγματα, όπως «σκύλος», «αετός», «σαρδέλα».
5. Διαβάζω δυνατά κάθε βέλος. Αν μια πρόταση δεν στέκει, τη διορθώνω.

Μπορείς να τον φτιάξεις με μολύβι σε χαρτί. Μπορείς και στον υπολογιστή, με
ένα πρόγραμμα για εννοιολογικούς χάρτες, όπως το δωρεάν CmapTools. Στον
υπολογιστή μετακινείς τα κουτάκια όσο θέλεις, χωρίς σβηστήρι, και τα βέλη τα
ακολουθούν.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **κατεύθυνση** του βέλους μετράει.
>
> «Σκύλος → είναι → θηλαστικό» διαβάζεται «Ο σκύλος είναι θηλαστικό». Σωστό.
>
> Αν γυρίσεις το βέλος ανάποδα, διαβάζεται «Το θηλαστικό είναι σκύλος», και αυτό
> δεν ισχύει: και η γάτα είναι θηλαστικό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Φτιάξε έναν μικρό χάρτη για το νερό, με τις έννοιες: νερό, πάγος, υδρατμός, βροχή.

1. Η πιο γενική έννοια είναι το **νερό**. Τη γράφω πάνω πάνω.
2. Από το νερό ξεκινούν δύο βέλη: «νερό → **γίνεται, όταν παγώσει** → πάγος» και
   «νερό → **γίνεται, όταν ζεσταθεί** → υδρατμός».
3. Από τον υδρατμό ξεκινάει ένα βέλος προς τη βροχή: «υδρατμός → **σχηματίζει
   σύννεφα και πέφτει ως** → βροχή».
4. Διαβάζω δυνατά: «Το νερό γίνεται πάγος, όταν παγώσει. Το νερό γίνεται υδρατμός,
   όταν ζεσταθεί. Ο υδρατμός σχηματίζει σύννεφα και πέφτει ως βροχή.» Όλες οι
   προτάσεις στέκουν.

### Παράδειγμα 2: Η Μαρία έφτιαξε τον χάρτη «Φυτά → ήλιος» και «Φυτά → είναι → ρίζα». Τι πρέπει να διορθώσει;

1. Το πρώτο βέλος, «Φυτά → ήλιος», **δεν έχει λέξη σύνδεσης**. Δεν ξέρουμε τι
   σχέση έχουν.
2. Προσθέτει λέξη: «Φυτά → **χρειάζονται** → ήλιο». Τώρα διαβάζεται «Τα φυτά
   χρειάζονται ήλιο».
3. Το δεύτερο διαβάζεται «Τα φυτά είναι ρίζα». Δεν ισχύει: η ρίζα είναι ένα
   **κομμάτι** του φυτού.
4. Αλλάζει τη λέξη: «Φυτά → **έχουν** → ρίζα». Τώρα και οι δύο προτάσεις είναι
   σωστές.

## Ερωτήσεις

1. Τι δείχνει ένας εννοιολογικός χάρτης;
   - Ιδέες και πώς σχετίζονται μεταξύ τους
   - Δρόμους, πόλεις και ποτάμια μιας χώρας
   - Τις διαφάνειες μιας παρουσίασης
   - Τα αρχεία ενός υπολογιστή
2. Τι γράφουμε μέσα στα κουτάκια ενός εννοιολογικού χάρτη;
   - Έννοιες, με μία ή δύο λέξεις
   - Ολόκληρες παραγράφους από το βιβλίο
   - Τις λέξεις σύνδεσης, όπως «είναι»
   - Μόνο αριθμούς, όπως 1, 2, 3
3. Πού γράφεται η λέξη σύνδεσης, όπως «τρώει» ή «γίνεται»;
   - Πάνω στο βέλος που ενώνει δύο έννοιες
   - Μέσα στο κουτάκι της πρώτης έννοιας
   - Στον τίτλο, στην κορυφή της σελίδας
   - Πουθενά, γιατί το βέλος αρκεί από μόνο του
4. Πώς διαβάζεται το βέλος «Μέλισσα → φτιάχνει → μέλι»;
   - Η μέλισσα φτιάχνει μέλι.
   - Το μέλι φτιάχνει μέλισσα.
   - Η μέλισσα είναι μέλι.
   - Μέλισσα και μέλι.
5. Ποια λέξη ταιριάζει στο βέλος «Κάμπια → ... → πεταλούδα»;
   - γίνεται
   - τρώει
   - είναι
   - έχει
6. Ποια έννοια γράφεις πάνω πάνω σε έναν χάρτη για τα ζώα;
   - Την πιο γενική: «Ζώα»
   - Ένα παράδειγμα: «Σκύλος»
   - Μια λέξη σύνδεσης: «είναι»
   - Την πιο μικρή λέξη που υπάρχει
7. Κάποιος γύρισε ανάποδα το βέλος: «Θηλαστικό → είναι → σκύλος». Τι λάθος έγινε;
   - Λέει ότι κάθε θηλαστικό είναι σκύλος
   - Κανένα, η κατεύθυνση του βέλους δεν μετράει
   - Λείπει η λέξη σύνδεσης πάνω στο βέλος
   - Ο σκύλος δεν είναι καθόλου θηλαστικό
8. Τι κερδίζεις όταν φτιάχνεις τον χάρτη σε πρόγραμμα στον υπολογιστή;
   - Μετακινείς κουτάκια και τα βέλη ακολουθούν
   - Το πρόγραμμα γράφει μόνο του όλες τις έννοιες
   - Δεν χρειάζονται πια λέξεις σύνδεσης
   - Ο χάρτης βγαίνει πάντα χωρίς κανένα λάθος

## Ασκήσεις

1. Γράψε τα τρία κομμάτια από τα οποία φτιάχνεται ένας εννοιολογικός χάρτης.
2. Ένας χάρτης έχει δύο βέλη: «Γάτα → είναι → θηλαστικό» και «Γάτα → τρώει → ψάρι». Πόσες έννοιες έχει και πόσα βέλη;
3. Βρες μια λέξη σύνδεσης για το βέλος «Ψάρια → ... → βράγχια», ώστε να βγαίνει σωστή πρόταση.
4. Έχεις τις έννοιες «αετός», «ζώα», «πουλιά». Ποια μπαίνει πάνω, ποια στη μέση και ποια κάτω, και ποιες λέξεις γράφεις στα δύο βέλη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-4/informatics/concept-maps
