# Η ηγεμονία της Σπάρτης και της Θήβας

> Μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο: ποιος κυβέρνησε την Ελλάδα, και πώς ο Επαμεινώνδας νίκησε τη Σπάρτη.

Ιστορία, Δ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-4/history/sparta-thebes-hegemony

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς κυβέρνησε η Σπάρτη τις ελληνικές πόλεις μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο.
- Να εξηγείς γιατί η Ανταλκίδεια ειρήνη ήταν ταπεινωτική για τους Έλληνες.
- Να περιγράφεις τη βοιωτική συμμαχία και γιατί η Θήβα δεν δέχτηκε την ειρήνη.
- Να εξηγείς πώς ο Επαμεινώνδας νίκησε τη Σπάρτη στα Λεύκτρα και γιατί μετά τη Μαντίνεια καμία πόλη δεν έμεινε δυνατή.

## Η Σπάρτη στην κορυφή

Το **404 π.Χ.** η Αθήνα παραδόθηκε, και ο Πελοποννησιακός πόλεμος τελείωσε με
νικήτρια τη **Σπάρτη**. Τώρα η Σπάρτη ήταν η πιο δυνατή πόλη της Ελλάδας, και
ήθελε να το δείξει. Όταν μια πόλη ηγείται και διατάζει τις άλλες, λέμε ότι έχει
την **ηγεμονία**.

Οι Σπαρτιάτες έβαλαν σε πολλές πόλεις **δικούς τους ανθρώπους** να κυβερνούν.
Αυτοί ήταν **ολιγαρχικοί**, δηλαδή ήθελαν την εξουσία να την έχουν λίγοι. Στην
Αθήνα έβαλαν τους **Τριάκοντα**, που κυβέρνησαν τόσο σκληρά ώστε τους είπαν
τυράννους, ώσπου οι Αθηναίοι τούς έδιωξαν. (Γι' αυτούς διάβασες στον
[Πελοποννησιακό πόλεμο](/el/dim-4/history/peloponnesian-war).)

Οι άλλοι Έλληνες είχαν πολεμήσει για να μην τους διατάζει η Αθήνα. Τώρα τους
διέταζε η Σπάρτη, και πολλοί άρχισαν να θυμώνουν.

## Οι Μύριοι και ο Αγησίλαος στην Ασία

Στην Περσία, ο **Κύρος** θέλησε να διώξει από τον θρόνο τον αδελφό του, τον
βασιλιά **Αρταξέρξη**. Η Σπάρτη τον βοήθησε, και μαζί του πήγαν περίπου δέκα
χιλιάδες Έλληνες στρατιώτες, οι **Μύριοι**. Ο Κύρος όμως σκοτώθηκε στη μάχη
(**401 π.Χ.**), και οι Μύριοι έμειναν μόνοι στη μέση της περσικής
αυτοκρατορίας. Περπάτησαν μήνες, μέσα από βουνά και χιόνια, ώσπου είδαν από
ψηλά τη θάλασσα του Εύξεινου Πόντου και φώναξαν «Θάλαττα, θάλαττα!». Την
ιστορία τους τη γράφει ένας από αυτούς, ο **Ξενοφών**, στο βιβλίο του **«Κύρου
Ανάβασις»**.

*Ο Ξενοφών, με το όνομά του χαραγμένο στη βάση. Ήταν Αθηναίος, πολέμησε με τους Μυρίους και αργότερα έζησε κοντά στους Σπαρτιάτες. Από τα βιβλία του ξέρουμε πολλά για τον Αγησίλαο. Η προτομή φτιάχτηκε αιώνες μετά τον θάνατό του.*

Οι ελληνικές πόλεις της **Μικράς Ασίας** είχαν κι αυτές βοηθήσει τον Κύρο.
Τώρα φοβούνταν ότι ο Αρταξέρξης θα τις τιμωρήσει, και ζήτησαν βοήθεια από τη
Σπάρτη. Η Σπάρτη έστειλε στρατό με τον βασιλιά της, τον **Αγησίλαο**, που νίκησε
πολλές φορές τους Πέρσες.

## Ένας νέος πόλεμος και μια ταπεινωτική ειρήνη

Οι Πέρσες βρήκαν έναν πιο φτηνό τρόπο να πολεμήσουν τη Σπάρτη: έδωσαν
**χρυσάφι** στις πόλεις που τη μισούσαν. Η **Αθήνα**, η **Κόρινθος**, η **Θήβα**
και άλλες ενώθηκαν εναντίον της. Οι Πέρσες κέρδιζαν, όσο οι Έλληνες ήταν
μοιρασμένοι και πολεμούσαν μεταξύ τους.

Οι Σπαρτιάτες κάλεσαν τον Αγησίλαο πίσω, και εκείνος άφησε τη Μικρά Ασία με
βαριά καρδιά. Ο νέος εμφύλιος πόλεμος λέγεται **Κορινθιακός** ή **Βοιωτικός**,
γιατί οι μεγάλες μάχες έγιναν στην Κορινθία και στη Βοιωτία. Η Σπάρτη νίκησε
στην ξηρά, στην **Κορώνεια**, αλλά ο στόλος της νικήθηκε στην **Κνίδο** (**394
π.Χ.**).

Τότε οι Σπαρτιάτες έστειλαν τον ναύαρχο **Ανταλκίδα** στον Πέρση βασιλιά, και
το **386 π.Χ.** έκλεισαν ειρήνη μαζί του: την **Ανταλκίδεια ειρήνη**. Οι όροι
της ήταν σκληροί:

- Οι ελληνικές πόλεις της **Μικράς Ασίας** και η **Κύπρος** περνούσαν στους
  **Πέρσες**.
- Όλες οι άλλες πόλεις έπρεπε να είναι **αυτόνομες**, να κυβερνούν μόνες τους.
  Αυτό σήμαινε ότι οι **συμμαχίες** πόλεων έπρεπε να **διαλυθούν**.

> **Πρόσεχε**
>
> Η ειρήνη αυτή ήταν **ταπεινωτική**: λίγα χρόνια πριν, οι Έλληνες είχαν νικήσει
> τους Πέρσες στον Μαραθώνα και στη Σαλαμίνα. Τώρα ο Πέρσης βασιλιάς έλεγε στους
> Έλληνες τι θα κάνουν, και η πιο δυνατή ελληνική πόλη, η Σπάρτη, τον βοηθούσε.

## Η Θήβα και η βοιωτική συμμαχία

Η **Θήβα** ήταν χτισμένη στη μέση ενός εύφορου κάμπου και ήταν η πιο ονομαστή
πόλη της **Βοιωτίας**. Οι βοιωτικές πόλεις είχαν φτιάξει μια **συμμαχία**, το
«κοινό των Βοιωτών», με δικό τους **νόμισμα**, που είχε πάνω τη βοιωτική
ασπίδα. Κάθε πόλη διάλεγε για έναν χρόνο έναν **βοιωτάρχη**, η Θήβα δύο, και
όλοι μαζί αποφάσιζαν με **πλειοψηφία**. Αρχηγοί της συμμαχίας ήταν συνήθως οι
Θηβαίοι.

Μόνο οι **Πλαταιείς** δεν μπήκαν ποτέ στη συμμαχία, και ήταν φίλοι των Αθηναίων.

Η Ανταλκίδεια ειρήνη ζητούσε να διαλυθεί κάθε συμμαχία. Οι Θηβαίοι **δεν
δέχτηκαν**: χωρίς τη συμμαχία, η Θήβα θα ήταν μια πόλη μόνη της απέναντι στη
Σπάρτη.

## Τα Λεύκτρα: η λοξή φάλαγγα

Το **371 π.Χ.** έγινε στη Σπάρτη ένα συνέδριο για την ειρήνη. Ο Θηβαίος
**Επαμεινώνδας** ζήτησε να υπογράψει **για όλους τους Βοιωτούς**. Οι άλλοι δεν
το δέχτηκαν, και οι Σπαρτιάτες έστειλαν στρατό με τον βασιλιά **Κλεόμβροτο**
να αναγκάσει τη Θήβα. Οι δύο στρατοί συναντήθηκαν στα **Λεύκτρα** της Βοιωτίας.

Ως τότε οι στρατοί έστηναν τη φάλαγγα, μια μακριά γραμμή από οπλίτες, απέναντι
στη φάλαγγα του εχθρού, και πολεμούσαν **σε όλο το μήκος** της. Ο
Επαμεινώνδας έκανε κάτι καινούργιο:

1. Έκανε την **αριστερή** πλευρά του στρατού του **πολύ πιο βαθιά**, με πολλές
   σειρές οπλιτών τη μία πίσω από την άλλη. Μπροστά έβαλε τον **Ιερό λόχο**,
   τριακόσιους διαλεχτούς Θηβαίους με αρχηγό τον **Πελοπίδα**.
2. Με αυτή τη δυνατή πλευρά χτύπησε **πρώτα**, λοξά, εκεί όπου στέκονταν οι
   καλύτεροι Σπαρτιάτες και ο βασιλιάς τους.
3. Την αδύναμη πλευρά του την κράτησε **πίσω**, για να μην πολεμήσει αμέσως.

Η σπαρτιατική φάλαγγα **έσπασε** εκεί που χτύπησε η λοξή φάλαγγα, και ο
Κλεόμβροτος σκοτώθηκε. Ο στρατός που όλοι φοβούνταν νικήθηκε, και μάλιστα από
**λιγότερους** εχθρούς. Από τότε άλλαξε ο τρόπος που πολεμούσαν οι στρατοί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σπάρτη, Θήβα ή Πέρσες;*

## Η ηγεμονία της Θήβας, και το τέλος της

Μετά τα Λεύκτρα, η Θήβα έγινε η πιο δυνατή πόλη. Με τον **Επαμεινώνδα** και τον
**Πελοπίδα**, άπλωσε τη δύναμή της από τη **Μεσσηνία**, στη νότια Πελοπόννησο,
ως τη **Μακεδονία**. Και πάλι όμως, οι άλλες πόλεις ανησύχησαν: δεν ήθελαν να
αλλάξουν απλώς αφεντικό.

Η δόξα της Θήβας κράτησε λίγο. Ο **Πελοπίδας** σκοτώθηκε σε μια μάχη στη
Θεσσαλία. Το **362 π.Χ.** Θηβαίοι και Σπαρτιάτες πολέμησαν ξανά, στη
**Μαντίνεια** της Αρκαδίας. Ο Επαμεινώνδας χτυπήθηκε θανάσιμα στο στήθος. Ο
ιστορικός Διόδωρος γράφει πώς πέθανε:

> Όταν του έδειξαν ότι η ασπίδα του σώθηκε και του είπαν ότι οι Βοιωτοί
> νίκησαν, είπε: «Ήρθε η ώρα να πεθάνω». Κάποιος φίλος του φώναξε: «Πεθαίνεις
> χωρίς παιδιά, Επαμεινώνδα». Κι εκείνος απάντησε: «Όχι, μα τον Δία· αφήνω δύο
> κόρες, τη νίκη στα Λεύκτρα και τη νίκη στη Μαντίνεια».
>
> — Διόδωρος Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, βιβλίο 15, κεφ. 87 (1ος αι. π.Χ., δική μας απόδοση)

Στη Μαντίνεια **κανείς δεν βγήκε πραγματικά νικητής**. Χωρίς τον Επαμεινώνδα, η
Θήβα έχασε τη δύναμή της. Η Σπάρτη, η Αθήνα, η Θήβα, όλες είχαν εξαντληθεί
πολεμώντας η μία την άλλη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη Σπάρτη στη Θήβα*

> **Κλειδί**
>
> Μέσα σε σαράντα χρόνια, πρώτα η **Σπάρτη** και μετά η **Θήβα** προσπάθησαν να
> διατάξουν όλους τους Έλληνες. Και τις δύο φορές οι άλλες πόλεις ενώθηκαν
> εναντίον τους, και οι **Πέρσες** κέρδιζαν από τη διχόνοια.
>
> Στο τέλος όλες οι πόλεις του νότου ήταν **κουρασμένες και αδύναμες**. Αυτό το
> κενό θα το γέμιζε σύντομα ένα βασίλειο του βορρά, η **Μακεδονία** του Φιλίππου
> και του [Μεγάλου Αλεξάνδρου](/el/dim-4/history/alexander).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί οι Πέρσες, που είχαν νικηθεί από τους Έλληνες στη Σαλαμίνα, μπόρεσαν το 386 π.Χ. να πάρουν πίσω τις πόλεις της Μικράς Ασίας;

1. Το 480 π.Χ. οι Έλληνες ήταν **ενωμένοι** απέναντι στους Πέρσες.
2. Μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, οι ελληνικές πόλεις ήταν **μοιρασμένες**: η Σπάρτη από τη μία, η Αθήνα, η Θήβα και η Κόρινθος από την άλλη.
3. Οι Πέρσες έδωσαν χρυσάφι στους εχθρούς της Σπάρτης, για να συνεχίζουν να πολεμούν μεταξύ τους.
4. Όταν η Σπάρτη κινδύνευσε, προτίμησε να συμφωνήσει με τον Πέρση βασιλιά, και του έδωσε ό,τι ζητούσε.

   Οι Πέρσες δεν κέρδισαν με μάχες, αλλά επειδή οι Έλληνες είχαν χωριστεί.

### Παράδειγμα 2: Στα Λεύκτρα οι Σπαρτιάτες ήταν οι καλύτεροι πολεμιστές της Ελλάδας. Πώς νίκησαν οι Θηβαίοι;

1. Ο Επαμεινώνδας δεν προσπάθησε να είναι δυνατός **παντού**. Αυτό δεν θα το κατάφερνε.
2. Μάζεψε τους περισσότερους και καλύτερους άντρες του, με τον Ιερό λόχο μπροστά, σε **ένα σημείο**: απέναντι από τους καλύτερους Σπαρτιάτες και τον βασιλιά τους.
3. Εκεί χτύπησε πρώτα, με μια πλευρά πολύ πιο βαθιά από τη συνηθισμένη. Οι Σπαρτιάτες σε εκείνο το σημείο δεν άντεξαν, και ο βασιλιάς τους σκοτώθηκε.
4. Όταν έσπασε η καλύτερη πλευρά της σπαρτιατικής φάλαγγας, έχασε όλος ο στρατός.

   Δεν νίκησε ο πιο δυνατός· νίκησε αυτός που σκέφτηκε κάτι καινούργιο.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει ότι μια πόλη έχει την «ηγεμονία»;
   - Ότι ηγείται και διατάζει τις άλλες
   - Ότι είναι η πιο παλιά πόλη
   - Ότι έχει τον μεγαλύτερο ναό
   - Ότι δεν κάνει ποτέ πόλεμο
2. Ποιους έβαλε η Σπάρτη να κυβερνούν τις ελληνικές πόλεις μετά τη νίκη της;
   - Ολιγαρχικούς φίλους της
   - Εκλεγμένους δημοκρατικούς
   - Πέρσες σατράπες
   - Κανέναν, τις άφησε ελεύθερες
3. Γιατί πήγε ο Αγησίλαος με στρατό στη Μικρά Ασία;
   - Για να προστατέψει τις ελληνικές πόλεις από τους Πέρσες
   - Για να ιδρύσει μια νέα αποικία της Σπάρτης
   - Για να βοηθήσει τον Πέρση βασιλιά σε έναν πόλεμο
   - Για να αγωνιστεί σε αγώνες στην Ιωνία
4. Πώς πολέμησαν οι Πέρσες τη Σπάρτη χωρίς να στείλουν μεγάλο στρατό;
   - Πλήρωσαν τις πόλεις που τη μισούσαν
   - Έκλεισαν τα λιμάνια της
   - Έστειλαν τον βασιλιά τους στη Σπάρτη
   - Έκαψαν τη Σπάρτη
5. Ποιο ήταν το πιο ταπεινωτικό στην Ανταλκίδεια ειρήνη;
   - Η Μικρά Ασία και η Κύπρος δόθηκαν στους Πέρσες
   - Η Σπάρτη έπρεπε να γκρεμίσει τα τείχη της
   - Η Αθήνα έγινε πάλι η πιο δυνατή
   - Οι Ολυμπιακοί αγώνες σταμάτησαν
6. Γιατί οι Θηβαίοι δεν δέχτηκαν την Ανταλκίδεια ειρήνη;
   - Γιατί θα διαλυόταν η βοιωτική συμμαχία
   - Γιατί ήθελαν να γίνουν φίλοι των Περσών
   - Γιατί δεν τους κάλεσαν
   - Γιατί η Θήβα ήταν νησί
7. Τι ήταν η λοξή φάλαγγα του Επαμεινώνδα;
   - Μια πλευρά του στρατού πολύ πιο βαθιά, που χτυπούσε πρώτη
   - Ένας στρατός πάνω σε άλογα, που επιτίθεται από τα πλάγια
   - Ένα τείχος που έχτισαν λοξά γύρω από τη Θήβα
   - Ένα πλοίο με τρεις σειρές κουπιά, που χτυπά λοξά
8. Τι ίσχυε για την Ελλάδα μετά τη μάχη της Μαντίνειας (362 π.Χ.);
   - Καμία πόλη του νότου δεν ήταν πια δυνατή
   - Η Θήβα κυβέρνησε την Ελλάδα για άλλα εκατό χρόνια
   - Η Σπάρτη ξαναπήρε όλη την ηγεμονία
   - Οι Πέρσες κατέλαβαν την Αθήνα

## Ασκήσεις

1. Σε ποια μάχη νίκησε ο Επαμεινώνδας τους Σπαρτιάτες, και ποια χρονιά;
2. Στη γραμμή του χρόνου η χρονιά του τελευταίου γεγονότος έχει μείνει κενή. Πότε πολέμησαν Θηβαίοι και Σπαρτιάτες στη Μαντίνεια, όπου σκοτώθηκε ο Επαμεινώνδας;
   *Γραμμή του χρόνου από το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου· η χρονιά της μάχης της Μαντίνειας είναι κενή.*
3. Γιατί πολλές ελληνικές πόλεις ενώθηκαν εναντίον της Σπάρτης λίγα χρόνια μετά τη νίκη της;
4. «Όταν κατακτούσε μια χώρα, ο Αγησίλαος φρόντιζε να μην την καταστρέφει, για να βρίσκει τρόφιμα ο στρατός του. Στους στρατιώτες του έλεγε να μη βασανίζουν τους αιχμαλώτους, γιατί είναι κι αυτοί άνθρωποι. Κι όταν άλλαζε στρατόπεδο και καταλάβαινε ότι είχαν μείνει πίσω μικρά παιδιά, φρόντιζε γι' αυτά.» — Ξενοφών, Αγησίλαος, κεφ. 1 (4ος αι. π.Χ., δική μας απόδοση). Ο Ξενοφών ήταν φίλος του Αγησίλαου. Τι πρέπει να προσέξεις όταν διαβάζεις αυτή την πηγή;
5. Ένας συμμαθητής σου λέει: «Στα χρόνια αυτά νίκησαν πρώτα οι Σπαρτιάτες και μετά οι Θηβαίοι». Ποιος πιστεύεις ότι κέρδισε στ' αλήθεια; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-4/history/sparta-thebes-hegemony
