# Τα γεωμετρικά χρόνια και ο Όμηρος

> Μετά την πτώση των Μυκηνών: νέα φύλα, νέες πόλεις, και τα έπη που τραγουδούσαν οι αοιδοί.

Ιστορία, Δ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-4/history/geometric-age-homer

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τι άλλαξε στην Ελλάδα μετά την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων.
- Να εξηγείς τι λέει η παράδοση για την κάθοδο των Δωριέων και πού εγκαταστάθηκαν τα ελληνικά φύλα.
- Να αναγνωρίζεις ένα αγγείο της γεωμετρικής εποχής.
- Να εξηγείς ποιοι ήταν οι αοιδοί και γιατί τα έπη του Ομήρου μάς μαθαίνουν για τη θρησκεία των Ελλήνων.

## Οι «σκοτεινοί» αιώνες

Γύρω στο **1100 π.Χ.** τα μυκηναϊκά ανάκτορα είχαν πια καεί. Δεν υπήρχαν
βασιλιάδες με θησαυρούς, ούτε γραφείς με πήλινες πινακίδες. Οι άνθρωποι
ζούσαν σε **μικρά χωριά**, με τα χωράφια και τα ζώα τους.

Γι' αυτούς τους αιώνες ξέρουμε λίγα, γιατί **δεν άφησαν γραπτά**. Γι' αυτό οι
ιστορικοί τους έλεγαν «σκοτεινούς». Σκοτεινοί όμως είναι κυρίως **για εμάς**,
που δεν έχουμε πολλές πηγές. Εκείνη την εποχή οι Έλληνες έμαθαν να
δουλεύουν ένα νέο μέταλλο, τον **σίδηρο**. Ήταν πιο φτηνός από τον μπρούντζο και
πιο σκληρός για εργαλεία και όπλα.

## Η κάθοδος των Δωριέων

Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ότι εκείνη την εποχή ένα ελληνικό φύλο, οι
**Δωριείς**, κατέβηκε από τα βουνά της βόρειας Ελλάδας προς τον νότο. Το
ονόμαζαν **κάθοδο των Δωριέων**. Οι Δωριείς εγκαταστάθηκαν κυρίως στην
**Πελοπόννησο** (Σπάρτη, Άργος, Κόρινθος) και στα νησιά του νότου, όπως η
**Κρήτη** και η **Ρόδος**.

> **Πρόσεχε**
>
> Η κάθοδος των Δωριέων είναι αυτό που **έλεγε η παράδοση** των αρχαίων. Οι
> σημερινοί ιστορικοί **δεν είναι σίγουροι** πώς ακριβώς έγινε: αν ήταν μια
> μεγάλη εισβολή ή αν οι Δωριείς ήρθαν σιγά σιγά, μέσα σε πολλά χρόνια.
>
> Και σίγουρα **δεν** έριξαν εκείνοι τα μυκηναϊκά ανάκτορα: η πτώση τους
> ξεκίνησε νωρίτερα, για αιτίες που δεν ξέρουμε ακόμα.

## Τα ελληνικά φύλα περνούν το Αιγαίο

Οι Έλληνες δεν ήταν ένας ενιαίος λαός με έναν βασιλιά. Χωρίζονταν σε **φύλα**,
που μιλούσαν ελληνικά με λίγο διαφορετική προφορά και λέξεις, σε
**διαλέκτους**. Τα πιο γνωστά ήταν τρία:

| Φύλο        | Πού ζούσε στην Ελλάδα              | Πού πέρασε απέναντι                                              |
| ----------- | ---------------------------------- | ---------------------------------------------------------------- |
| **Ίωνες**   | Αττική, Εύβοια, νησιά των Κυκλάδων | κεντρικά παράλια της Μικράς Ασίας: Μίλητος, Έφεσος (η **Ιωνία**) |
| **Αιολείς** | Θεσσαλία, Βοιωτία                  | Λέσβος και βόρεια παράλια της Μικράς Ασίας                       |
| **Δωριείς** | Πελοπόννησος, Κρήτη                | Ρόδος, Κως και νότια παράλια της Μικράς Ασίας                    |

Μετά το 1100 π.Χ. πολλοί Έλληνες πέρασαν με πλοία το Αιγαίο και έχτισαν πόλεις
στα νησιά και στα απέναντι παράλια. Έτσι το Αιγαίο έγινε μια **ελληνική
θάλασσα**, με Έλληνες και στις δύο ακτές του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίωνες, Αιολείς ή Δωριείς;*

## Τα γεωμετρικά χρόνια

Από το **900 ως το 700 π.Χ.** περίπου, οι αγγειοπλάστες στόλιζαν τα αγγεία
τους με **γεωμετρικά σχήματα**: ευθείες γραμμές, κύκλους, τρίγωνα και τον
**μαίανδρο**, μια γραμμή που στρίβει σαν σκάλα. Γι' αυτό λέμε αυτή την εποχή
**γεωμετρική**.

Στην αρχή τα αγγεία είχαν μόνο σχέδια. Αργότερα μπήκαν ανάμεσα στις γραμμές
και **άνθρωποι, άλογα και πλοία**, ζωγραφισμένοι κι αυτοί με τρίγωνα και
γραμμές. Ο πιο γνωστός είναι ο **αμφορέας του Διπύλου**, από το νεκροταφείο του
Κεραμεικού στην Αθήνα (περίπου **750 π.Χ.**). Είναι ψηλότερος από ενάμισι μέτρο
και δείχνει έναν νεκρό ξαπλωμένο, με ανθρώπους γύρω του να θρηνούν. Σήμερα
βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

*Ο αμφορέας του Διπύλου. Βρες τον μαίανδρο, που γυρίζει σαν σκαλοπάτια. Ανάμεσα στις λαβές είναι ο νεκρός, και γύρω του άνθρωποι με τα χέρια στο κεφάλι, που θρηνούν.*

## Από τα χωριά στις πόλεις

Τα χωριά μεγάλωναν. Κάποια ενώθηκαν και έγιναν **πόλεις-κράτη**, που θα τις
γνωρίσεις πιο αναλυτικά στην επόμενη ενότητα. Κάθε πόλη είχε:

- την **ακρόπολη**, έναν λόφο για τους ναούς των θεών και για καταφύγιο στον πόλεμο,
- την **αγορά**, την πλατεία όπου ψώνιζαν και μαζεύονταν να συζητήσουν,
- τη **χώρα**, τα χωράφια γύρω από την πόλη.

Οι βασιλιάδες σιγά σιγά έχασαν τη δύναμή τους. Στις περισσότερες πόλεις
κυβερνούσαν πια οι **ευγενείς**, οι πλούσιοι γαιοκτήμονες.

## Οι αοιδοί και ο Όμηρος

Αφού δεν έγραφαν, πώς θυμούνταν οι Έλληνες τις ιστορίες τους; Τις
**τραγουδούσαν**. Οι **αοιδοί** ήταν τραγουδιστές που πήγαιναν από σπίτι σε
σπίτι ευγενών και από γιορτή σε γιορτή. Με μια λύρα στο χέρι, έλεγαν **από
μνήμης** μεγάλα ποιήματα για ήρωες και θεούς, τα **έπη**.

Στην Οδύσσεια υπάρχει ένας τέτοιος αοιδός, ο **Δημόδοκος**. Ο Όμηρος τον
περιγράφει έτσι:

> Ήρθε ο κήρυκας φέρνοντας τον καλό αοιδό, που η Μούσα τον αγάπησε πιο πολύ
> απ' όλους. Του έδωσε και καλό και κακό: του πήρε το φως των ματιών, μα του
> χάρισε το γλυκό τραγούδι.
>
> — Όμηρος, Οδύσσεια, ραψωδία θ, στίχοι 62–64 (δική μας απόδοση)

Ο πιο φημισμένος αοιδός ήταν ο **Όμηρος**. Η παράδοση λέει ότι ήταν τυφλός
και ότι καταγόταν από την **Ιωνία**, αλλά για τη ζωή του δεν ξέρουμε σχεδόν
τίποτα σίγουρο. Σε αυτόν αποδίδονται τα δύο μεγαλύτερα έπη: η **Ιλιάδα**, για
τον Τρωικό πόλεμο, και η **Οδύσσεια**, για τον γυρισμό του Οδυσσέα. Πήραν τη
μορφή που ξέρουμε γύρω στον **8ο αιώνα π.Χ.**, όταν οι Έλληνες είχαν μάθει
ξανά να γράφουν, με το **αλφάβητο**.

*Ο Όμηρος όπως τον φαντάστηκε ένας γλύπτης, αιώνες μετά. Κανείς δεν ξέρει πώς έμοιαζε στ' αλήθεια. Ο γλύπτης τον έκανε γέρο και τυφλό, όπως έλεγε η παράδοση.*

## Οι θεοί των ομηρικών χρόνων

Τα έπη μάς λένε και **τι πίστευαν** οι Έλληνες. Οι κυριότεροι θεοί ήταν
**δώδεκα** και ζούσαν στην κορυφή του **Ολύμπου**: ο Δίας, η Ήρα, ο Ποσειδώνας, η
Αθηνά, ο Απόλλωνας, η Άρτεμη και οι άλλοι. Γι' αυτό τους λέμε **Ολύμπιους
θεούς**.

Οι θεοί του Ομήρου **μοιάζουν με ανθρώπους**: θυμώνουν, ζηλεύουν, παίρνουν το
μέρος των ηρώων τους στον πόλεμο. Η μεγάλη διαφορά είναι ότι είναι
**αθάνατοι** και πολύ δυνατοί. Οι άνθρωποι τούς τιμούσαν με προσευχές,
θυσίες και γιορτές, και άρχισαν να τους χτίζουν τους πρώτους **ναούς**.

Σε μερικά ιερά πήγαιναν Έλληνες **από όλες τις πόλεις**: στην **Ολυμπία**, για
τον Δία και τους αγώνες, και στους **Δελφούς**, για να ρωτήσουν το μαντείο του
Απόλλωνα. Εκεί, αν και ζούσαν σε χωριστές πόλεις, ένιωθαν ότι είναι όλοι
**Έλληνες**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τα ανάκτορα στον Όμηρο*

> **Κλειδί**
>
> Μετά την πτώση των Μυκηναίων οι Έλληνες έζησαν αιώνες πιο φτωχά, χωρίς γραφή.
> Μέσα σε αυτούς τους αιώνες όμως **απλώθηκαν** και στις δύο ακτές του Αιγαίου,
> έχτισαν τις πρώτες **πόλεις** και κράτησαν τη μνήμη τους στα **τραγούδια των
> αοιδών**.
>
> Τα έπη του Ομήρου έγιναν το βιβλίο που ένωνε όλους τους Έλληνες: τους
> ίδιους ήρωες, τους ίδιους θεούς, την ίδια γλώσσα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Ιλιάδα έχει περίπου 15.700 στίχους. Πώς μπορούσε ένας αοιδός να τη θυμάται, χωρίς να τη διαβάσει;

1. Ο αοιδός δεν μάθαινε τους στίχους απ' έξω λέξη προς λέξη, όπως μαθαίνεις εσύ ένα ποίημα.
2. Ήξερε την **ιστορία** και πολλές έτοιμες φράσεις που επαναλαμβάνονται, όπως «η ροδοδάχτυλη Αυγή» ή «ο γρήγορος στα πόδια Αχιλλέας».
3. Με αυτές τις φράσεις έφτιαχνε τον στίχο την ώρα που τραγουδούσε, και ο ρυθμός τον βοηθούσε να μη χάνεται.
4. Γι' αυτό κάθε αοιδός έλεγε την ιστορία λίγο αλλιώς.

   Ένα έπος πριν γραφτεί δεν ήταν ένα κείμενο· ήταν μια ιστορία που ζούσε στη φωνή.

### Παράδειγμα 2: Ένα αγγείο έχει κύκλους, τρίγωνα και μαιάνδρους, και ανάμεσά τους ανθρωπάκια φτιαγμένα από τρίγωνα. Από ποια εποχή είναι;

1. Τα σχέδια είναι **γεωμετρικά σχήματα**: γραμμές, κύκλοι, τρίγωνα, μαίανδροι.
2. Ακόμα και οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι από σχήματα, όχι ζωγραφισμένοι όπως στη ζωή.
3. Το αγγείο είναι της **γεωμετρικής εποχής**, ανάμεσα στο 900 και στο 700 π.Χ. Τα ανθρωπάκια δείχνουν ότι είναι από τα τελευταία της χρόνια.

   Το στυλ ενός αγγείου είναι σαν ημερομηνία γραμμένη πάνω του.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί οι αιώνες μετά την πτώση των Μυκηναίων λέγονται «σκοτεινοί»;
   - Γιατί δεν άφησαν γραπτά και ξέρουμε λίγα
   - Γιατί ο ήλιος είχε κρυφτεί για πολλά χρόνια
   - Γιατί οι άνθρωποι ζούσαν μόνο μέσα σε σπηλιές
   - Γιατί τότε έγιναν οι πιο πολλοί πόλεμοι
2. Πού εγκαταστάθηκαν κυρίως οι Δωριείς, σύμφωνα με την παράδοση;
   - Στην Πελοπόννησο, την Κρήτη και τη Ρόδο
   - Στην Αττική, την Εύβοια και τις Κυκλάδες
   - Στη Λέσβο και στη βόρεια Μικρά Ασία
   - Στη Θεσσαλία και στη Βοιωτία μόνο
3. Τι ισχύει για την κάθοδο των Δωριέων;
   - Τη λέει η παράδοση, αλλά δεν ξέρουμε πώς έγινε
   - Είναι σίγουρο ότι οι Δωριείς έκαψαν τα ανάκτορα
   - Είναι ένας μύθος για θεούς χωρίς καμία σχέση με λαούς
   - Οι Δωριείς δεν μιλούσαν καθόλου ελληνικά
4. Ποια περιοχή ονομάστηκε Ιωνία;
   - Η κεντρική ακτή της Μικράς Ασίας
   - Τα νησιά του Ιονίου, όπως η Κέρκυρα
   - Η νότια ακτή της Πελοποννήσου
   - Τα βουνά της βόρειας Ελλάδας
5. Γιατί ονομάζουμε «γεωμετρική» την εποχή από το 900 ως το 700 π.Χ.;
   - Από τα σχήματα που στόλιζαν τα αγγεία
   - Γιατί τότε ανακαλύφθηκε η γεωμετρία
   - Γιατί τότε χτίστηκαν τετράγωνες πόλεις
   - Γιατί τότε μέτρησαν πρώτη φορά τη γη
6. Τι έκαναν οι αοιδοί;
   - Τραγουδούσαν από μνήμης έπη για ήρωες
   - Έγραφαν λογαριασμούς σε πήλινες πινακίδες
   - Έδιναν χρησμούς στο μαντείο των Δελφών
   - Ζωγράφιζαν μαιάνδρους στα αγγεία
7. Ποια δύο έπη αποδίδονται στον Όμηρο;
   - Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια
   - Η Θεογονία και η Οδύσσεια
   - Η Ιλιάδα και η Αργοναυτική
   - Ο Ερωτόκριτος και η Ιλιάδα
8. Πώς περιγράφει ο Όμηρος τους θεούς του Ολύμπου;
   - Σαν ανθρώπους, αλλά αθάνατους
   - Σαν ζώα με τεράστια φτερά και κέρατα
   - Σαν δυνάμεις χωρίς πρόσωπο ή όνομα
   - Σαν θεούς που δεν θυμώνουν ποτέ

## Ασκήσεις

1. Ποιο νέο μέταλλο έμαθαν να δουλεύουν οι Έλληνες μετά την πτώση των Μυκηναίων;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε περίπου το 800 π.Χ. Τι έφτιαξαν τότε οι Έλληνες με τα γράμματα των Φοινίκων;
   *Γραμμή του χρόνου από το κάψιμο των ανακτόρων ως τους πρώτους Ολυμπιακούς αγώνες· το γεγονός του 800 π.Χ. περίπου είναι κενό.*
3. Πώς έγινε το Αιγαίο «ελληνική θάλασσα» μετά το 1100 π.Χ.;
4. «Ο Ησίοδος και ο Όμηρος έζησαν, νομίζω, τετρακόσια χρόνια πριν από μένα, και όχι περισσότερα. Αυτοί έφτιαξαν για τους Έλληνες τη γενιά των θεών, έδωσαν στους θεούς τα ονόματά τους, μοίρασαν τις τιμές και τις τέχνες τους και έδειξαν τη μορφή τους.» — Ηρόδοτος, Ιστορίαι, βιβλίο 2, κεφ. 53 (5ος αι. π.Χ., δική μας απόδοση). Τι λέει ο Ηρόδοτος ότι έκανε ο Όμηρος για τη θρησκεία των Ελλήνων;
5. Ένας φίλος σου λέει: «Αφού ο Όμηρος περιγράφει τους θεούς να μαλώνουν, οι Έλληνες τους φοβούνταν και δεν τους αγαπούσαν». Συμφωνείς; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-4/history/geometric-age-homer
