# Αθήνα και Σπάρτη

> Δύο πόλεις, δύο πολύ διαφορετικοί τρόποι να ζεις.

Ιστορία, Δ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-4/history/athens-sparta

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν η πόλη-κράτος στην αρχαία Ελλάδα.
- Να περιγράφεις πώς ζούσαν και πώς κυβερνιούνταν οι Σπαρτιάτες.
- Να περιγράφεις πώς η Αθήνα πέρασε από τους βασιλιάδες στη δημοκρατία.
- Να συγκρίνεις την εκπαίδευση και την καθημερινή ζωή στις δύο πόλεις.

## Πολλές μικρές πόλεις

Μετά το τέλος του Μυκηναϊκού πολιτισμού, οι Έλληνες δεν είχαν ένα κράτος με
έναν βασιλιά. Ζούσαν σε πολλές **πόλεις-κράτη**.

Πόλη-κράτος σημαίνει μια πόλη μαζί με τα χωράφια και τα χωριά γύρω της, που
είχε τους δικούς της **νόμους**, τον δικό της **στρατό**, τα δικά της **νομίσματα**
και τους δικούς της άρχοντες. Οι αρχαίοι την έλεγαν απλώς **πόλη**.

Όλες μιλούσαν ελληνικά, λάτρευαν τους ίδιους θεούς και έτρεχαν στους ίδιους
αγώνες στην Ολυμπία. Κατά τα άλλα, κάθε πόλη ζούσε με τον δικό της τρόπο. Οι
δύο πιο δυνατές ήταν η **Σπάρτη** και η **Αθήνα** — και ήταν πολύ διαφορετικές.

## Η Σπάρτη: μια πόλη-στρατόπεδο

Η Σπάρτη βρισκόταν στη **Λακωνία**, στην Πελοπόννησο, στην κοιλάδα του ποταμού
**Ευρώτα**. Δεν ήταν χτισμένη δίπλα στη θάλασσα, και γύρω της είχε εύφορη γη.

*Χάρτης της Ελλάδας με την Αθήνα, και στη νότια Πελοπόννησο τον ποταμό Ευρώτα και το βουνό Ταΰγετο, εκεί όπου ήταν η Σπάρτη.*

*Η κοιλάδα του Ευρώτα με τη σημερινή Σπάρτη, και πίσω της το βουνό Ταΰγετος. Δες πόσο εύφορος είναι ο κάμπος, και πόσο μακριά βρίσκεται η θάλασσα.*

Στη Σπάρτη ζούσαν τρεις ομάδες ανθρώπων:

- οι **Σπαρτιάτες**, οι πολίτες. Δεν δούλευαν στα χωράφια ούτε σε εργαστήρια:
  η μόνη δουλειά τους ήταν να είναι **στρατιώτες**.
- οι **περίοικοι**, που ζούσαν στις γύρω πόλεις. Ήταν ελεύθεροι, έκαναν τους
  τεχνίτες και τους εμπόρους, αλλά δεν αποφάσιζαν για την πόλη.
- οι **είλωτες**, που **δεν ήταν ελεύθεροι**. Καλλιεργούσαν τη γη των
  Σπαρτιατών και τους έδιναν μεγάλο μέρος της σοδειάς.

Η Σπάρτη είχε ταυτόχρονα **δύο βασιλιάδες**, από δύο διαφορετικές οικογένειες.
Δίπλα τους υπήρχε η **Γερουσία**, ένα συμβούλιο από ηλικιωμένους Σπαρτιάτες,
και η **Απέλλα**, η συνέλευση των Σπαρτιατών που ήταν πάνω από 30 χρονών. Οι αρχαίοι έλεγαν ότι αυτούς
τους νόμους τούς έδωσε ο **Λυκούργος**, αλλά δεν ξέρουμε σίγουρα αν υπήρξε.

Οι Σπαρτιάτες ήθελαν μια απλή ζωή, χωρίς πολυτέλειες. Γι' αυτό είχαν **βαριά
σιδερένια νομίσματα**, όχι ασημένια: ήταν δύσκολο να μαζέψεις πολλά.

## Η αγωγή των Σπαρτιατών

Όταν ένα αγόρι της Σπάρτης γινόταν **7 χρονών**, έφευγε από το σπίτι του και
ζούσε με άλλα αγόρια σε ομάδες. Την εκπαίδευσή του την αναλάμβανε η πόλη. Αυτή
λεγόταν **αγωγή**.

Τα παιδιά περπατούσαν ξυπόλητα, φορούσαν ένα ρούχο για όλο τον χρόνο και
έτρωγαν λίγο. Μάθαιναν να αντέχουν το κρύο και την πείνα, να χειρίζονται όπλα
και να υπακούν. Μάθαιναν και τραγούδι και χορό, αλλά λίγα γράμματα.

Οι Σπαρτιάτες μιλούσαν λίγο και σύντομα. Από τη Λακωνία βγήκε η λέξη
**λακωνικός**: όταν λες κάτι «λακωνικά», το λες με όσο γίνεται λιγότερες
λέξεις.

Και τα κορίτσια της Σπάρτης γυμνάζονταν: έτρεχαν, πάλευαν, έριχναν ακόντιο. Οι
Σπαρτιάτισσες είχαν **περισσότερη ελευθερία** από τις γυναίκες των άλλων πόλεων
και φρόντιζαν τα κτήματα όταν οι άντρες ήταν στον πόλεμο. Λέγεται ότι έλεγαν
στους γιους τους, δίνοντάς τους την ασπίδα: «**Ή ταν ή επί τας**» — γύρνα με
αυτήν ή πάνω σε αυτήν.

## Η Αθήνα: μια πόλη στραμμένη στη θάλασσα

Η Αθήνα βρισκόταν στην **Αττική**, κοντά στη θάλασσα. Στη μέση της πόλης
υψωνόταν ο βράχος της **Ακρόπολης** με τους ναούς. Η γη της Αττικής ήταν
**άγονη** και πετρώδης: έβγαζε ελιές και αμπέλια, αλλά όχι αρκετό σιτάρι.

Γι' αυτό οι Αθηναίοι στράφηκαν στη **θάλασσα**, στο **εμπόριο** και στις
**τέχνες**. Πουλούσαν λάδι, κρασί και ζωγραφισμένα αγγεία, και έφερναν σιτάρι
από μακριά. Στο Λαύριο είχαν **μεταλλεία ασημιού**, και με το ασήμι έκοβαν τις
περίφημες **γλαύκες**, νομίσματα με μια κουκουβάγια.

*Μια αθηναϊκή «γλαύκα» του 5ου αιώνα π.Χ. Στη μία πλευρά είχε το κεφάλι της Αθηνάς και στην άλλη την κουκουβάγια της, με ένα κλαδί ελιάς και τα γράμματα ΑΘΕ.*

Η Αθήνα άλλαξε πολλές φορές τον τρόπο που κυβερνιόταν:

- Στην αρχή είχε **βασιλιάδες**.
- Μετά κυβέρνησαν οι λίγοι πλούσιοι, οι **αριστοκράτες**.
- Το **594 π.Χ.** ο **Σόλωνας** έκανε τη **σεισάχθεια**: έσβησε τα χρέη των
  φτωχών και ελευθέρωσε όσους είχαν γίνει δούλοι επειδή χρωστούσαν.
- Ακολούθησαν χρόνια με **τυράννους**, δηλαδή άρχοντες που πήραν μόνοι τους την
  εξουσία, όπως ο **Πεισίστρατος**.
- Το **508 π.Χ.** ο **Κλεισθένης** έβαλε τα θεμέλια της **δημοκρατίας**: τις
  μεγάλες αποφάσεις τις έπαιρναν πια όλοι οι πολίτες μαζί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τους βασιλιάδες στη δημοκρατία*

Τα αγόρια της Αθήνας πήγαιναν σε δασκάλους: τον **γραμματιστή** για ανάγνωση,
γραφή και αριθμητική, τον **κιθαριστή** για μουσική και ποίηση και τον
**παιδοτρίβη** για γυμναστική. Τα κορίτσια έμεναν συνήθως στο σπίτι και
μάθαιναν από τη μητέρα τους να υφαίνουν και να κρατούν το νοικοκυριό.

|                     | Σπάρτη                         | Αθήνα                                     |
| ------------------- | ------------------------------ | ----------------------------------------- |
| Περιοχή             | Λακωνία, όχι δίπλα στη θάλασσα | Αττική, δίπλα στη θάλασσα                 |
| Ποιος κυβερνά       | δύο βασιλιάδες και Γερουσία    | από το 508 π.Χ., η συνέλευση των πολιτών  |
| Ασχολία των πολιτών | ο πόλεμος                      | εμπόριο, τέχνες, γεωργία, ναυτιλία        |
| Εκπαίδευση αγοριών  | η αγωγή, από την πόλη          | δάσκαλοι γραμμάτων, μουσικής, γυμναστικής |
| Νομίσματα           | βαριά, σιδερένια               | ασημένια, οι γλαύκες                      |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αθήνα ή Σπάρτη;*

> **Κλειδί**
>
> Ο **τόπος** βοήθησε να διαλέξει κάθε πόλη τον δρόμο της.
>
> Η Σπάρτη, με εύφορη γη και πολλούς είλωτες να τη δουλεύουν, έγινε μια πόλη
> **στρατιωτών**. Η Αθήνα, με φτωχή γη και ανοιχτή θάλασσα, έγινε πόλη
> **εμπόρων, ναυτικών και τεχνιτών** — και έφτασε στη δημοκρατία.

> **Πρόσεχε**
>
> Και στις δύο πόλεις **δεν ήταν όλοι πολίτες**. Οι γυναίκες δεν ψήφιζαν ούτε
> στη Σπάρτη ούτε στην Αθήνα. Στη Σπάρτη οι είλωτες δεν ήταν ελεύθεροι, και στην
> Αθήνα υπήρχαν πολλοί **δούλοι**.
>
> Όταν λέμε «οι Αθηναίοι αποφάσιζαν», εννοούμε μόνο τους ενήλικους **άντρες
> πολίτες**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Σπάρτη για πολλούς αιώνες δεν είχε τείχη. Πώς ένιωθε ασφαλής;

1. Τα τείχη προστατεύουν μια πόλη όταν ο στρατός της δεν είναι αρκετός.
2. Στη Σπάρτη κάθε πολίτης ήταν στρατιώτης από τα παιδικά του χρόνια. Δεν είχε άλλη δουλειά από την εκπαίδευση για τον πόλεμο.
3. Ο στρατός της ήταν ο πιο φημισμένος της Ελλάδας, και λίγοι τολμούσαν να της επιτεθούν.
4. Οι Σπαρτιάτες εμπιστεύονταν τους **στρατιώτες** τους, όχι τις πέτρες.

   Οι αρχαίοι έλεγαν ότι «τα τείχη της Σπάρτης είναι οι άντρες της».

### Παράδειγμα 2: Ο Αρίστων ζει στην Αθήνα και ο Άγις στη Σπάρτη. Είναι και οι δύο 9 χρονών. Πώς περνάει ο καθένας τη μέρα του;

1. Ο **Αρίστων** ξυπνά στο σπίτι της οικογένειάς του. Ένας δούλος, ο παιδαγωγός, τον συνοδεύει στον δάσκαλο.
2. Μαθαίνει γράμματα στον γραμματιστή, λύρα και στίχους του Ομήρου στον κιθαριστή, και το απόγευμα γυμνάζεται στην παλαίστρα.
3. Ο **Άγις** ζει εδώ και δύο χρόνια με την ομάδα του, μακριά από τους γονείς του. Τρέχει ξυπόλητος, μαθαίνει να αντέχει την πείνα και να υπακούει στους μεγαλύτερους.
4. Ο ένας μεγαλώνει για να γίνει **πολίτης που σκέφτεται και μιλά στη συνέλευση**, ο άλλος για να γίνει **στρατιώτης**.

   Από το σχολείο ενός παιδιού καταλαβαίνεις τι άνθρωπο θέλει η πόλη του.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν η πόλη-κράτος στην αρχαία Ελλάδα;
   - Μια πόλη με τη γύρω περιοχή, με δικούς της νόμους και στρατό
   - Ένα μεγάλο κράτος με όλους τους Έλληνες κάτω από έναν βασιλιά
   - Μια πόλη που την κυβερνούσε η Αθήνα
   - Το κάστρο πάνω σε έναν λόφο, όπως η Ακρόπολη
2. Σε ποια περιοχή βρισκόταν η Σπάρτη;
   - Στη Λακωνία
   - Στην Αττική
   - Στη Θεσσαλία
   - Σε ένα νησί των Κυκλάδων
3. Τι ήταν η αγωγή των Σπαρτιατών;
   - Η σκληρή εκπαίδευση των αγοριών από την πόλη
   - Το σχολείο γραμμάτων όπου τα παιδιά μάθαιναν ποίηση
   - Ο τρόπος που οι Σπαρτιάτες μετέφεραν προϊόντα
   - Μια γιορτή για τα κορίτσια της Σπάρτης
4. Ποιοι ήταν οι είλωτες;
   - Αγρότες χωρίς ελευθερία, στη Σπάρτη
   - Οι πιο γενναίοι στρατιώτες της Σπάρτης
   - Ελεύθεροι τεχνίτες και έμποροι
   - Τα μέλη της Γερουσίας
5. Γιατί οι Αθηναίοι έγιναν έμποροι και ναυτικοί;
   - Η γη ήταν φτωχή και η θάλασσα κοντά
   - Τους το απαγόρευε η Σπάρτη να έχουν χωράφια
   - Δεν ήξεραν να καλλιεργούν
   - Ζούσαν σε νησί
6. Ποιος έβαλε το 508 π.Χ. τα θεμέλια της δημοκρατίας στην Αθήνα;
   - Ο Κλεισθένης
   - Ο Λυκούργος
   - Ο Πεισίστρατος
   - Ο Σόλωνας
7. Ένας φίλος σου απαντά σε ένα μεγάλο μήνυμα μόνο με «Ναι.». Ποια λέξη από τη Σπάρτη ταιριάζει στην απάντησή του;
   - Λακωνική
   - Δημοκρατική
   - Αττική
   - Ολυμπιακή
8. Ένας νεαρός Σπαρτιάτης λέει ότι θέλει να γίνει αγγειοπλάστης. Τι θα του απαντούσαν πιθανότατα στη Σπάρτη;
   - Ότι οι Σπαρτιάτες είναι μόνο στρατιώτες
   - Ότι είναι σπουδαία ιδέα, γιατί η Σπάρτη ζει από το εμπόριο αγγείων
   - Ότι πρέπει πρώτα να ρωτήσει τον βασιλιά της Αθήνας
   - Ότι πρέπει πρώτα να γυρίσει στο σχολείο του γραμματιστή

## Ασκήσεις

1. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε το 594 π.Χ. Ποιος Αθηναίος έσβησε τότε τα χρέη των φτωχών με τη σεισάχθεια;
   *Γραμμή του χρόνου της Αθήνας από το 683 ως το 508 π.Χ.· το γεγονός του 594 π.Χ. είναι κενό.*
2. Γιατί οι Σπαρτιάτες είχαν βαριά σιδερένια νομίσματα και όχι ασημένια;
3. Ο Ξενοφών γράφει για τους νόμους του Λυκούργου: «Αντί να μαλακώνουν τα πόδια των παιδιών με παπούτσια, όρισε να τα δυναμώνουν περπατώντας ξυπόλυτα. […] Και αντί για πολλά ρούχα, όρισε να συνηθίζουν σε ένα μόνο ρούχο όλο τον χρόνο, γιατί πίστευε ότι έτσι θα αντέχουν καλύτερα και το κρύο και τη ζέστη.» — Ξενοφών, Λακεδαιμονίων Πολιτεία, 4ος αι. π.Χ. Τι ήθελε να πετύχει η Σπάρτη με αυτούς τους κανόνες;
4. Αν ήσουν παιδί εννιά χρονών στην αρχαιότητα, θα ήθελες να μεγαλώσεις στην Αθήνα ή στη Σπάρτη; Γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-4/history/athens-sparta
