# Τέχνη και γράμματα στα αρχαϊκά χρόνια

> Κούροι, κόρες, πέτρινοι ναοί, μελανόμορφα και ερυθρόμορφα αγγεία, και οι πρώτοι λυρικοί ποιητές και φιλόσοφοι.

Ιστορία, Δ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-4/history/archaic-art-letters

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί τον 7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ. οι ελληνικές πόλεις γέμισαν ναούς, αγάλματα και αγγεία.
- Να ξεχωρίζεις έναν δωρικό από έναν ιωνικό ναό, και έναν κούρο από μια κόρη.
- Να ξεχωρίζεις ένα μελανόμορφο από ένα ερυθρόμορφο αγγείο.
- Να εξηγείς τι ήθελαν να κάνουν η διδακτική ποίηση, η λυρική ποίηση και οι πρώτοι φιλόσοφοι.

## Πλούσιες πόλεις, λαμπρά κτίρια

Τον **7ο και τον 6ο αιώνα π.Χ.** οι ελληνικές πόλεις ζούσαν χρόνια
**ανάπτυξης**. Οι άποικοι είχαν απλωθεί σε όλη τη Μεσόγειο και στον **Εύξεινο
Πόντο**, τη Μαύρη Θάλασσα, και τα καράβια πηγαινοέρχονταν φορτωμένα κρασί,
λάδι, σιτάρι, ξύλα και μέταλλα. Το **εμπόριο** έφερνε πλούτο.

Με τον πλούτο, οι πόλεις στολίστηκαν. Αυτά τα χρόνια, από το 700 περίπου ως το
480 π.Χ., τα λέμε **αρχαϊκά**. Η τέχνη τους είναι η πρώτη μεγάλη τέχνη της
αρχαίας Ελλάδας, και τα γράμματά τους οι πρώτοι ποιητές και φιλόσοφοι που
ξέρουμε με το όνομά τους.

## Οι ναοί: δωρικός και ιωνικός ρυθμός

Τα πιο εντυπωσιακά κτίρια ήταν οι **ναοί**. Με αυτούς οι πόλεις τιμούσαν τους
θεούς τους, και ταυτόχρονα έδειχναν πόσο πλούσιες ήταν. Οι πρώτοι ναοί ήταν από
ξύλο και πλίνθους· τώρα χτίζονταν από **πέτρα** και **μάρμαρο**.

Οι ναοί χτίζονταν με δύο **ρυθμούς**. Ρυθμός λέγεται το σύνολο από τα ιδιαίτερα
χαρακτηριστικά ενός κτιρίου. Η μεγάλη διαφορά ήταν στους **κίονες**, τις
κολόνες:

|                           | Δωρικός ρυθμός                             | Ιωνικός ρυθμός                               |
| ------------------------- | ------------------------------------------ | -------------------------------------------- |
| Ο κίονας                  | χοντρός, γεροδεμένος, χωρίς βάση           | λεπτός, ψηλός, πάνω σε βάση                  |
| Η κορυφή του (κιονόκρανο) | απλή, σαν μαξιλάρι κι ένα πλακάκι          | με δύο έλικες, σαν κουλουριασμένα σαλιγκάρια |
| Πού τον βρίσκεις          | Πελοπόννησος, αποικίες της Ιταλίας, Αίγινα | Ιωνία και νησιά του Αιγαίου                  |

*Ο ναός της Αφαίας στην Αίγινα, χτισμένος γύρω στο 500 π.Χ. Είναι δωρικός: δες τους χοντρούς κίονες που πατάνε κατευθείαν στο δάπεδο, χωρίς βάση, και την απλή κορυφή τους.*

Ο πιο μεγάλος ιωνικός ναός της εποχής ήταν της **Ήρας στη Σάμο**. Ο
ιστορικός **Ηρόδοτος**, που έζησε λίγο αργότερα, τον θαύμαζε:

> Μίλησα πολύ για τους Σαμίους, γιατί έφτιαξαν τα τρία μεγαλύτερα έργα όλων
> των Ελλήνων. Το πρώτο είναι ένα τούνελ μέσα από ένα βουνό, για να φέρνει νερό
> στην πόλη· το σχεδίασε ο Ευπαλίνος από τα Μέγαρα. Το δεύτερο είναι ένας
> μόλος μέσα στη θάλασσα, γύρω από το λιμάνι. Και το τρίτο είναι ένας ναός, ο
> μεγαλύτερος απ' όσους ξέρω· αρχιτέκτονάς του ήταν ο Ροίκος ο Σάμιος.
>
> — Ηρόδοτος, Ιστορίαι, βιβλίο 3, κεφ. 60 (5ος αι. π.Χ., δική μας απόδοση)

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δωρικός ή ιωνικός;*

## Κούροι και κόρες

Τεχνίτες με ξεχωριστό ταλέντο σκάλιζαν το μάρμαρο και έφτιαχναν δύο είδη
αγαλμάτων:

- Οι **κούροι** είναι γυμνοί νέοι άντρες. Στέκονται όρθιοι, με τα χέρια
  κολλημένα στα πλάγια και **το ένα πόδι λίγο μπροστά**, σαν να ετοιμάζονται να
  περπατήσουν. Πολλοί έχουν ένα μικρό χαμόγελο.
- Οι **κόρες** είναι νέες γυναίκες, ντυμένες με ελαφριά ρούχα, με προσεγμένα,
  πλεγμένα μαλλιά, και συχνά κρατούν ένα λουλούδι ή ένα φρούτο.

Τέτοια αγάλματα στήνονταν σε ιερά, ως δώρο στους θεούς, ή πάνω σε τάφους, για
να θυμίζουν τον νεκρό. Ένας από τους πιο γνωστούς είναι ο **κούρος της
Αναβύσσου**, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

*Η κόρη Φρασίκλεια, γύρω στο 550–540 π.Χ., στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Στάθηκε πάνω στον τάφο μιας κοπέλας που πέθανε πριν παντρευτεί. Δες το κόκκινο φόρεμα: τα αγάλματα δεν ήταν άσπρα, ήταν βαμμένα με ζωηρά χρώματα, που στα περισσότερα έχουν σβήσει.*

## Τα αγγεία: μαύρες και κόκκινες μορφές

Το κρασί και το λάδι ταξίδευαν σε πήλινα αγγεία, κι έτσι η **αγγειοπλαστική**
άνθισε. Οι ζωγράφοι των αγγείων έγιναν φημισμένοι, και κάποιοι πλούτισαν. Πάνω
στα αγγεία ζωγράφιζαν σκηνές από τη **μυθολογία** και από την **καθημερινή ζωή**:
ήρωες, θεούς, αθλητές, παιδιά στο σχολείο.

Υπήρχαν δύο τρόποι:

- **Μελανόμορφος** ρυθμός: οι μορφές ζωγραφίζονται **μαύρες** πάνω στο
  κοκκινωπό χρώμα του πηλού, και οι λεπτομέρειες χαράζονται με μια βελόνα.
- **Ερυθρόμορφος** ρυθμός: ανάποδα. Το φόντο βάφεται **μαύρο** και οι μορφές
  μένουν στο **κόκκινο** του πηλού, με τις λεπτομέρειες ζωγραφισμένες με πινέλο.
  Ξεκίνησε στην Αθήνα γύρω στο 530 π.Χ.

*Μελανόμορφος αμφορέας του Εξηκία, γύρω στο 540–530 π.Χ.: ο Αχιλλέας και ο Αίαντας παίζουν ένα επιτραπέζιο παιχνίδι στη διάρκεια του Τρωικού πολέμου. Οι μορφές είναι μαύρες, και οι λεπτομέρειες στους μανδύες τους είναι χαραγμένες.*

*Ερυθρόμορφη κύλικα του Δούρη, λίγο μετά το τέλος των αρχαϊκών χρόνων, γύρω στο 480 π.Χ. Δείχνει ένα αθηναϊκό σχολείο: ένας δάσκαλος κρατάει ανοιχτό ένα ρολό με στίχους, και δίπλα γίνεται μάθημα λύρας. Εδώ οι μορφές είναι κόκκινες και το φόντο μαύρο.*

## Τα γράμματα: ποιητές και φιλόσοφοι

Ο Όμηρος τραγουδούσε για ήρωες και πολέμους του παρελθόντος. Οι ποιητές των
αρχαϊκών χρόνων γύρισαν να κοιτάξουν **τη ζωή γύρω τους**: τη δουλειά, τη
φιλία, την αγάπη, τη λύπη.

**Η διδακτική ποίηση.** Ο **Ησίοδος** από τη Βοιωτία, που έζησε γύρω στο 700
π.Χ., έγραψε το ποίημα **«Έργα και Ημέραι»**. Το απευθύνει στον αδελφό του τον
Πέρση, που ήταν τεμπέλης και ήθελε μόνο να διασκεδάζει, και του δίνει συμβουλές
για να γίνει **τίμιος και εργατικός**. Ποίηση που θέλει να **διδάξει** λέγεται
διδακτική.

**Η λυρική ποίηση.** Άλλα ποιήματα ήταν **μικρά**, και τα έλεγαν τραγουδιστά με
συνοδεία **λύρας**. Γι' αυτό λέγονται λυρικά. Μιλούν για τις χαρές και τις
λύπες των ανθρώπων, για να ξεχνούν για λίγο τους κόπους τους. Η πιο φημισμένη
λυρική ποιήτρια ήταν η **Σαπφώ** από τη Λέσβο:

> Σαν το γλυκόμηλο που κοκκινίζει ψηλά στην άκρη του κλαδιού, στην πιο ψηλή
> άκρη· το ξέχασαν οι μαζευτές; Όχι, δεν το ξέχασαν· δεν μπόρεσαν να το φτάσουν.
>
> — Σαπφώ, απόσπασμα (γύρω στο 600 π.Χ., δική μας απόδοση)

**Οι φιλόσοφοι.** Κάποιοι άνθρωποι άρχισαν να ρωτάνε πράγματα που κανείς δεν
μπορούσε να απαντήσει εύκολα: **πώς έγινε ο κόσμος**; από τι είναι φτιαγμένα
όλα; Αντί να απαντούν μόνο με μύθους, έψαχναν εξηγήσεις παρατηρώντας τη φύση.
Αυτοί ήταν οι **φιλόσοφοι**. Ο πρώτος που ξέρουμε ήταν ο **Θαλής** από τη
Μίλητο, στην Ιωνία, που πίστευε ότι όλα ξεκινούν από το νερό.

Και κάποιοι άλλοι άρχισαν να γράφουν τα **περασμένα**, για να μην ξεχαστούν. Από
εκεί γεννήθηκε σιγά σιγά η **Ιστορία**, το μάθημα που διαβάζεις τώρα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα αρχαϊκά χρόνια*

> **Κλειδί**
>
> Τα αρχαϊκά χρόνια, το **εμπόριο** έφερε πλούτο, και ο πλούτος έγινε **τέχνη**:
> πέτρινοι ναοί σε δύο ρυθμούς, κούροι και κόρες, μελανόμορφα και ερυθρόμορφα
> αγγεία.
>
> Την ίδια εποχή τα **γράμματα** στράφηκαν από τους ήρωες στον **άνθρωπο**: ο
> Ησίοδος συμβουλεύει, η Σαπφώ τραγουδά, ο Θαλής ρωτά πώς έγινε ο κόσμος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα μουσείο βλέπεις ένα άγαλμα γυμνού νέου, με τα χέρια στα πλάγια και το αριστερό πόδι λίγο μπροστά. Τι είναι και από ποια εποχή;

1. Γυμνός νέος άντρας, όρθιος, με τα χέρια κολλημένα στο σώμα: έτσι περιγράψαμε τον **κούρο**.
2. Το πόδι μπροστά τον δείχνει έτοιμο να περπατήσει, αλλά το σώμα είναι ακόμα **άκαμπτο**, σαν να στέκεται προσοχή.
3. Είναι κούρος των **αρχαϊκών χρόνων**, ανάμεσα στο 650 και στο 500 π.Χ. περίπου.

   Αργότερα, στα κλασικά χρόνια, οι γλύπτες θα έκαναν τα αγάλματα να στέκονται πιο ελεύθερα, σαν ζωντανοί άνθρωποι.

### Παράδειγμα 2: Ένα αγγείο έχει μαύρο φόντο και πάνω του κόκκινες μορφές αθλητών. Είναι μελανόμορφο ή ερυθρόμορφο, και τι μας λέει αυτό για τη χρονολογία του;

1. Κοιτάζω τι είναι **μαύρο**. Εδώ μαύρο είναι το φόντο, και οι μορφές έχουν το κόκκινο χρώμα του πηλού.
2. Αυτό είναι ο **ερυθρόμορφος** ρυθμός. Στον μελανόμορφο θα ήταν ανάποδα: μαύρες μορφές σε κοκκινωπό φόντο.
3. Ο ερυθρόμορφος ξεκίνησε στην Αθήνα γύρω στο **530 π.Χ.** Άρα το αγγείο είναι από το 530 π.Χ. και μετά.

   Ένα μελανόμορφο αγγείο δεν θα έλεγε το ίδιο: μελανόμορφα έφτιαχναν και πριν και μετά.

## Ερωτήσεις

1. Από πού ήρθε ο πλούτος που έκανε τις αρχαϊκές πόλεις να γεμίσουν ναούς και αγάλματα;
   - Κυρίως από το εμπόριο
   - Από τους θησαυρούς των μυκηναϊκών ανακτόρων
   - Από τη λεία των Περσικών πολέμων
   - Από φόρους που πλήρωνε η Αίγυπτος
2. Πώς αναγνωρίζεις έναν δωρικό κίονα;
   - Είναι χοντρός και δεν έχει βάση
   - Έχει δύο έλικες στην κορυφή
   - Είναι λεπτός και πατάει σε βάση
   - Είναι φτιαγμένος από ξύλο
3. Τι παριστάνει ένας κούρος;
   - Έναν γυμνό νέο άντρα, όρθιο
   - Μια ντυμένη νέα γυναίκα
   - Έναν θεό πάνω σε άρμα
   - Ένα ζώο της μυθολογίας
4. Τι ισχύει για τα μαρμάρινα αγάλματα των αρχαϊκών χρόνων;
   - Ήταν βαμμένα με χρώματα
   - Ήταν πάντα κάτασπρα
   - Ήταν από χρυσάφι
   - Τα έφτιαχναν μόνο οι Αιγύπτιοι
5. Σε ένα αγγείο οι μορφές είναι μαύρες πάνω σε κοκκινωπό φόντο. Τι ρυθμός είναι;
   - Μελανόμορφος
   - Ερυθρόμορφος
   - Γεωμετρικός
   - Ιωνικός
6. Γιατί η ποίηση του Ησίοδου λέγεται διδακτική;
   - Γιατί θέλει να συμβουλέψει τους ανθρώπους
   - Γιατί τη διάβαζαν μόνο στα σχολεία
   - Γιατί τη συνόδευε η λύρα
   - Γιατί μιλάει για τον Τρωικό πόλεμο
7. Από πού πήρε το όνομά της η λυρική ποίηση;
   - Από τη λύρα που τη συνόδευε
   - Από την πόλη Λύρα
   - Από τον ποιητή Λυρικό
   - Από τα μεγάλα έπη της
8. Τι ήθελαν να καταλάβουν οι πρώτοι φιλόσοφοι, όπως ο Θαλής;
   - Πώς έγινε ο κόσμος
   - Πώς να κερδίσουν στους Ολυμπιακούς
   - Πώς να χτίσουν πιο ψηλούς ναούς
   - Πώς να γράψουν πιο μεγάλα έπη

## Ασκήσεις

1. Με ποιους δύο ρυθμούς χτίζονταν οι ναοί στα αρχαϊκά χρόνια;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει τι έγινε το 585 π.Χ. Ποιος σοφός από τη Μίλητο λένε ότι πρόβλεψε τότε μια έκλειψη ηλίου;
   *Γραμμή του χρόνου των αρχαϊκών χρόνων από τον Ησίοδο ως τον ναό της Αφαίας· το γεγονός του 585 π.Χ. είναι κενό.*
3. Γιατί το εμπόριο έκανε την αγγειοπλαστική να ανθίσει;
4. «Αν σου τύχει κάποιο κακό στον τόπο σου, οι γείτονες τρέχουν όπως είναι, ενώ οι συγγενείς στέκονται πρώτα να ντυθούν. Ο κακός γείτονας είναι συμφορά, όσο ο καλός είναι μεγάλο κέρδος· όποιος έχει καλό γείτονα, έχει πάρει μερίδιο τιμής.» — Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, στίχοι 344–347 (γύρω στο 700 π.Χ., δική μας απόδοση). Γιατί, κατά τον Ησίοδο, αξίζει να έχεις καλό γείτονα;
5. Μια φίλη σου λέει: «Αφού τα αγάλματα σήμερα είναι άσπρα, έτσι τα ήθελαν και οι αρχαίοι». Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-4/history/archaic-art-letters
